वरुणा : जलदेवी

 

काळ्याकुट्ट आकाशात

कडाडल्या प्रलयंकर विजा

"आई गं!" म्हणत, ती शिरली

माऊलीच्या कुशीत.

आईच्याही नयनांतून मग,

वाहू लागल्या, गंगा-जमुनी जलधारा.

 

"आई, अशी का रडतेस?"

लेकीने हळूच विचारले,

आई म्हणाली, सांगते आज तुला,

तुझ्या जन्माचे रहस्य?   

 

असाच एक दिवस होता, उताळा होता वादळवारा,

काळ्याकुट्ट ढगांतून, कोसळत होत्या विजा,

विजांच्या त्या तांडवाने थरथरली सारी धरा,

 

"घाबरले मी, किंचाळले,

बिलगले एका काळ्या धिप्पाड पहाडाला,

कुशीत माझ्या 'चैतन्याचे दान' टाकून,

परदेशी तो निघून गेला...

 

याच माळरानावर,

एका कुमारी परित्यक्ता मातेच्या अश्रूंनी,

आणि नभाच्या बरसत्या जलधारांनी,

स्वागत केले एका 'नवांकुराचे'!"

 

लेकीने मान वर केली,

आईचे डोळे पुसत म्हणाली

"आई, जाणले मी जन्माचे रहस्य॰

 

ताठ मानेने, निर्भय नजरेने,

ढगांकडे पाहत ती उद्गारली,  

आजपासून मी आहे 'वरुणा',

वरुणदेवाची लेक, जलदेवी!"

 

बरसत्या त्या जलधारांनी,

दिला वरुणास आशीर्वाद,

वरुणदेवानेही जणू नभातून,

दिला तिच्या अस्तित्वास साद.

 

त्या दिवशी आईने लावले,

कपाळावर 'स्वाभिमानाचे' कुंकू,

जगाला ठणकावून सांगितले

"माझी लेक नाही 'मनुज-पुत्री',

ती आहे साक्षात देवपुत्री,

वरुणा- जलदेवी!"

समर्थ विचार: विचारूनि बोले विवंचूनि चाले।

 

विचारूनि बोले विवंचूनि चाले।
तयाचेनि संतप्त तेही निवाले॥
बरें शोधल्यावीण बोलो नकों हो।
जनी चालणे शुद्ध नेमस्त राहो॥(म.श्लोक १३२)
 
समर्थ रामदास स्वामी म्हणतात, बोलण्याआधी माणसाने विचार केला पाहिजे. आपल्या बोलण्याचा उद्देश काय आहे, याची काळजीपूर्वक आणि समजूतदारपणे विवंचना केली पाहिजे. योग्य उद्देशाने केलेले बोलणे आणि वर्तन संतप्त लोकांनाही शांत करू शकते. पूर्ण माहिती आणि तथ्य न घेता बोलू नका. समाजात आपले आचरण शुद्ध, नियमबद्ध आणि शिस्तबद्ध ठेवा. समर्थ रामदास स्वामी यांचा हा उपदेश मनाला समजावतो की, विचारशून्य बोलणे हे संकटाचे मूळ आहे. उलट, विचारपूर्वक बोलणे हे शांती आणि यशाचे साधन आहे. हाच आशय मनुस्मृतीत ही आहे,
 
सत्यं ब्रूयात् प्रियं ब्रूयात् न ब्रूयात् सत्यं अप्रियम् ।
प्रियं च नानृतं ब्रूयात् एष धर्मः सनातनः ॥ ( म.स्मृ. 4/138)
 
भगवान मनू म्हणतात, सत्य बोलावे, प्रिय (आनंददायक, सौम्य) बोलावे, पण सत्य असले तरी अप्रिय (दुखावणारे, कटू) बोलू नये. प्रिय वाटेल असे खोटेही बोलू नये. हा सनातन धर्म आहे.
 
माणसाने सदा सत्य बोलले पाहिजे, प्रिय बोलले पाहिजे आणि विचार करून बोलले पाहिजे. सत्य आणि प्रियता यांचा समन्वय साधता आला पाहिजे. अप्रिय सत्य बोलण्याने संबंध बिघडतात, वैर निर्माण होते आणि अनेकदा मोठे संघर्ष उद्भवतात. दुसरीकडे, दुसऱ्याला प्रसन्न करण्यासाठी खोटे बोलण्याने नैतिकता नष्ट होते, विश्वासघात होतो आणि परिणाम वाईटच होतात.  इतिहासात याचे अनेक उदाहरण मिळतात: 
 
राजा दशरथ सदैव सत्य धर्माचे पालन करणारा होता. देवासुर युद्धात ते जखमी झाले असता राणी कैकेयीने त्यांचे प्राण वाचवले. प्रसन्न होऊन दशरथ म्हणाले, “तुला दोन वर माग, मी देईन.” विचार न करता दिलेल्या या वचनामुळे, कैकेयीने रामराज्याभिषेकाच्या वेळी दोन वर मागितले: १. भरताला राज्याभिषेक. २. रामाला १४ वर्ष वनवास. सत्यवचनी दशरथाने वचन पाळले. परिणाम? श्रीराम वनात गेले आणि दशरथांचा शोकाने मृत्यू झाला. गिरधर कविराय म्हणतात: “बिना विचारे जो करै, सो पाछे पछिताय”,  विचार न करता केलेल्या कृतीचा पश्चाताप नंतर उपयोगी पडत नाही.
 
दूसरा प्रसंग महाभारतातला आहे. राजसूय यज्ञाच्या वेळी महाराणी द्रोपदी दुर्योधनाला उद्देश्यून म्हणाली आंधळ्याचे पुत्र आंधळे असतात. महाराणी द्रोपदीने बोलण्या आधी विचार केला नाही. आपल्या कटू शब्दांनी दुसर्‍याचा अपमान होईल असा क्षणिक विचार ही तिने केला नाही. परिणाम महाभारताच्या युद्धात संपूर्ण कुरू वंशाचा विनाश झाला.  
 
एका राजकारण्याने बिना तथ्य तपासता म्हटले की गुजरातचे लोक अशिक्षित आहेत आणि त्यांना कोणीही फसवू शकतो. या विधानाचा तीव्र विरोध झाला. नेत्याने माफी मागितली. पण धनुष्यातून सुटलेला बाण आणि तोंडातून निघालेले शब्द परत घेता येत नाहीत. अशा बिना विचारी वक्तव्यांचा परिणाम निवडणुकीत पक्षाला भोगावा लागतो. भारतीय राजकारणात असे अनेकदा घडले आहे, एका नेत्याच्या एका चुकीच्या बोलण्याने संपूर्ण पक्षाला हानी झाली आहे.
 
दुसरीकडे, आपले पंतप्रधान नरेंद्र मोदी विचार करून बोलतात. जे बोलतात ते करून दाखवतात. त्यांनी म्हटले होते, “प्रत्येक घरात शौचालय बांधणार.” प्रत्यक्षात १२ कोटी शौचालये बांधून दाखवली. त्यांनी जाहीर केले, “प्रत्येक गरीबाला बँक खाते मिळेल.” आज ५० कोटीहून अधिक जनधन खाती उघडली गेली आहेत.
 
ते म्हणाले, “पैसा थेट गरीबांच्या खात्यात जाईल, मध्यस्थ संपतील.” JAM ट्रिनिटी (जनधन + आधार + मोबाइल) द्वारे ४४ लाख कोटी रुपयांहून अधिक रक्कम Direct Benefit Transfer (DBT) ने थेट खात्यात पोहोचवली. यामुळे भ्रष्टाचार कमी झाला आणि प्रत्येक रुपया योग्य हातात पोहोचला.
 
जर त्यांनी बोललेले पूर्ण करून दाखवले नसते, तर ते तिसऱ्यांदा पंतप्रधान झाले नसते. विचारपूर्वक बोलणे आणि त्यानुसार कृती करणे यामुळे लाखो कुटुंबांचे जीवन बदलले. हेच खरे यशाचे साधन आहे. जसे समर्थ रामदास म्हणतात: “विचारूनि बोले, विवंचूनि चाले.”

५वे जनरेशन वॉर, बॉट नेटवर्क्स आणि नोएडा हिंसाचार (आर्थिक युद्ध )

 
 (आर्थिक युद्ध -भारताला कमकुवत करण्याचा डाव)
 
भारत जसजसा आर्थिक आणि सामरिक महाशक्ती बनत आहे, तसतसा प्रस्थापित महाशक्तींना हे सहन होणे कठीण होत आहे. त्यामुळे भारताची अर्थव्यवस्था खिळखिळी करण्यासाठी आता थेट युद्धाऐवजी 'फिफ्थ जनरेशन वॉरफेअर' (5GW), म्हणजेच डिजिटल, मनोवैज्ञानिक आणि सामाजिक युद्धाचा वापर सुरू झाला आहे. हे युद्ध रणभूमीवर नाही, तर मानवी मनाच्या स्क्रीनवर लढले जाते.
 
आज गुगल, व्हॉट्सअप, फेसबुक आणि इन्स्टाग्राम या सर्व प्रमुख डिजिटल माध्यमांची मालकी अमेरिकन कंपन्यांकडे आहे. परदेशात बसून एखादी व्यक्ती राजकीय किंवा सामाजिकदृष्ट्या संवेदनशील पोस्ट टाकते; सोशल मीडियाचे अल्गोरिदम मानवी राग व असंतोष या भावनांचा गैरफायदा घेऊन ती पोस्ट व्हायरल करतात. त्यानंतर 'बॉट नेटवर्क्स' आणि बनावट खाती वापरून ती कोट्यवधी लोकांपर्यंत पोहोचवली जाते. परिणामी समाजात तीव्र असंतोष निर्माण होतो आणि रस्त्यावर उतरवून राजकीय उलथापालथ आणि औध्योगिक क्षेत्रात हिंसा घडवणे सोपे होते.
 
बॉट नेटवर्क्स म्हणजे काय?
 
बॉट नेटवर्क म्हणजे डिजिटल जगातील एक संघटित आणि छुपा रोबोटिक फौजफाटा. हजारो बनावट सोशल मीडिया खाती मानवी हस्तक्षेपाशिवाय, केंद्रीय कम्प्युटर कोडद्वारे एकत्र चालवली जातात.  त्याला 'बॉटनेट' म्हणतात. दिसायला ही खाती अगदी खऱ्या माणसांसारखी वाटतात, परंतु त्यांचा खरा उद्देश खोट्या बातम्या काही मिनिटांत व्हायरल करणे, खोटे जनमत तयार करणे आणि अंतर्गत असंतोष भडकवणे हा असतो.

नोएडा हिंसाचार — एप्रिल २०२६

भारताचे प्रमुख औद्योगिक केंद्र असलेल्या गौतम बुद्ध नगर परिसरात (नोएडा, ग्रेटर नोएडा, दादरी,  ) सुमारे ६०,००० MSMEs कार्यरत आहेत. .  लाखो कामगार इथल्या औध्योगिक क्षेत्रात काम करतात. त्यामुळे हे क्षेत्र राष्ट्रीय अर्थव्यवस्थेसाठी अत्यंत संवेदनशील आहे. गौतम बुद्ध नगर (नोएडा, ग्रेटर नोएडा) हे केवळ उत्तर प्रदेशचेच नव्हे, तर संपूर्ण भारताचे एक महत्त्वाचे आर्थिक केंद्र आहे. २०२३-२४ या आर्थिक वर्षात या जिल्ह्याचा GDP तब्बल ₹२.६४ लाख कोटी एवढा होता, जो उत्तर प्रदेशच्या एकूण GSDP च्या १०.३०% आहे   येथील दरडोई उत्पन्न ₹१०.१७ लाख आहे   क्रयशक्ती समतुल्यतेच्या (PPP) आधारावर जपानशी तुलना करण्याजोगे आहे. भारताच्या एकूण GDP (सुमारे ₹२९६ लाख कोटी) च्या तुलनेत हा एकटा जिल्हा सुमारे ०.९% योगदान देतो २०२३ च्या Global Investors Summit मध्ये उत्तर प्रदेशला मिळालेल्या ₹३५ लाख कोटींच्या गुंतवणूक प्रस्तावांपैकी सुमारे एक पंचमांश (२०%) वाटा एकट्या गौतम बुद्ध नगर जिल्ह्याला मिळाला होता. थोडक्यात, हा जिल्हा अस्थिर झाल्यास केवळ उत्तर प्रदेशच नव्हे, तर राष्ट्रीय अर्थव्यवस्थेलाही मोठा धक्का बसू शकतो. सरकारने दादरीतून दोन्ही डेडिकेटेड फ्रेट कॉरिडोर (DFC) सुरू केले याचे मुख्य कारण हेच.   

हरियाणाने किमान वेतन वाढवल्यानंतर उत्तर प्रदेशातील कामगार संघटनांनी तीच मागणी केली. उत्तर प्रदेश सरकारने त्यांच्याशी चर्चा सुरू केली होती. BMS, CITU सह कोणत्याही मान्यताप्राप्त संघटनेने संपाची नोटीस दिली नाही किंवा रस्त्यावर उतरण्याचे आवाहन केले नाही. तरीही एप्रिल २०२६ मध्ये अचानक हिंसक आंदोलन उसळले.

८० हून अधिक ठिकाणी एकाच वेळी कारखान्यांवर दगडफेक, आगजनी आणि तोडफोड झाली. देशाचे सुमारे ३,००० कोटी रुपयांचे नुकसान झाले. नोएडा पोलिसांच्या तपासात धक्कादायक माहिती समोर आली:

• हिंसाचार करणारे लोक हे मूळचे कारखान्यातील कामगार नव्हते.  त्यांना बाहेरून आणण्यात आले होते.

• 'बिगुल मजदूर दस्ता' या डाव्या विचारसरणीच्या संघटनेचा मुख्य सूत्रधार सत्यम वर्मा याच्या बँक खात्यात परदेशातून डॉलर, पाउंड आणि युरोमध्ये १ कोटींहून अधिक रक्कम थेट जमा झाली होती. हा पैसा तातडीने इतर खात्यांमध्ये वळवून हिंसेसाठी वापरला गेला.

• ५० हून अधिक सोशल मीडिया हँडल्स (व्हॉट्सअप, QR कोड इ.) द्वारे अफवा पसरवणे व हिंसाचाराला उत्तेजन देणे यासाठी संघटित प्रयत्न झाले.

 
उत्तर प्रदेश सरकारने या परकीय षड्यंत्राची गंभीर दखल घेत मुख्य आरोपींवर राष्ट्रीय सुरक्षा कायद्यांतर्गत (NSA) कठोर कारवाई केली. पोलिसांनी संयम दाखवला; कुठेही गोळीबार केला नाही. बहुतांश स्थानिक कामगार या आंदोलनापासून दूर राहिले, त्यामुळे हे षड्यंत्र असफल ठरले. जर काही लाख कामगार खरोखरच भडकले असते, तर परिस्थिती अकल्पनीय झाली असती.
दिल्लीत ६ तारखेला कोक्रोच पार्टीचे प्रदर्शन झाले. या पक्षाचे २ कोटीहून जास्त सोशल मीडियावर अनुकरण करणारे आहेत. पण दिल्लीच्या जंतर-मंतर हजारहून  कमी लोक पोहचले. त्यात ही अधिकान्श जेएनयूआझादी गॅंग वाले होते. याचा अर्थ ९० टक्क्याहून अधिक अनुकरणकर्ता हे खरे नाहीत. 

उपाययोजना: भारताने काय करायला हवे?

• सोशल मीडिया कंपन्यांवर (Facebook, X, Instagram) कठोर नियंत्रण आणून त्यांच्या अल्गोरिदममध्ये पारदर्शकता बंधनकारक करणे, जेणेकरून द्वेषमूलक व उत्तेजक मजकूर कृत्रिमरीत्या व्हायरल होणार नाही.

• परदेशातून नियंत्रित बॉट नेटवर्क्स आणि बनावट खाती तातडीने ब्लॉक करणारी यंत्रणा चोवीस तास कार्यरत ठेवणे.

• सायबर आणि डिजिटल सुरक्षेचे कायदे अत्यंत कडक करणे; परदेशी निधी प्रवाहांवर कडक नजर ठेवणे.

• कोणत्याही अफवेचे खंडन काही मिनिटांत करण्यासाठी सक्षम 'फॅक्ट-चेक युनिट' स्थापन करणे.

• शालेय स्तरापासूनच 'डिजिटल साक्षरता' आणि 'सायबर मानसशास्त्र' यांचे शिक्षण देणे, जेणेकरून तरुण पिढी सोशल मीडियावरील माहितीकडे चिकित्सक नजरेने पाहू शकेल.

जेव्हा देशाचे नागरिक डिजिटलदृष्ट्या जागरूक असतील, तेव्हाच परदेशी भूमीवरून देशात अस्थिरता निर्माण करण्याचे छुपे अजेंडे पूर्णपणे अपयशी ठरतील. नोएडा हिंसाचार हे भारतातील डिजिटल युद्धाचे एक स्पष्ट संकेत आहे.  आपण वेळीच सावध झालो तर पुढचा धोका टाळता येईल.
 
*(बॉट नेटवर्क्सची आणि इतर माहिती एआय वरून घेतली आहे)