धन्य तो दास सर्वोत्तमाचा : समर्थांच्या दृष्टीने खरा रामभक्त”

 

मनीं लोचनीं श्रीहरी तोचि पाहे।
जनीं जाणतां मुक्त होऊनि राहे॥
गुणीं प्रीति राखे क्रमू साधनाचा।
जगीं धन्य तो दास सर्वोत्तमाचा॥ (मनाचे श्लोक ४७)
 
समर्थ रामदास स्वामी सांगतात की, ज्याच्या मनात आणि डोळ्यांत (अंतर्बाह्य)
सर्वत्र श्रीहरी (श्रीराम) भरलेला असतो, त्यालाच तो सर्वत्र दिसतो. अंतर्बाह्य रामरूपाने भरलेल्या अशा व्यक्तीला ज्ञानीही म्हणता येईल आणि भक्तही म्हणता येईल. त्याला ‘जाणता भक्त’ म्हणणे अधिक योग्य ठरते. त्याच्या ठिकाणी ज्ञान आणि भक्ती एकरूप झालेली असते. तो पूर्ण ज्ञानी असूनही सगुण भक्तीचे प्रेम आणि साधनाचा क्रम दोन्ही राखून असतो. असा मनुष्य जगात धन्य आहे आणि तो श्रीरामाचा सर्वोत्तम दास होय.

समर्थ स्वतःला श्रीरामाचे ‘दास’ म्हणवत असत. पण खरा दास ‘जाणता’ कसा असावा, हा प्रश्न समोर येतो. केवळ रामनाम जपणे, माळ फिरवणे, देवळात जाणे किंवा व्रत-उपवास करणे याने कोणी ‘श्रीरामाचा दास’ होत नाही. उदाहरणार्थ, एखादा व्यक्ती सकाळी उठून रामनाम घेतो, सतत नामजप करतो, देवळात जातो आणि रामनवमीचा व्रत-भंडारा करतो, तरीही तो खरा भक्त ठरत नाही. कारण केवळ ध्यान किंवा पूजा-आराधना म्हणजे भक्ती नव्हे.

समर्थ स्पष्ट सांगतात; ‘गुणीं प्रीति राखे क्रमू साधनाचा’. जाणता भक्त केवळ पूजा-अर्चना करून थांबत नाही, तर प्रभू श्रीरामचंद्राने दाखविलेल्या मार्गावर चालतो. त्यांचे मनसा, वाचा, कर्मणा अनुकरण करतो. समर्थ रामदास स्वतः श्रीरामाने दाखविलेल्या मार्गावर संपूर्ण आयुष्यभर चालले आणि मनाचे श्लोकांच्या माध्यमातून तोच मार्ग आपल्या शिष्यांना दाखविला. आता प्रभू श्रीराम कसे होते? समर्थ सांगतात:-

नसे अंतरी काम नानाविकारी ।
उदासीन जो तापसी ब्रह्मचारी ॥
निवाला मनीं लेश नाही तमाचा ।
जगी धन्य तो दास सर्वोत्तमाचा ॥ (मनाचे श्लोक ५०)

ज्याच्या मनात कामवासना किंवा कोणतेही विकार नाहीत, जो संसारात उदासीन (विरक्त), तपस्वी आणि ब्रह्मचारी आहे, ज्याच्या मनात कोणत्याही विकाराला थारा नाही, तो जगात धन्य आहे आणि तो श्रीरामाचा सर्वोत्तम दास होय.

श्रीराम सर्व प्रकारच्या कामवासनांपासून मुक्त होते. ते परस्त्रीला मातेप्रमाणे मानणारे, सदा प्रिय आणि मधुर बोलणारे होते. ‘सदा सर्वदा सत्यवादी, विवेकी, न बोले कदा मिथ्या वाचा’ असे ते त्रिवाचा सत्यवादी होते. त्यांच्या नम्र आणि रुचकर वाणीने त्यांनी परशुरामांचा क्रोध शांत केला होता. माता-पिताच्या आज्ञेप्रमाणे त्यांनी आनंदाने वनवास स्वीकारला. तारुण्यात दृढ निश्चयाने अरण्यवास पत्करला.

श्रीरामांच्या काळात गंगेच्या दक्षिणेकडून समुद्रापर्यंत रावणाचे राक्षसी राज्य होते. खेड्या-गावात आणि अरण्यात राहणारे दीन-दुबळे लोक शोषण आणि अत्याचार सहन करत होते. ऋषी-मुनींचे आश्रम नष्ट करणे, स्त्रियांचे अपहरण आणि बलात्कार हे रोजचे प्रकार होते. दंडकारण्यात आल्यावर श्रीरामांनी ही परिस्थिती पाहिली आणि सगुणांची सेवा हीच ईश्वरी सेवा मानून दीन-दुबळ्यांच्या दुःख निवारणाचा बीडा उचलला. शबरीचे उष्टे बोर खाऊन त्यांनी वनवासी समाजाला आपले मानले. सुग्रीवाला बंधू मानले. राक्षसांचा संहार करून वनवासी जनतेला मुक्त केले. शेवटी रावणाचा वध करून बिभीषणाला धर्मानुसार राज्य करण्यासाठी लंकेचे राज्य सोपविले. यात त्यांची कोणतीही स्वार्थबुद्धी नव्हती.

श्रीरामाचे चरित्र सांगते की, खरा रामभक्त हा केवळ रामनाम जपणारा किंवा मंदिरात पूजा करणारा नसतो, तर तो श्रीरामाच्या चरित्राचे अनुकरण करणारा असतो. त्याचे मन काम-विकारांपासून मुक्त, ब्रह्मचर्य आणि तपस्वी वृत्तीचे असते. तो अंतर्बाह्य श्रीराममय असतो. तो सत्यवादी, नम्र, मधुरभाषी आणि दृढनिश्चयी असतो. दीन-दुबळ्या, वनवासी आणि शोषितांच्या दुःख निवारणासाठी तो सतत कार्यरत राहतो. स्वार्थ सोडून सगुणांची सेवा करणे हेच त्याचे साधन असते. अशा जाणत्या भक्ताचेच जीवन धन्य ठरते आणि तो श्रीरामाचा सर्वोत्तम दास बनतो.

समर्थांच्या काळात महाराष्ट्रातही मोगल आणि आदिलशाही अत्याचारामुळे प्रजा त्रस्त होती. लोकांना आपल्या धर्मानुसार वागणे कठीण झाले होते. रामभक्तीमध्ये रंगलेल्या समर्थांनी महाराष्ट्रात रामराज्याचे स्वप्न पाहिले. त्यांनी हनुमानाला आपला आदर्श मानला. तुलसीदासांनी हनुमानाचे वर्णन केले आहे:-
 
‘बिद्यावान गुनी अति चातुर।
राम काज करिबे को आतुर॥
भीम रूप धरि असुर संहारे।
रामचंद्र के काज संवारे॥’
 
हनुमंत खरे रामभक्त होते. समर्थांनी हंनुमंतपासून प्रेरणा घेतली. समर्थ लहानपणीच संन्यास घेऊन १२ वर्षे तप केले. शास्त्रांचा गहन अभ्यास केला आणि रोज १००८ सूर्यनमस्कार करून शरीर बलवान केले. ते मृदुभाषी, बोलण्यासारखे चालणारे आणि लोकांना ओळखून योग्य काम करवून घेण्यात चतुर होते. त्यांनी जाती-पातीचा भेद न करता हजारो शिष्य घडविले. स्त्रियांनाही मठांचे दायित्व दिले. त्यांच्या मठांमध्ये कोणताही भेदभाव नव्हता. युद्धात जखमी मुस्लिम सैनिकालाही आश्रय मिळे. समर्थांच्या प्रयत्नांमुळे प्रजा गुणसंपन्न आणि बलवान झाली, ज्यामुळे छत्रपती शिवाजी महाराजांना स्वराज्य स्थापनेस मदत झाली. समर्थांनी आपल्या बोलण्यातून आणि वागण्यातून दाखवून दिले की, खरा रामदास कसा असावा. गुलामीच्या अंधारात खितपत पडलेल्या जनतेला त्यांनी स्वराज्याचा सूर्य दाखविला.
 
छत्रपती शिवाजी महाराजांनी बालपणीच स्वराज्याचे स्वप्न पाहिले आणि माता जिजाऊंच्या प्रेरणेने दीन-दुबळ्या रयतेच्या रक्षणासाठी सतत लढा दिला. त्यांनी जाती-पातीचा भेद न करता सर्वांना सोबत घेतले. श्रीरामांनी रावणासारख्या राक्षसी शक्तीचा संहार करून धर्माची स्थापना केली, तसेच शिवरायांनीही मोगलांच्या अन्यायाविरुद्ध युद्ध करून हिंदवी स्वराज्याची स्थापना केली. समर्थ रामदास स्वामींनी पाहिलेले स्वप्न- “स्वप्नी जे देखिले रात्री ते ते तैसेची होतसे, बुडाला औरंग्या पापी, म्लेंच्छसंहार झाला”-  हे शिवरायांनी प्रत्यक्षात पूर्ण केले. शिवाजी महाराज अत्यंत नम्र, धर्मनिष्ठ, दृढनिश्चयी आणि स्वार्थरहित होते. त्यांनी राज्य समर्थ रामदास स्वामींच्या चरणी अर्पण केले आणि स्वतःला केवळ ‘रामदासाचा दास’ म्हणवले. त्यांचा गेरुआ ध्वज हा रामभक्ती आणि संन्यासी वृत्तीचे प्रतीक होता.

समर्थ रामदास स्वामी आणि छत्रपती शिवाजी महाराज हे दोघेही खरे प्रभू श्रीरामांचे दास होते. श्रीरामाने दाखविलेल्या मार्गावर  म्हणजे धर्मरक्षण, दीनोद्धार, अन्यायाविरुद्ध लढा आणि स्वार्थत्याग- यावर  चालत त्यांनी रामराज्याचे स्वप्न प्रत्यक्षात आणण्याचा पूर्ण प्रयत्न केला. समर्थांनी या मार्गाचे ज्ञान आणि प्रेरणा दिली, तर शिवरायांनी त्याचे कृतीत रूपांतर करून महाराष्ट्रात हिंदवी स्वराज्याची स्थापना केली. दोघांनीही मनसा, वाचा आणि कर्माने श्रीरामाच्या आदर्शाचे अनुकरण केले आणि खऱ्या ‘जाणत्या रामभक्ता’चे उदाहरण घालून दिले.

इराण युद्ध ते ऊर्जा सुरक्षा: मोदींचे दूरदृष्टी नेतृत्व"

इराण युद्ध सुरू झाले आणि साहजिकच इराणचे मोठे नुकसान झाले. मात्र इराणकडे तुरुपचा एक्का होता- त्याने हर्मुझधुनी बंद केली आणि जगाचा तेल पुरवठा थांबवला. अमेरिकेने इराणकडे जाणाऱ्या तेलवाहक जहाजांना अडवले. या सर्व घडामोडींमुळे तेलाची किंमत ६५ डॉलर प्रति बॅरलवरून थेट ११५ डॉलर प्रति बॅरलपर्यंत पोहोचली. भारताचा जवळपास ४० टक्के तेलपुरवठा या मार्गाने येतो, त्यामुळे भारतावरही मोठा परिणाम झाला. अशा प्रकारे आंतरराष्ट्रीय राजकारण आणि व्यापारामुळे तेलाच्या किंमतीत अचानक वाढ झाली. अशा परिस्थितीत भारतासारख्या मोठ्या ऊर्जा आयात करणाऱ्या देशावर मोठा आर्थिक दबाव येऊ शकतो. भारतात तेलाचे साठे नाहीत आणि ८५ टक्के तेल भारत आयात करतो.

भारताचे मोठे सौभाग्य की २०१४ नंतर मोदीजींच्या रूपाने भारताला एक दूरदृष्टी असलेला नेता प्रधानमंत्री पदावर मिळाला. मोदीजी सत्तेत आल्यानंतर देशातील आधारभूत सुविधांवर भर दिला, जेणेकरून आयातीत तेलावरची निर्भरता कमी करता येईल.

२०१४ नंतर भारतात वीज उत्पादन क्षमता सुमारे २.५ लाख मेगावॅटवरून ५.२ लाख मेगावॅटपेक्षा अधिक झाली. ग्रामीण भागात सरासरी १२ तास मिळणारी वीज आता २२ तासांपेक्षा अधिक उपलब्ध होत आहे. त्यामुळे गावागावात डिझेल जनरेटरचा वापर मोठ्या प्रमाणावर कमी झाला. दुकाने, कारखाने, शेती पंप आणि लहान उद्योग सतत जनरेटरवर चालवण्याची गरज पूर्वीइतकी उरलेली नाही. यामुळे दरवर्षी मोठ्या प्रमाणावर डिझेलची बचत होत आहे.

भारताचे एकूण इथेनॉल उत्पादन २०१४ मध्ये ३८ कोटी लिटर होते, ते २०२५ मध्ये ९८५ कोटी लिटर म्हणजेच सुमारे ६१.९५ दशलक्ष बॅरल झाले असून, देशाची एकूण उत्पादन क्षमता आता २,००० कोटी लिटरवर पोहोचली आहे. भारताच्या रोजच्या ५.७२ दशलक्ष बॅरल तेलाच्या खपानुसार, हे तब्बल ११ दिवसांच्या एकूण तेल खपाएवढे आहे. इथेनॉलच्या या ऐतिहासिक वाढीमुळे भारताने पेट्रोलमध्ये २०% इथेनॉल मिश्रण करण्याचे (E20) महत्त्वाकांक्षी उद्दिष्ट वेळेपूर्वीच यशस्वीरीत्या पूर्ण केले आहे. या कामगिरीमुळे भारताची परकीय चलनाची बचत होत असून, देश इंधन आणि ऊर्जा क्षेत्रात वेगाने आत्मनिर्भरतेकडे वाटचाल करत आहे.

२०१४ मध्ये नरेंद्र मोदी सत्तेत आले तेव्हा देशातील रस्त्यांचे तब्बल ३८४ प्रकल्प अर्धवट बंद पडले होते. त्या काळात मी प्रधानमंत्री कार्यालयात परिवहन – रस्ते, रेल्वे, उड्डाण इत्यादी पाहणाऱ्या अधिकाऱ्याचा पीएस होतो. प्रकल्प थांबल्यामुळे अधिकारी हतबल झाले होते आणि प्रधानमंत्रीही चिंतेत होते. जणू एखाद्या अदृश्य शक्तीने सर्वकाही थांबवून ठेवले होते.

मोदी सत्तेत आल्यानंतर ३१ मार्च २०१५ पर्यंत मी प्रधानमंत्री कार्यालयात कार्यरत होतो. त्या काळात एका कॅबिनेट बैठकीत अनेक प्रकल्पांना मंजुरी मिळत होती. नंतर माझी बदली परिवहन मंत्रालयात झाली, तीही रस्त्यांचे काम पाहणाऱ्या अधिकाऱ्यासोबत. सकाळ-रात्र काम करताना वेळ कसा जात होता ते कळत नव्हते. गडकरी साहेबांनी दोन-तीन वर्षांतच ९० टक्के थांबलेले प्रकल्प पुन्हा सुरू केले. आज उत्तम रस्त्यांमुळे ट्रकांची सरासरी गती २०१४ मध्ये २५ किमी होती, ती २०२६ मध्ये दुपटीहून अधिक झाली आहे. परिणामी, डिझेलचा वापर ३०–४० टक्क्यांनी कमी झाला आहे. मोटारगाड्याही दीडपट सरासरी (मायलेज) देऊ लागल्या आहेत.

मोदी सरकारने रेल्वे क्षेत्रातही मोठा बदल घडवून आणला. भारतीय रेल्वेचे जवळपास संपूर्ण विद्युतीकरण झाले आहे. पूर्वी हजारो डिझेल इंजिने वापरणाऱ्या रेल्वे आता इलेक्ट्रिक इंजिन वापरतात. Dedicated Freight Corridor मुळे मालगाड्यांचा वेग वाढला, थांबे कमी झाले आणि डिझेल खर्चात बचत झाली. याशिवाय, २०१४–२६ दरम्यान रेल्वेने १४,०२४ हून अधिक ओव्हरब्रिज आणि अंडरपास बांधले (२००४–१४ मध्ये फक्त ४,१४८). फक्त याच एका कारणामुळे गाड्यांची गती २०–२५ किमीने वाढली.

आज भारतात पेट्रोल-डिझेलचे दर अनेक युरोपीय देशांच्या तुलनेत अजूनही ७०–८० टक्के कमी आहेत. उदाहरणार्थ, भारतात पेट्रोल सुमारे ₹९८–११२ (जास्त भाव काँग्रेस शासित राज्यांत) प्रति लिटर दरम्यान आहे, तर अनेक युरोपीय देशांत ते भारतीय रुपयांत ₹१८०–₹२५० प्रति लिटरपर्यंत जाते. तेल निर्यातक अमेरिकेतही एक गॅलन तेल ५ डॉलर म्हणजेच सुमारे ₹११२ प्रति लिटर आहे.

दुसरीकडे, भारताची गतिमान अर्थव्यवस्था आणि जीवनमानात झालेल्या वेगवान बदलामुळे भारतात तेलाची खपत २०१४ मध्ये ३७ लाख बॅरल प्रति दिवसापासून ५६ लाख बॅरल प्रति दिवस इतकी वाढली आहे. पुढील वीस वर्षांत भारत जगातील सर्वाधिक तेल वापरणारा देश होण्याची शक्यता आहे.

सध्याच्या आंतरराष्ट्रीय परिस्थितीचा विचार करता, वाढत्या कच्च्या तेलाच्या किंमती आणि त्यावर खर्च होणारी बहुमूल्य विदेशी मुद्रा ही गंभीर चिंता बनली आहे. या पार्श्वभूमीवर पंतप्रधान नरेंद्र मोदीजींनी जनतेला तेलाचा वापर कमी करण्याचे आवाहन केले आहे. त्यांनी विदेशी पर्यटन आणि विदेशी वस्तूंचा वापर मर्यादित करण्याचा सल्ला दिला, जेणेकरून देशाची विदेशी मुद्रा वाचेल. तसेच, सर्व कंपन्यांना वर्क फ्रॉम होम पद्धती राबविण्याचा सल्ला देऊन इंधनाचा अनावश्यक खर्च कमी करण्यावर भर दिला आहे.

या सर्व बदलांमुळे जागतिक तेल संकटाचा परिणाम भारतावर पूर्णपणे टळत नसला तरी त्याची तीव्रता मोठ्या प्रमाणात कमी करण्यास देश सक्षम झाला आहे. पायाभूत सुविधा, वीज, रेल्वे आणि द्रुत वाहतूक व्यवस्थेवर दिलेला भर हा दीर्घकालीन ऊर्जा सुरक्षेच्या दृष्टीने महत्त्वाचा ठरत आहे.

वर्ष २०१४ ते २०२६ या कालावधीत भारताच्या तेल सुरक्षा आणि भंडारण क्षमतेत मोठा आणि सकारात्मक बदल घडून आला आहे. २०१४ मध्ये भारताकडे कोणतेही समर्पित स्ट्रॅटेजिक पेट्रोलियम रिझर्व्ह (SPR) कार्यरत नव्हते. त्यामुळे देशाची आपत्कालीन साठवण क्षमता शून्य दिवसांवर होती. मात्र २०२६ पर्यंत ही क्षमता वाढून ९.५ दिवसांपर्यंत (५.३३ दशलक्ष मेट्रिक टन) पोहोचली आहे. याशिवाय, तेल कंपन्या आणि रिफायनऱ्यांचा नियमित व्यावसायिक साठा २०१४ मध्ये सुमारे ६० दिवसांचा होता, जो २०२६ मध्ये वाढून ६४.५ दिवसांचा झाला आहे. अशा प्रकारे, २०१४ मध्ये केवळ ६० दिवसांवर असलेली क्षमता २०२६ मध्ये तब्बल ७४ दिवसांपर्यंत पोहोचली आहे.
 
भारत सरकार आपली आणीबाणीच्या काळातील ऊर्जा सुरक्षा अधिक मजबूत करण्यासाठी स्ट्रॅटेजिक पेट्रोलियम रिझर्व्हच्या दुसऱ्या टप्प्यांतर्गत (Phase-II) दोन नवीन ठिकाणी एकूण ६.५ दशलक्ष मेट्रिक टन (MMT) क्षमतेचे प्रचंड मोठे भूमिगत तेलसाठे विकसित करत आहे. यामध्ये ओडिशातील चंडीखोल येथे ४ MMT आणि कर्नाटकातील पाडूर (फेज-२) येथे २.५ MMT क्षमतेच्या साठ्यांचा समावेश आहे.

सध्या देशात विशाखापट्टणम, मंगळूर आणि पाडूर येथे एकूण ५.३३ MMT क्षमतेचे साठे (९.५ दिवसांचा बॅकअप) कार्यान्वित आहेत. सार्वजनिक-खासगी भागीदारी (PPP) मॉडेलवर उभारले जाणारे हे नवीन प्रकल्प पूर्ण झाल्यानंतर भारताची एकूण धोरणात्मक साठवण क्षमता ११.८३ MMT वर पोहोचेल. त्यामुळे भविष्यातील कोणत्याही जागतिक संकटकाळात किंवा युद्धजन्य परिस्थितीत देशाची इंधन सुरक्षा अत्यंत भक्कम होईल.
 
२०१४ मध्ये भारताला लाभलेले दूरदृष्टी आणि खंबीर नेतृत्व हे देशाचे मोठे सौभाग्य आहे; कारण जर ही मजबूत राजकीय इच्छाशक्ती नसती, तर आज रस्ते आणि रेल्वे क्षेत्राचा झालेला हा अभूतपूर्व कायापालट कधीच शक्य झाला नसता. जागतिक महासत्तांच्या दबावापुढे न झुकता अमेरिका, रशिया, इराण आणि इस्रायल या परस्परविरोधी देशांशी एकाच वेळी संतुलित आणि मैत्रीपूर्ण संबंध टिकवून ठेवणे, तसेच अमेरिकेच्या विरोधाला झुगारून देशाच्या हितासाठी रशियाकडून सवलतीच्या दरात कच्चे तेल खरेदी करण्याचे आंतरराष्ट्रीय पातळीवरील धाडस केवळ याच खंबीर नेतृत्वामुळे पाहायला मिळाले.
 
याशिवाय, भविष्यातील जागतिक संकटांचा वेध घेऊन देशामध्ये स्ट्रॅटेजिक पेट्रोलियम रिझर्व्हसारखे आणीबाणीचे मोठे तेलसाठे उभारण्याचे जे दूरगामी पाऊल उचलले गेले, त्याने भारताला एक मजबूत सुरक्षा कवच दिले आहे. अन्यथा जागतिक युद्ध आणि मंदीच्या काळात देशातील पेट्रोल पंप कोरडे पडून मालवाहतूक ठप्प झाली असती. युरोपप्रमाणे भारतातही एका लिटर पेट्रोलचे भाव १७५ रुपयांच्या पुढे गेले असते. महागाईचा असा प्रचंड भडका उडाला असता, ज्यामुळे सर्वसामान्यांचे जगणे असह्य झाले असते आणि संपूर्ण देश आर्थिक संकटाच्या गर्तेत ढकलला गेला असता. 

वैदिक औषधी: सोम (सोमलता )

 

बॉलीवूडमध्ये सोमरसाचे चुकीचे चित्रण केले जाते. ते दारूसारखे दाखवले जाते, पण प्रत्यक्षात ऋग्वेद काळापासून सोम ही एक औषधी वनस्पती आहे. ती व्याधी दूर करते, शरीराला बळ देते आणि आरोग्य सुधारते. ऋग्वेदात सोमलतेचे महत्त्व आणि सोमरस तयार करण्याची विधी स्पष्टपणे सांगितली आहे. सोम ही औषधि आहे, वर्णन करणार्‍या ऋचा:

 सोमः प्रथमो विविदे ओषधीनाम् । विश्वा रूपाणि संददत् ॥ (ऋग्वेद १०.९७.७)   सोमाने सर्वप्रथम औषधी ओळखल्या. त्याने सर्व रोगांचे रूप एकत्र केले. म्हणूनच सोम हा औषधांचा राजा मानला जातो—तो रोगांचे मूळ जाणतो आणि त्यावर उपाय शोधतो. ही ऋचा औषधी सूक्तात आहे, जिथे वनस्पतींचे वैद्यकीय महत्त्व वर्णन केले आहे.  गोभिः संनादति सोमः पवमानो अजायत ॥ (ऋग्वेद ९.१.
९) सोम दूधात मिसळून गर्जना करतो, पवित्र होऊन जन्म घेतो. ही ऋचा सोमाच्या शुद्धीकरण प्रक्रियेचे वर्णन करते. दूधात मिसळल्यावर सोम शक्तिशाली आणि पवित्र होतो.     ऋग्वेदात यज्ञात ही इंद्रला  पुरोडाश सोबत सोम  अर्पित करण्याचे  आहे.  हे इन्द्र! तुझ्यासाठी घृताने माखलेला पुरोडाश आणि दूध-दही-मधात मिसळलेला सोमरस आम्ही अर्पण करतो. ऋग्वेद (१.८.१ व १.८.४) म्हणतो: इन्द्र इद्धर्योः सचाँ सोमं विश्वा अच्युत । पुरोडाशं च नो घृतात् ॥ आ त्वा पुरोडाशं नो घृतात् सोमं विश्वा अच्युत । इन्द्र विश्वेभिर्याहि ॥ यजुर्वेद (तैत्तिरीय संहिता २.१.११) स्पष्ट विधी सांगतो: इन्द्राय पुरोडाशं एकादशकपालं निर्वपति । सोमं च दधिमधुघृतसंयुतं जुहोति ॥ म्हणून आजही सोमयाग व इन्द्र-पूजेत प्रथम सातू + घी + दूध + साखर याची गोलाकार एकादशकपाली पुरोडाश (११ भागांची पुरी/खीर) बनवतात, नंतर सोमलता रस काढून त्यात दूध + दही + मध + घी मिसळतात. दोन्ही एकत्र हवनकुंडात ठेवून “इन्द्राय इदं पुरोडाशं च सोमं च न मम” हा मंत्र तीन वेळा म्हणतात आणि आहुती देतात. असा हा सोम-पुरोडाशयुक्त हवन केल्याने इन्द्र धावत येऊन विजय, बल आणि समृद्धी देतो – हीच ती वैदिक काळापासून चालत आलेली अनिवार्य यज्ञ-विधी आहे! आज ही आपल्या देशातील अनेक भागांत लोक ऋग्वेदात उल्लेख असलेल्या सोमलतेचा वापर  व्याधी दूर करण्यासाठी दूध दही आणि मधासोबत सोमलतेचा उपयोग करतात. सोमलता ही दूधासारखा रस देणारी वेल आहे. तिचा रस दही, दूध, मध, सैंधव मीठ यांच्यासोबत घेतल्यास अनेक आजारांवर उपयोग होतो—जसे की अल्सर, आम्लपित्त, गॅस, लिव्हर फॅटी, डायबिटीज, PCOD, मासिक पाळीचे विकार, डोळ्यांची जळजळ, तोंडाचे फोड, आणि पुरुषांची कमजोरी. दूधासोबत घेतल्यास ताकद वाढते, दह्यासोबत थंडावा मिळतो. या वनस्पतीत कर्करोगापासून संरक्षण करणारे घटकही आहेत. साप-विंचू चावल्यावर तिचा रस उपयोगी ठरतो. राजस्थानात “दूधिया वेल”, महाराष्ट्रात “सोमवेल”, मध्य प्रदेशात “दूधलता”, तर दक्षिण भारतात “नल्ल जेरु” किंवा “सोमवल्ली” म्हणून ओळखली जाते. या वनस्पतीचा वापर गावोगावी आजही केला जातो आणि ऋग्वेदातील “गोभिः संनादति सोमः” हा मंत्र प्रत्यक्षात अनुभवता येतो. सोमरस म्हणजे दारू नव्हे, तर हजारो वर्षांची पवित्र औषधी परंपरा आहे, जी आजही आरोग्य आणि अमरत्वाचे वरदान देते.