Friday, November 20, 2026

बाबा रामदेव : योग आंदोलनाचा आर्थिक प्रभाव

  




योग आंदोलनाचा जमिनीवरील व सामाजिक प्रभाव
 
स्वामी रामदेव गेल्या सुमारे 26 वर्षांपासून दररोज सकाळी 5 वाजल्यापासून सातत्याने योग वर्गांचे थेट प्रसारण करत आहेत, ज्यामुळे कोट्यवधी लोक प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्षपणे लाभान्वित झाले आहेत. त्यांच्या संघटन व प्रेरणेमुळे देशभरातील उद्यानांमध्ये दररोज लाखो योग वर्ग आयोजित केले जातात. याशिवाय अनेक लहान-लहान कौटुंबिक गट स्वतः योग अभ्यास करतात. देशातील जवळजवळ प्रत्येक लहान-मोठ्या शहरातील उद्यानांमध्ये सकाळी हे दृश्य पाहायला मिळते.
 
भारत सरकारची समिति व योग अभ्यासक्रम
 
भारत सरकारच्या आयुष मंत्रालयाने (Ministry of AYUSH) योगाच्या मानकीकरणासाठी (Standardization) आणि गुणवत्ता नियंत्रणासाठी अनेक पावले उचलली आहेत:
 
योग प्रमाणन मंडळ (Yoga Certification Board - YCB): योग प्रमाणन मंडळाची (YCB) स्थापना भारत सरकारच्या आयुष मंत्रालयाने सन 2018 मध्ये केली. याच्या संचालनासाठी स्थापन केलेल्या स्टीअरिंग समितीचे अध्यक्ष म्हणून स्वामी रामदेव यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. या समितीने योग शिक्षक, योग प्रशिक्षण संस्था तसेच योग अभ्यासक्रमांच्या मानकीकरणासाठी व प्रमाणनासाठी धोरणे व निकष तयार केले.
 
एक राष्ट्रीय अभ्यासक्रम तयार करण्यात आला, ज्याअंतर्गत प्राथमिक स्तरापासून ते उच्च शिक्षण व व्यावसायिक डिप्लोमा स्तरापर्यंत योगाचे मानक अभ्यासक्रम तयार करण्यात आले. यामुळे योगाला केवळ एक 'सराव' न ठेवता एक प्रमाणित पात्रता (Certified Qualification) चा दर्जा मिळाला. योग प्रमाणन मंडळाने (YCB) जारी केलेल्या सरकार-मान्य प्रमाणपत्रांमुळे योग शिक्षकांसाठी देश-विदेशात रोजगाराच्या संधी अधिक व्यापक व सुलभ झाल्या आहेत. 
 
सामाजिक प्रभावावर आधारित आर्थिक मूल्यांकन
 
स्वामी रामदेव यांच्या योग आंदोलनातून निर्माण झालेल्या प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्ष अर्थव्यवस्थेचा आकार खूप मोठा आहे. याचे विभाजन आपण पुढील आर्थिक घटकांमध्ये (Economic Components) करू शकतो:
 
1. योग शिक्षक व रोजगार (Human Capital): लाखो योग प्रशिक्षक: YCB, पतंजली योगपीठ व इतर संस्थांमधून प्रशिक्षण घेऊन आज देशात 5 लाखांहून अधिक योग शिक्षक (Personal Trainers, School Instructors, Corporate Trainers) उपजीविका कमवत आहेत.  लाखांहून अधिक योग शिक्षक गेल्या दोन दशकांत परदेशात जाऊन योगाचा प्रसार करत आहेत. ते परदेशातून भारतात पैसे पाठवून भारताच्या आर्थिक प्रगतीत महत्त्वाचे योगदान देतात.
 
रुग्णालये व वेलनेस केंद्रे: प्रमुख कॉर्पोरेट रुग्णालये, फिजिओथेरपी क्लिनिक्स व आयुष केंद्रे आता अनिवार्यपणे योग तज्ज्ञांची नियुक्ती करतात. देशात हजारो योग शिक्षक ऑनलाइन वर्ग घेऊन स्वयंरोजगार करत आहेत.
 
2. सकाळची उद्यान अर्थव्यवस्था (The Morning Park Economy)
 
तुम्ही भारतातील कोणत्याही लहान किंवा मोठ्या शहरातील उद्यानात सकाळी 5 ते 8 वाजण्याच्या दरम्यान गेलात, तर तुम्हाला एक जिवंत आर्थिक हालचाल पाहायला मिळेल:
 
योग वर्ग: पतंजलीचे एक लाखांहून अधिक निशुल्क वर्ग देशभरातील उद्यानांमध्ये इत्यादी ठिकाणी भरतात, जिथे कोट्यवधीहून अधिक लोक योग शिकण्यासाठी व करण्यासाठी येतात. याशिवाय उद्यानातच अनेक योग शिक्षक शुल्क आकारून किंवा निशुल्क योग वर्ग घेतात.
 
ताजे रस व हर्बल विक्रेते: उद्यानांबाहेर स्वयंरोजगाराची (Self-employment) एक नवी रचना उभी राहिली आहे. गाड्या व लहान दुकाने लावणारे विक्रेते सकाळी-सकाळी दुधी भोपळा, कारले, गाजर, बीटरूट, कोरफड, गुळवेल व नारळ पाणी यांसारखी आरोग्यवर्धक पेये विकतात. देशभरात असे 1 ते 2 लाख छोटे व्यापारी दररोज आपली उपजीविका कमवत आहेत.
 
3. पूरक उद्योग व एफएमसीजी बाजार (Supporting Industries)
 
योग आंदोलनाने अनेक इतर उत्पादन (Manufacturing) व सेवा क्षेत्रांना प्रत्यक्षपणे चालना दिली आहे:
 
योग साहित्य बाजार: भारतात दरवर्षी 2 ते 3 कोटी योग मॅट्स विकल्या जातात. यासोबतच योगासाठी योग्य सुती वस्त्रे व फिटनेस वेअरची बाजारपेठ वेगाने वाढली आहे.
 
बाटलीबंद हर्बल पेय उद्योग: उद्यानांबाहेर ताज्या रसाच्या मागणीमुळे आज देशातील शेकडो लहान-मोठ्या FMCG कंपन्या हायवे, मॉल्स व सुपरमार्केटमध्ये बाटलीबंद कोरफड, आवळा व विविध हर्बल रस विकत आहेत.
 
4. प्रतिबंधात्मक आरोग्यसेवा व सार्वजनिक बचत (Preventive Health Savings)
 
आर्थिक मूल्यांकनातील सर्वात महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे "आजारपणावर होणाऱ्या खर्चातील बचत" (Out-of-Pocket Expenditure). योगाच्या नियमित सरावामुळे कोट्यवधी लोकांचे जीवनशैलीशी संबंधित आजारांवर (जसे बीपी, शुगर, थायरॉइड व ताण) असलेले अवलंबित्व व वैद्यकीय खर्च कमी झाला आहे. जर 10 कोटी लोकांनी नियमित योगामुळे औषधे व पॅथॉलॉजी चाचण्यांवर सरासरी ₹500 प्रति महिना जरी वाचवले, तरी ही देशातील नागरिकांची ₹60,000 कोटी प्रति वर्ष इतकी प्रत्यक्ष बचत आहे. हे पैसे बाजारातील इतर आवश्यक वस्तूंच्या उपभोगात (Consumption) जातात, ज्यामुळे अर्थव्यवस्थेला गती मिळते.
 
5. एकूण आर्थिक मूल्यांकन (GDP मधील योगदान)

आर्थिक घटक

अंदाजित वार्षिक आकार (रुपयांमध्ये)

योग शिक्षण व खासगी प्रशिक्षण बाजार

₹15,000 - ₹20,000 कोटी

योग मॅट्स, वस्त्रे व उपकरणे बाजार

₹3,000 - ₹5,000 कोटी

उद्यान विक्रेते व कच्चा हर्बल रस बाजार

₹8,000 - ₹10,000 कोटी

पॅक्ड हर्बल/वेलनेस रस व सप्लिमेंट उद्योग (FMCG non-Patanjali)

₹12,000 - ₹15,000 कोटी

योग/निसर्गोपचार रिसॉर्ट्स व वेलनेस पर्यटन

₹10,000 - ₹12,000 कोटी

एकूण प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्ष वेलनेस अर्थव्यवस्था

सुमारे ₹50,000 ते ₹65,000 कोटी

 
(हा आकडा कोणत्याही खासगी कंपनीची उलाढाल न जोडता, केवळ या आंदोलनातून निर्माण झालेल्या सूक्ष्म-परिसंस्थेचा (micro-ecosystem) आहे. यात प्रतिबंधात्मक आरोग्यसेवेमुळे होणारी सार्वजनिक आरोग्य बचत जोडल्यास, याचे आर्थिक मूल्य 1 लाख कोटी रुपयांच्या (सुमारे 12-14 अब्ज डॉलर्स) पुढे जाते.)
 
बाबा रामदेव यांनी योगाला केवळ एक धार्मिक किंवा आध्यात्मिक सराव यातून बाहेर काढून एक "जनआरोग्य आंदोलन" व "रोजगार निर्माण करणारी वेलनेस परिसंस्था" यात रूपांतरित केले आहे. या आंदोलनाने भारतातील असंघटित क्षेत्रात (Unorganized Sector) लाखो स्वयंरोजगाराच्या (Self-employment) संधी निर्माण केल्या आहेत.


 

Wednesday, November 18, 2026

वेदवाणी: चक्षु प्रपश्येमाक्षभिर्यजतत्रा: दृष्टीचे पावित्र्य आणि आजच्या डिजिटल युगातील आव्हान

 


यजुर्वेदातील एका सुंदर मंत्रात म्हटले आहे
,"भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्रा:". याचा अर्थ असा की, आपले डोळे केवळ पाहण्यासाठी नसून, जे काही पाहावे ते मंगलमय, कल्याणकारी आणि सत्य असावे. आपली दृष्टी विषयानुसार अचूक पाहण्यात आणि त्यानुसार योग्य व्यवहार करण्यात समर्थ होवो, हीच या प्रार्थनेची मूळ भावना आहे. जन्माला आल्यानंतर एक लहान बालक सर्वप्रथम आपल्या डोळ्यांनीच हे जग पाहते. आई-वडिलांचे किंवा जवळच्या व्यक्तींचे हालणारे ओठ पाहून तो बोलणे शिकतो, त्यांच्या पावलांवर पाऊल ठेवून तो चालणे शिकतो. लहानपणापासून डोळ्यांनी जे काही पाहिले जाते, त्याचेच आयुष्यभर अनुकरण करण्याची मानवी प्रवृत्ती असते. त्यामुळे "आपण  जे  पाहतो, जसे पाहतो, तसे जगतो" हे अक्षरशः सत्य आहे.

दृष्टी ही सृष्टी ठरवते. जर आपण डोळ्यांनी चांगल्या विचारांचे, उत्तम साहित्याचे, आणि मार्गदर्शक गोष्टींचे दर्शन घेतले, तर आपले वर्तनही तसेच सुसंस्कृत बनेल. म्हणूनच, यजुर्वेदाचा हा मंत्र आपल्या जीवनाचा स्थायी भाव बनला पाहिजे, जेणेकरून आपले डोळे केवळ बाह्य जग पाहणार नाहीत, तर जीवनाला योग्य दिशा देणारी आंतरिक दृष्टी देखील विकसित करतील.

आई-वडिलांची पहिली जबाबदारी : मुलांच्या व्यक्तिमत्त्वाची जडणघडण सर्वप्रथम घरातूनच सुरू होते. मुलांना चांगले पाहण्याचा आणि चांगले वागण्याचा उपदेश करण्यापेक्षा आई-वडिलांनी स्वतःच्या आचरणातून त्यांच्यासमोर आदर्श निर्माण करणे अधिक महत्त्वाचे आहे. घरामध्ये कोणते साहित्य वाचले जाते, दूरचित्रवाणीवर कोणते कार्यक्रम पाहिले जातात, मोबाईलवर कोणत्या गोष्टी पाहिल्या जातात, तसेच घरातील व्यक्ती एकमेकांशी कशा प्रकारे बोलतात आणि इतरांशी कसा व्यवहार करतात, या सर्व गोष्टींचा मुलांच्या मनावर खोल परिणाम होत असतो. आई-वडिलांनी स्वतः उत्तम साहित्याचे वाचन करावे, ज्ञानवर्धक कार्यक्रम पाहावेत, स्त्रियांचा सन्मान करावा, वडीलधाऱ्यांचा आदर करावा आणि सत्य, प्रामाणिकपणा व सदाचार यांचे पालन करावे. कारण मुले केवळ उपदेशातून नव्हे, तर अनुकरणातून अधिक शिकतात. आपण मुलांना जे करण्यास सांगतो, ते स्वतःही आपल्या वर्तनातून दाखवले पाहिजे.

सोशल मीडियाची जबाबदारी: आजच्या काळात मोबाईल आणि सोशल मीडिया हे मुलांच्या जीवनाचा अविभाज्य भाग बनले आहेत. इंटरनेटच्या माध्यमातून ज्ञानाचे प्रचंड भांडार उपलब्ध झाले असले, तरी त्याचबरोबर अश्लीलता, हिंसा, विकृत मनोरंजन, दिशाभूल करणारी माहिती आणि चुकीच्या प्रवृत्तींनाही सहज प्रवेश मिळाला आहे. त्यामुळे सोशल मीडिया कंपन्यांनी अल्पवयीन मुलांसाठी योग्य वयोगटानुसार सामग्री उपलब्ध करून देणे, अश्लील व हिंसक सामग्रीवर नियंत्रण ठेवणे आणि पालकांना प्रभावी नियंत्रणाची साधने उपलब्ध करून देणे आवश्यक आहे. केवळ अधिकाधिक प्रेक्षक आणि आर्थिक नफा मिळविण्याच्या उद्देशाने मुलांच्या कोवळ्या मनावर विपरीत परिणाम करणारी सामग्री प्रसारित होऊ नये, याची काळजी घेणे हीदेखील त्यांची सामाजिक जबाबदारी आहे.

प्रिंट आणि इलेक्ट्रॉनिक मीडियाची भूमिका: वृत्तपत्रे, मासिके, दूरचित्रवाणी वाहिन्या आणि इतर प्रसारमाध्यमे ही समाजाची वैचारिक जडणघडण करणारी महत्त्वाची साधने आहेत. त्यांनी केवळ सनसनाटी बातम्या, गुन्हेगारी, हिंसा आणि अश्लीलतेला प्राधान्य न देता ज्ञान, विज्ञान, साहित्य, संस्कृती, नैतिक मूल्ये आणि प्रेरणादायी व्यक्तिमत्त्वांना योग्य स्थान द्यावे. विशेषतः मुलांसाठी दर्जेदार बालसाहित्य, विज्ञानविषयक माहिती, महापुरुषांचे चरित्र, इतिहास आणि संस्कारक्षम कार्यक्रम मोठ्या प्रमाणावर उपलब्ध करून द्यावेत. प्रसारमाध्यमांनी समाजाला जे दाखवले जाते, त्याचा पुढील पिढीच्या विचारांवर आणि वर्तनावर काय परिणाम होईल, याचाही विचार केला पाहिजे.

शाळा आणि शिक्षकांची जबाबदारी: मुलांच्या दृष्टीला योग्य दिशा देण्यात शाळेची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे. शिक्षण म्हणजे केवळ पाठ्यपुस्तकातील धडे शिकविणे किंवा परीक्षेत चांगले गुण मिळविणे नव्हे. विद्यार्थ्यांमध्ये चांगले साहित्य वाचण्याची आवड, विचार करण्याची क्षमता, विवेकबुद्धी आणि योग्य-अयोग्य यातील फरक ओळखण्याची समज विकसित करणे हेही शिक्षणाचे उद्दिष्ट असले पाहिजे. शाळांमध्ये ग्रंथालये समृद्ध असावीत, महापुरुषांची चरित्रे, उत्तम कथा, विज्ञानविषयक पुस्तके आणि प्रेरणादायी साहित्य विद्यार्थ्यांना वाचण्यासाठी उपलब्ध असावे. शिक्षकांनी केवळ शिकविण्यापुरती आपली भूमिका मर्यादित न ठेवता स्वतःच्या आचरणातून विद्यार्थ्यांसमोर आदर्श ठेवावा. विद्यार्थ्यांना इंटरनेट आणि सोशल मीडियाचा योग्य वापर, माहितीची सत्यता पडताळण्याची पद्धत आणि चुकीच्या सामग्रीपासून स्वतःचे संरक्षण करण्याचे शिक्षणही दिले पाहिजे.

शेवटी, जबाबदारी संपूर्ण समाजाची: मुलांच्या हातात मोबाईल देऊन किंवा त्यांना इंटरनेटपासून पूर्णपणे दूर ठेवून ही समस्या सुटणार नाही. त्याऐवजी त्यांच्या मनात विवेकबुद्धी विकसित करणे आवश्यक आहे, जेणेकरून ते स्वतःहून चांगले आणि वाईट यातील फरक ओळखू शकतील. आई-वडील, शिक्षक, शाळा, प्रसारमाध्यमे, सोशल मीडिया कंपन्या आणि शासन या सर्वांनी आपापली जबाबदारी प्रामाणिकपणे पार पाडली, तरच मुलांसाठी निकोप आणि संस्कारक्षम वातावरण निर्माण होईल.

आपली पुढची पिढी काय पाहते, काय वाचते आणि काय ऐकते, यावरच तिच्या विचारांची आणि चारित्र्याची दिशा ठरणार आहे. म्हणूनच यजुर्वेदातील शुभदृष्टीची प्रार्थना केवळ वैयक्तिक जीवनापुरती मर्यादित न ठेवता ती कौटुंबिक आणि सामाजिक जीवनाचेही ध्येय बनवूया. मुलांना चांगले जग दाखविण्यापूर्वी आपण स्वतः चांगले जगण्याचा आदर्श निर्माण करूया. कारण आज आपण मुलांच्या डोळ्यांसमोर जे जग उभे करू, उद्या तीच मुले त्या जगाचे भविष्य घडवतील. हाच वैदिक ऋचाचा संदेश आहे.

Monday, November 16, 2026

निष्ठावंतांची हताशा– मांजरीच्या गळ्यात घंटा कोण बांधणार?


 
 
गौतम बुद्ध नगरातील बहुतेक गावे गुज्जर समाजाची आहेत. पूर्वी जाट हे चरणसिंह सोबत आणि गुज्जर हे काँग्रेससोबत असे समीकरण होते. घरासमोरच्या मोठ्या पार्कमधील सिटिझन मैफिलीत गावातील चौधरीही असतात. असेच एक चौधरी, जो स्वतःला निष्ठावंत कार्यकर्ता म्हणतो, त्याला मी सहज विचारले: “तुमच्या राजकुमाराने जो नवीन ड्रामा सुरू केला आहे, त्याचा पुढील उत्तर प्रदेशच्या निवडणुकीत आणि २०२९ च्या लोकसभा निवडणुकीत पक्षाला काही लाभ होईल का? तुमचे राजकुमार प्रधानमंत्री बनतील का?”
 
तो म्हणाला: “इथे बसलेल्या सर्वांना माहीत आहे की अशा नाटकांचा काहीही उपयोग होणार नाही. निवडणूक जिंकण्यासाठी स्वतःच्या बळावर जास्तीत जास्त जागा लढवाव्या लागतात. पण २०१४ नंतर पक्षाला मजबूत करण्याऐवजी राजकुमार आघाडीतील सहयोगींनाच मजबूत करत राहिले. परिणामी, काँग्रेसला मिळणाऱ्या जागा कमी होत गेल्या.

आजची परिस्थिती पाहता, आघाडीतील मजबूत पक्ष २०२९ च्या निवडणुकीतही काँग्रेसला मोजक्याच जागा देतील, कारण त्यांच्याही स्वतःच्या महत्त्वाकांक्षा आहेत. उत्तर प्रदेश, बिहार, झारखंड, महाराष्ट्र आणि तामिळनाडू या राज्यांतील मित्रपक्ष मिळून ४०–५० जागा देतील असे वाटत नाही. पश्चिम बंगालमध्ये ममता बॅनर्जी विधानसभेत पराभूत झाल्यामुळे तिथे कदाचित काही सौदा करता येईल आणि किमान १५ जागा पदरात पडू शकतील. काश्मीर आणि ईशान्य भारतातही काही जागा मित्रपक्षांसाठी सोडाव्या लागतील. आंध्र प्रदेश आणि ओडिशामध्ये काँग्रेस आधीच तिसऱ्या क्रमांकावर फेकला गेला आहे.
 
जर २०१९ नंतरच, निकालांची पर्वा न करता, सर्व मोठ्या राज्यांत ‘एकला चलो रे’चा नारा दिला असता, तर कदाचित २०२९ साठी भाजपविरोधी मतदार पुन्हा काँग्रेसकडे वळले असते. उत्तर प्रदेशचे म्हणाल तर, दुर्दैव हे आहे की इथल्या स्थानिक नेत्यांचे राजकुमाराने कधीच ऐकले नाही. परिणामी, अनेक निष्ठावान नेते आणि कार्यकर्ते भाजप किंवा समाजवादी पक्षात गेले. आज तिथे लढत थेट अखिलेश विरुद्ध भाजप अशी आहे. आगामी विधानसभेत जर अखिलेश जिंकले, तर ते लोकसभा निवडणुकीत काँग्रेसला पाच जागाही देणार नाही.”
 
तो पुढे म्हणाला: “आम्हाला तर आता असे वाटते की राजकुमाराचे हे सल्लागारच भाजपचे छुपे एजंट आहेत.” नुकतेच जंतरमंतरवर विद्यार्थ्यांच्या नावाखाली मोठा उपद्रव झाला. मीडियात असा प्रचार झाला की युवा पिढी भाजप विरोधात आहे. डूसू निवडणुकीत कन्हैया कुमार आणि इतर युवा नेत्यांनी तुफान प्रचार केला, तरीही एनएसयूआयला  एकही जागा जिंकता आली नाही. याचे कारण आज सर्वसामान्य जनतेला अशांती नको, तर शांती आणि स्थैर्य हवे आहे.
 
राजकुमाराने हे सर्व नाटक बंद करून आजपासूनच उत्तर प्रदेशात तळ ठोकून काम केले, तरच काँग्रेसला स्वबळावर किमान ५०+ जागा मिळू शकतात.” मी शेवटी त्याला म्हणालो: “मग तुम्ही स्वतः जाऊन राजकुमाराला हे सर्व समजावून का सांगत नाही?” यावर तो उसासा टाकत म्हणाला: “हाच तर खरा प्रश्न आहे, मांजरीच्या गळ्यात घंटा कोण बांधणार?”
 
राजकुमाराच्या भुरड पाडणाऱ्या सल्लागारांनी असा भ्रम निर्माण केला आहे की लोकांच्या मनात प्रजासत्ताक व्यवस्थेवरील विश्वास डळमळीत करून, निवडणुकीविना सत्ता मिळवता येऊ शकते. काही हजारांची भीड जमवून देशात अराजकता माजवता येईल, न्यायालयावर दबाव टाकून सरकार बरखास्त करता येईल आणि आपले सरकार स्थापन करता येईल. राजकुमार डोळे बंद करून यावर विश्वास ठेवत आहेत; पण हे निव्वळ दिवास्वप्न आहे, वास्तव नाही. बहुतेक सल्लागार छुपे एजंट असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.

Friday, November 13, 2026

वेदवाणी : पृथ्वीच्या मर्मावर आघात नको



 
वैदिक संस्कृतीत निसर्ग आणि मानव यांचे नाते उपभोगाचे नसून सह-अस्तित्वाचे आणि कृतज्ञतेचे राहिले आहे. आपल्या प्राचीन ग्रंथांनी नेहमीच मानले आहे की आपण या धरतीची लेकरे आहोत आणि ही धरा आपली माता आहे ("माता भूमिः पुत्रो अहं पृथिव्याः"). अथर्ववेदातील भूमिसूक्त याच शाश्वत सत्याची आठवण करून देते, जिथे ऋषी पृथ्वीची क्षमा मागत म्हणतात:
 
"यत् ते भूम विक्षणामि क्षिप्रं तद् अपि रोहतु।
मा ते मर्म विमृग्वरि मा ते हृदयम् अर्पिषम्॥"
 
ऋषी धरतीमातेची क्षमायाचना करत म्हणतात, हे पृथ्वी! खनन किंवा दोहनाने मी तुझ्या शरीराला जी इजा करीन, ती लवकर पुन्हा भरून येवो. हे सर्वव्यापिनी! मी तुझ्या मर्मावर किंवा तुझ्या हृदयावर आघात करू नये.
 
हा मंत्र आपल्याला शिकवतो की निसर्गाकडून आपल्या गरजा भागवणे हा अपराध नाही, परंतु निसर्गाच्या मूळ स्वरूपाला कायमची हानी पोहोचवणे हा मानवतेच्या विनाशाचा मार्ग आहे.
 
धरतीने ध्रुवापासून विषुववृत्तापर्यंत, प्रत्येक प्रदेशात तेथील वातावरणानुसार माणसासाठी पुरेशा सुविधा दिल्या आहेत. निसर्गाचा संदेश स्पष्ट आहे: जितके आवश्यक तितकेच घ्या आणि ज्याचे पुनरुज्जीवन शक्य नाही, त्याचे दोहन थांबवा. जीवनासाठी आवश्यक सर्व गोष्टी धरतीने पृष्ठभागावरच सहज उपलब्ध करून दिल्या आहेत, जसे पिण्यासाठी स्वच्छ पाणी आणि घर बांधण्यासाठी गवत, बांबू व माती इत्यादी.
 
जेव्हा एखादा शेतकरी आपल्या उपजीविकेसाठी किंवा जगण्यासाठी जमिनीवर नांगर चालवतो, तेव्हा तो तिच्या पृष्ठभागावर थोडासा आघात करतो, जो निसर्ग आपल्या पुनरुत्पादक शक्तीने (Regeneration) भरून काढतो. हे दोहन आहे, म्हणजे गरजेइतकेच घेणे आणि त्याची भरपाई करणे. परंतु जेव्हा हेच नाते वासना, अंदाधुंद उपभोग (Consumerism) आणि लोभाचे रूप घेते, तेव्हा माणूस आईचे दूध पिण्याऐवजी तिचे 'रक्त शोषू' लागतो.
 
आज विकासाच्या नावाखाली जे काही घडत आहे, ती त्या प्राचीन इशाऱ्याची थेट अवहेलना आहे. ज्या हानीची कधीच भरपाई करता येत नाही, तिचाच माणूस आज अंदाधुंद वापर करत आहे:
 
डोंगरांचा विनाश आणि काँक्रीटचे जंगल: विकासाच्या नावाखाली डोंगर फोडले जात आहेत, जंगलांचा सफाया केला जात आहे. तुटलेले डोंगर आणि नष्ट झालेली परिसंस्था (Ecosystem) कोणतेही तंत्रज्ञान पुन्हा उगवू शकत नाही.
 
जीवाश्म इंधनाचे (कोळसा आणि पेट्रोलियम) दोहन: जमिनीच्या गर्भातून पेट्रोल, डिझेल आणि कोळसा काढून हवेत कार्बन मिसळला जात आहे. एकदा जमिनीतून बाहेर निघालेले ऊर्जा स्रोत पुन्हा गर्भात टाकता येत नाहीत.
 
महाभूतांचे प्रदूषण: ज्या पाच महाभूतांपासून (पृथ्वी, जल, वायू, अग्नी, आकाश) आपले शरीर बनले आहे, ते आज आपले कारखाने, प्लास्टिक आणि रासायनिक कचऱ्यामुळे प्रदूषित होत आहेत.

याचा परिणाम असा होईल की ज्या नैसर्गिक संसाधनांची भरपाई माणूस स्वतः करू शकत नाही, ती नष्ट झाल्यावर जीवनाचा समतोल बिघडेल. प्रदूषित पाणी शुद्ध करण्याची, नष्ट झालेली जंगले आणि जैवविविधता पूर्णपणे परत आणण्याची तसेच पृथ्वीच्या गर्भातून काढलेले जीवाश्म इंधन पुन्हा निर्माण करण्याची क्षमता माणसाकडे नाही. निसर्गाची हानी केवळ सध्याच्या पिढीपुरती मर्यादित राहणार नाही, तर येणाऱ्या पिढ्यांच्या जीवनावर आणि अस्तित्वावरही तिचा परिणाम होईल. म्हणूनच तोच विकास सार्थक आहे जो निसर्गाच्या पुनरुत्पादन क्षमतेचा आदर करून होतो, त्याचे मूळ स्वरूप नष्ट करून नव्हे.

जर आज आपण आपल्या वासनांवर नियंत्रण ठेवले नाही आणि वेदांच्या इशाऱ्याकडे दुर्लक्ष करून धरतीमातेच्या हृदयाला दुखवत राहिलो, तर एक दिवस असा येईल जेव्हा धरती आपल्या असीमित वासनांचा भार पेलण्यास असमर्थ ठरेल. पृथ्वीवरील समस्त जीवन नष्ट होईल आणि प्राणहीन धरती अंतराळात फिरत राहील, मानवाच्या विनाशाची कथा सांगत. प्राचीन मंत्रद्रष्ट्या ऋषींची ही प्रार्थना केवळ एक मंत्र नाही, तर आधुनिक पर्यावरण संकटापासून वाचण्याचे मार्गदर्शक सूत्र आहे.


Tuesday, November 10, 2026

मनुस्मृती आणि सुश्रुतसंहिता : बालविवाहाच्या निषेधाचे प्राचीन पुरावे



स्त्री-शिक्षण आणि स्वातंत्र्य याबाबत बोलायचे झाले, तर जगातील प्राचीन न्यायग्रंथांमध्ये मनुस्मृतीला महत्त्वाचे स्थान आहे. मनुस्मृतीबद्दल अनर्गल प्रचार तेच करतात, ज्यांनी ती कधी वाचलेलीच नाही. जिथे इतर काही धर्मग्रंथांमध्ये स्त्रीला केवळ संपत्ती मानून तिला बंधनात ठेवण्याची कल्पना आढळते, तिथे मनुस्मृती आणि प्राचीन भारतीय ग्रंथांमध्ये स्त्रीला गुलाम न मानता तिला महत्त्वाचे स्थान दिले आहे. विवाहाबाबतही स्त्रीच्या निर्णयाला काही संदर्भांमध्ये महत्त्व दिलेले दिसते. पुरुषी मानसिकतेने ग्रस्त लोक मनुस्मृतीचा विरोध करतात.

सर्वप्रथम, मनुस्मृती हा एका व्यक्तीने लिहिलेला एकच ग्रंथ नसून, कालानुरूप समाजव्यवस्था आणि न्यायव्यवस्थेत झालेले चांगले-वाईट बदल तिच्या विविध आवृत्त्यांमध्ये प्रतिबिंबित झाले आहेत. ही परंपरा सुमारे दोन हजार वर्षांपासून अखंड प्रवाहित आहे. मनुस्मृती सोबत प्राचीन ग्रंथ सुश्रुत संहिताचा अभ्यास केल्यावर स्पष्ट होते की मूळ मनुस्मृती बालविवाहाच्या विरोधात आहे आणि स्त्रीला वर निवडण्याचे स्वातंत्र्य देते. मूळ ग्रंथांमध्ये परिपक्व वयातील विवाहाचा आग्रह दिसून येतो. बालविवाहाची प्रथा बहुधा परकीय आक्रमणांमुळे सुरक्षेच्या कारणास्तव सुरू झाली असावी, असे अनेकांचे मत आहे."

 

१. मनुस्मृती : परिपक्व विवाह आणि कन्येचा स्वतंत्र निर्णय

मूळ मनुस्मृती बालविवाहाला समर्थन देत नाही. उलट, कन्या शारीरिकदृष्ट्या परिपक्व झाल्यानंतर विवाहाचा संदर्भ आढळतो. महर्षी दयानंद सरस्वतींसह काही संशोधकांनी दाखवून दिले आहे की, मनुस्मृतीतील काही श्लोक नंतरच्या काळात प्रक्षेप म्हणून जोडले गेले असावेत. त्याच आधारावर मनुस्मृतीला बदनाम करण्याचा प्रयत्न होतो, असे त्यांचे मत आहे.

त्रीणि वर्षाण्युदीक्षेत कुमार्यृतुमती सती।

ऊर्ध्वं तु कालादेतस्माद् विन्देत सदृशं पतिम्॥

(अध्याय ९, श्लोक ९०)

मनुस्मृती म्हणते, कन्या ऋतुमती झाल्यानंतर तीन वर्षे पालकांनी तिच्यासाठी योग्य वराचा विचार करावा. या काळात विवाह न झाल्यास, कन्येला स्वतःसाठी योग्य पती निवडण्याचा अधिकार आहे.   कन्या ऋतुमती होण्याचे वय साधारण १३–१५ वर्षे धरल्यास, या श्लोकाच्या आधारावर विवाहाचे वय साधारण १६–१८ वर्षांच्या आसपास येते. त्यामुळे अगदी लहान वयातील विवाहाला या संदर्भातून समर्थन मिळत नाही.

 मनुस्मृतीत असा आशय आढळतो की, योग्य वर न मिळाल्यास कन्येने अयोग्य व्यक्तीशी विवाह करण्यापेक्षा अविवाहित राहणे स्वीकार्य आहे. म्हणजेच केवळ विवाह झाला पाहिजे म्हणून घाईघाईने किंवा अयोग्य व्यक्तीशी विवाह करणे योग्य मानलेले नाही. हा संदर्भ बालविवाहासारख्या घाईगडबडीच्या निर्णयाच्या विरोधात जाणारा मानला जातो. (अध्याय ९, श्लोक ८९)

 २. सुश्रुतसंहिता : बालवयातील गर्भधारणेवरील वैद्यकीय इशारा

 आयुर्वेदाचा प्रमुख ग्रंथ असलेल्या सुश्रुतसंहितेत बाल्यावस्थेतील गर्भधारणेच्या संभाव्य शारीरिक दुष्परिणामांचा उल्लेख आढळतो.

ऊनषोडशवर्षायामप्राप्तपञ्चविंशतिम्।
यद्याधत्ते पुमान् गर्भं कुक्षिस्थः स विपद्यते॥
जातो वा न चिरं जीवेज्जीवेद् वा दुर्बलेन्द्रियः।
तस्मादत्यन्तबालायां गर्भाधानं न कारयेत्॥

(शरीरस्थान, अध्याय १०, श्लोक ४७)


या श्लोकात सोळा वर्षांखालील स्त्री आणि पंचवीस वर्षांखालील पुरुष यांच्या संयोगातून गर्भधारणा झाल्यास त्याचे गंभीर परिणाम होऊ शकतात, असा आशय व्यक्त केला आहे. गर्भ नष्ट होणे, बालक अल्पायुषी असणे किंवा दुर्बल इंद्रियांचे असणे यांसारख्या परिणामांचा उल्लेख करून अत्यंत अल्पवयीन मुलीमध्ये गर्भाधान करू नये, असा स्पष्ट इशारा दिला आहे. आधुनिक वैद्यकशास्त्रातही किशोरवयीन गर्भधारणेशी संबंधित विविध आरोग्यधोक्यांकडे लक्ष वेधले जाते. त्यामुळे सुश्रुतसंहितेतील हा संदर्भ प्राचीन भारतीय वैद्यकीय निरीक्षणाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा ठरतो.

‘षोडशी सुंदरी’ हा वाक्प्रचारही प्राचीन साहित्यापासून ते आधुनिक सिनेमातील अनेक गाण्यांपर्यंत आढळतो. त्यातून सोळाव्या वर्षातील तारुण्य, सौंदर्य आणि जीवनशक्तीचे गौरवगान केलेले दिसते.

ऐतिहासिक बदलांचा परिणाम

कालौघात बालविवाहासारख्या प्रथा का रूढ झाल्या, याबाबत विविध ऐतिहासिक मते आहेत. काही इतिहासकारांच्या मते, परकीय आक्रमणे, स्त्रियांच्या अपहरणाची भीती आणि सामाजिक असुरक्षितता यांमुळे काही प्रदेशांमध्ये मुलींचे लहान वयात विवाह करण्याची प्रवृत्ती वाढली. विशेषतः उत्तर भारतातील काही भागांत सुरक्षेच्या कारणास्तव विवाह लवकर उरकण्याच्या प्रथा रूढ झाल्या, असे काही संशोधक मानतात.

निष्कर्ष

मनुस्मृती आणि सुश्रुतसंहिता यांसारख्या प्राचीन ग्रंथांतील संदर्भांचा अभ्यास केला असता, अत्यंत लहान वयातील विवाह आणि गर्भधारणेला प्रोत्साहन देणारी भूमिका या ग्रंथांत स्पष्टपणे दिसत नाही. उलट, कन्येच्या परिपक्वतेनंतर विवाह आणि अत्यल्प वयात गर्भधारणा टाळण्याचे संकेत आढळतात.