Friday, August 17, 2018

सबका साथ सबका विकासाचे आद्य पुरुष - स्वर्गीय अटलजी



मी भाग्यशाली होतो, १९९७ मध्ये प्रधानमंत्री कार्यालयात पोस्टिंग झाली. अटलजी प्रधानमंत्री झाले आणि कार्यालयात एक वेगळीच चेतना आली. कामाचा बोझा एकदम वाढलला. सरकारी दफ्तरात नूतन कल्पना साकारताना, भरपूर कागदी कार्य करावे लागतेच. सकाळी ९ ते रात्री ९ वाजायचे  कधी  कळायचे नाही. पण देशासाठी आपण काही ठोस कार्य करत आहोत या जाणीवेने त्या कामातहि आनंदच मिळत होता. 

सबका साथ, सबका विकास याचा अर्थ काय. स्व. अटलजींनी अनेक राजनीतिक दलांना आपल्या सोबत घेऊन सरकार चालवली म्हणजे विकास होतो. नाही. देशात विभिन्न राजनीतिक आणि धार्मिक समूहांना आरक्षण दिल्याने सर्वांचा विकास होतो. नाही. सरकारी नौकर्या फक्त ५ टक्के आणि भविष्यात कमी होणार. अर्थात आरक्षण देऊन विकास होणार नाही. स्वस्तात राशन दिल्याने विकास होणार, हे हि संभव नाही. मग सर्वांचा विकास कसा होणार? हा प्रश्न आहेच. 

मी १९९६ ला सेप्टेंबर अशोकनगर मध्यप्रदेशात फिरायला, सौ. आणि छोट्या मुलांसोबत, गेलो होतो. हा भाग शिंदे परिवारची पुश्तैनी जागीर. तरीही इथल्या रस्त्यांची अवस्था फार भयंकर होती. चंदेरी, थुबोन्जी (जैन मंदिर), विन्ध्यवासिनी देवी (एका गावात) व अनेक जुने मंदिर बघितले.  बाईक, जीप, ट्रक आणि ट्रैैक्टर शिवाय दुसरे वाहन रस्त्यावर चालणे अशक्यच होते. जीप मध्ये हि पोरांना धरून ठेवावे लागले होते.  बाजारात कांदे इत्यादी बाहेरून येणाऱ्या भाज्या नव्हत्या. फळे हि केळ, पेरू आणि पपीता ते हि एखाद्या दुकानात व महाग.  पुन्हा २०१७ मध्ये लेक-जावयासोबत हा भाग फिरलो. या वेळी रस्ते हिरोईनच्या गालासारखे होते. दिल्लीपेक्षा हि चांगले. रस्त्यांवर कार, स्कूटी सर्वच दिसत होते. अशोकनगरच्या भाजी बाजारात सेप्टेंबरच्या सुरवातीला हि भरपूर भाज्या दिसत होत्या. दिल्लीत दिसणारी फळे हि दिसत होती. काय बदलले. 

अटलजींनी जवळ दूरदृष्टी होती. जो पर्यंत ग्रामीण भागात मूलभूत सुविधा पोहचणार नाही. तो पर्यंत तिथे उद्योग-धंधा तर सोडाच, कृषी आधारित उद्योग हि लागू शकत नाही. एखाद्या भागात जास्त शेतमालाचे उत्पादन झाले तर माल रस्त्यावर फेकल्या जाणार, कारण  जिथे रस्तेच नाही किंवा अत्यंत खराब आहे, तिथे टेम्पो घेऊन कुणी  येणार नाही. २०-२५ किमी दूर हि भाजीपाला पाठविणे आर्थिक दृष्टीने संभव नव्हते. अन्न-धान्य हि शेतातच कमी दरात विकावे लागायचे.  राज्य सरकारांना ग्रामीण भागात रस्ते बनविणात रस हि नव्हता. ज्या देशात जाती आणि धार्मिक आधारावर जनतेला वोट मिळत असेल तर आधारभूत सुविधांचा विकास करायची गरज काय.  परिणाम ग्रामीण भागातून मुंबई, दिल्ली सारख्या मोठ्या शहरांत पलायन. कारण तिथेच वीज हि आहे आणि रस्ते हि.  दिल्ली NCR मध्ये  ८० टक्के लोक नरक सदृश्य जीवन जगतात मग ते कुठल्याही जाती, संप्रदाय आणि धर्माचे का असेना. गावांचा विकास अर्थात सर्वांचा विकास, हे अटलजींनी ओळखले होते आणि त्या साठी सर्वात आधी आधारभूत सुविधा ग्रामस्थांनी पोहचविण्याचे कार्य करणे गरजेचे . 

अटलजींनी संपूर्ण देश आपल्या पायाखाली तुटवला असल्यामुळे त्यांना ग्रामीण भागातील समस्यांची जाणीव होती. आपल्या देशात अधिकांश जनता ग्रामीण भागात राहते. ती मेहनती आहे. ग्रामीण भागात रस्ते, रेल्वे, वीज इत्यादी पोहचली तर गावांचा आपसूक विकास होईल. ग्रामीण भागातून पलायन कमी होईल.  ग्रामीण भागातील जनतेला देशांच्या इतर भागांपासून जोडण्यासाठी सन २००१ मध्ये प्रधानमंत्री  ग्राम सडक योजनेचे कार्यान्वन सुरु झाले. सुरवातीला १०००.पेक्षा जास्त आणि ५०० जास्त वनवासी बंधू राहत असलेल्या गावांना या योजनेंतर्गत जोडण्याचा निर्णय घेतला. आज देशात साडेपाच लक्ष किमी रस्ते या योजने अंतर्गत बनले आहे.  

राष्ट्रीय राजमार्ग देशातील सर्व मोठ्या शहरांना जोडतात. या महामार्गांवर जर माल घेऊन जाणारे ट्रक मुंगीच्या गतीने धावत असेल तर, ग्रामीण भागातून उत्पाद मोठ्या शहरांत वेळेवर पोचविणे अशक्यच. अश्या परिस्थितीत शहर सोडून ग्रामीण भागात उद्योग कोण लावणार. हि बाब लक्षात घेऊन स्वर्णिम चतुर्भुज योजनेचा शुभारंभ केला. यात ५८४६ राष्ट्रीय महामार्ग २ लेन जागी ४ आणि ६ लेन करण्याचा निर्णय घेतला होता.  योजना २००६ पर्यंत पूर्ण व्हायला पाहिजे होती. पण २०१२ पूर्ण झाली.  या रस्त्यांमुळे गाव आणि शहरांची दुरी कमी झाली. ग्रामीण भागात विकासाला प्रारंभ झाला. 

अटलजींनी २००३ मध्ये सागरमाला प्रकल्पाचा विचार सादर केला होता. पण   प्रत्यक्षात २०१५ मध्ये या योजनेवर कार्य सुरु झाले. २१ बंदरांना रेल्वेशी जोडणे. ७५०० किमी सागरमार्ग विकसित करणे, १४००० किमी नदीमार्ग विकसित करणे. या योजनेवर ४ लाख कोटी खर्च होणार. पण वेळ आणि वाहतूक खर्च वाचण्याने लाखो कोटींचा फायदा होणार. 

ग्रामीण भागात शेतीसाठी पाण्याची उपलब्धता वाढावी म्हणून १९९९ मध्ये  नदी जोड प्रकल्प साकारण्यासाठी प्रयत्नसुरु झाले पण  दुर्भाग्यवश नवी सरकार येताच तो थंड्या बस्त्यात गेला. या घटकेला काही प्रकल्पांवर पुन्हा कार्य सुरु झाले आहे. असो. 

अटलजींनची प्रेरणा घेऊनच, विद्यमान प्रधानमंत्री श्री नरेंद्र मोदी यांनी अटलजींचे स्वप्न पुढे नेले. भारतमाला प्रकल्पात ८६०००  किमी रस्ते ४ पदरी आणि ६ पदरी होणार आहेत. त्यातले ३४००० किमी २०२२ पर्यंत पूर्ण होतील.  रखडलेल्या डीएफसी हि वर वेगाने कार्य सुरु आहे. रेल्वेच्या पुनर्विकासासाठी ३ लाखाहून जास्त वित्तीय मदत दिल्या गेली. अनेक नवीन रेल्वे मार्ग बांधणे सुरु झाले.  गेल्या ४ वर्षांत वीज उत्पादन वाढवून खेड्या-पाड्यात वीज पोहचवून  ग्रामीण विकासाला चालना दिली.  ग्रामस्थांना बँक खाते मिळाले, स्वस्तात सुरक्षा विमा मिळाला. आता स्वास्थ्य विमा हि मिळणार. हे सर्व  खर्या अर्थाने सबका साथ सबका विकास आहे. 

ग्रामीण भागातील रस्ते, रुंद महामार्ग, जलमार्ग आणि विकसित बंदरे, देशातील सदूर भागातील ग्रामीण हि जगाशी जोडले जातील.  ग्रामीण भागात शेतमालावर आधारित उद्योग मोठ्या-प्रमाणात स्थापित होतील. तेथून पलायन थांबेल. महानगरांवरचा भार कमी होणार. काही वर्षांतच शेतातच तोडून स्वच्छ केली भाजी सरळ स्वैपाकघरात पोहचेल तेंव्हा या युगदृष्ट्या महापुरुषाचे स्मरण करायला विसरू नका. असो. 

Thursday, August 16, 2018

क्षणिका : घर



मातीच्या भिंतीत 
जन्माची शिक्षा
घर नावाच्या 
बंदीशाळेत.

 







Tuesday, August 14, 2018

एमएनसीच्या विळख्यात स्वदेशी


युएस मध्ये एक कहावत आहे,  तुम्ही पेप्सी पीतात कि  कोकाकोला पीतात या वरून तुमची पार्टी सांगता येते. एका युएस राष्ट्राध्यक्षाने एका कर्मचार्याला व्हाईट हॅाऊसमध्ये वेगळा कोक पीताना पाहिले, त्याला बाहेरचा दरवाजा दाखविला गेला. अमेरिकेत हि परिस्थिती तर भारतात या एमएनसी काय कहर माजवीत असतील याची कल्पना करणे कठीण. जेवढे ईस्ट इंडिया कंपनीने देशाला लूटले नसेल, त्या पेक्षा कितीतरी पट या एमएनसी देशाला लुटत आहे. त्यासाठी त्यांना भारताच्या भूक्षेत्रावर अधिकार करण्याची हि गरज नाही. 

एमएनसी कंपनीचे मुख्य धोरण नफा. त्या साठी साम दाम दंड आणि भेद ह्या सर्वांचा उपयोग करतात. नैतिकता नावाची वस्तू धंद्यात नसते  हे त्यांचे धोरण. प्रशासन आणि कार्यपालिकाला अनुकूल करा. स्वत:च्या फायद्यासाठी नियम कायदे बदलवून घ्या. मिडीयाला विकत घ्या. तिच्या मदतीने स्वदेशी कंपन्यांच्या विरुद्ध अफवा: पसरवा. आपले हेर तिथे प्लांट करून गडबड करा. शेवटी स्वदेशी कंपन्यांना शरणागती पत्करायला मजबूर करा.  

आपल्याला आठवत असेल थम्प्स अप, गोल्डस्पॉट, माजा, रिमझिम आणि केम्पाकोला  मोठे ब्रांड होतेच, त्या शिवाय अनेक स्थानीय ब्रांड बाजारात होते. सुरवातीला प्राईस वार. जास्ती फरक पडला नाही. दुकानातून काचेच्या बाटल्या उचलून मोठ्याप्रमाणावर फोडल्या गेल्या. बाटल्या बनविणाऱ्या कंपन्यांना जास्त पैसा देऊन अनुकूल केले. हे सर्व होत असताना, प्रशासन मूक दर्शक राहिला. छोट्या मोठ्या कंपन्या धुळीत गेल्या. मोठ्यांनीही परिस्थिती ओळखून शरणागती पत्करली. आज मोठ्या प्रमाणात जीवाणू नाशक आणि विषाणू नाशक असलेले टोईलेट कोला भरपूर पैसे देऊन अशिक्षितापासून ते उच्च शिक्षित मोठ्या आनंदाने पितात.  

युनीलिवर कंपनीने हि अनेक साबण कंपन्या याच मार्गाने संपविल्या. अंकल चिप्स आणि इदुलेखा हे ताजे उदाहरण आहेत. सर्वांना खिश्यात घालण्याची आमची कुवत आहे. यांच्या निर्मित शीतल पेयांत उंदीर सापडले तरी चर्चा होत नाही. दंड हि जास्त होत नाही. यांचे उत्पाद परीक्षणात फेल झाले आणि बाजारातून परत मागविले तरी मीडियात चर्चा होत नाही. जास्तीसजास्त एखाद्या तेही हिंदी अथवा स्थानिक वर्तमान पत्रात कुठेतरी कोपर्यात बातमी दडलेली दिसेल. एमएनसी  स्वदेशी कंपन्यांना संपविण्यासाठी सर्व माध्यमांचा भरपूर प्रयोग करतात. त्यांना मदत करण्यासाठी आपल्या देशात तर जयचंदांची कमी नाहीच. 

विदेशी कंपनींचे षडयंत्राविरुद्ध सर्वोच्च न्यायालया पर्यंत  लढा देण्यासाठी  विकोवज्रदंतीला कोट्यावधी खर्च करावा लागला. त्यांची प्रगती रोखण्यात एमएनसींना बर्यापैकी यश आले. या घटकेला एलोपेथी औषधांवर ४% टक्के (कारण अधिकांश विदेशी कंपन्या आहेत) व आयुर्वेदिक वर १२%. आयुर्वेदिक औषधी बनविणाऱ्या अधिकांश स्वदेशी कंपन्या आहेत, हे विशेष. 

नागाने फणावर काढण्या आधीच त्याला नष्ट केले पाहिजे. एमएनसींनी पतंजलि आयुर्वेदची स्थापने पासूनच तिला नष्ट करण्याच्या प्रयत्न सुरु केला. कामगारांना भडकविण्यापासून ते अनेक अफवाः पसरविण्याचे कार्य सुरु झाले. पतंजलि विरुद्ध शेकडो कसेस दर्ज केल्या गेले. कंपनीचे खाते हि अनेकदा सील झाले. ट्रक चालकांना भडकवून फूडपार्क वर हल्ला करविला. हे सर्व वार व्यर्थ गेल्यावर, शेवटचा उपाय मिडीयाचा उपयोग करून अफवा: पसरविणे. सर्वात मोठी अफवा: म्हणजे आवळा ज्यूस फेल झाले. या प्रश्नावर एका मिडिया समूहला उत्तर देताना आचार्य बाळकृष्ण म्हणाले, आवळा आमचा पहिला उत्पाद. एका आर्मी अधिकार्याचा एक रिपोर्ट पाहून गैरसमज झाला. आर्मीप्रती निष्ठा असल्यामुळे याहून अधिक आम्ही काही बोलणार नाही. आम्ही तो गैरसमज तत्काळ दूर केला. पण मिडीयाने मात्र तो उचलून धरला. सत्य पडताळण्याचा कुणीच प्रयत्न केला नाही. आता सोशल मिडियावर तर रोजच नवीन कहाण्या येतात. देशात गायीच नाही (तब्बल १२ कोटीहून जास्त आहे) तर तूप कुठून, जमणारे मध नकली असते इत्यादी. या सर्वांच्या मागे कोण आहेत हे आम्हाला माहित आहे. असो.

नुकतेच filpkart या भारतीय कंपनीने वालमार्ट समोर शरणागती पत्करली. या सर्वांचा परिणाम, ती कंपनी सुरवातीला स्वस्त: आणि नंतर महागातला कचरा भारतीय ग्राहकांना विकणार. 

एमएनसीचे षडयंत्र असफल करायचे असेल तर आपण अधिकाधिक भारतीय कंपन्यांचे उत्पाद वापरले पाहिजे. शीतल पेयांच्या जागी ताजे फळांचे रस प्या. मैगी नुडलच्या जागी स्वदेशी कंपनींचे खा. खाद्य पदार्थ, तेल,पर्यावरण अनकूल स्वदेशी प्रसाधन सामग्री वापरा. एवढे तरी आपण निश्चित करू शकतोच.

शेवटी सर्वांना स्वातंत्र्य दिनाची शुभेच्छा.


Monday, August 13, 2018

शतशब्द कथा: हडताल


शर्माजी एका  फैक्टरीत २० वर्षांपासून सुपरवायझर. "शर्माजी, मुलाला नौकरी पाहिजे असेल तर आमचा साथ द्यावा लागेल. उद्या हडताल" - नेताजी. 

फैक्टरीच्या बाहेर "जिंदाबाद मुर्दाबाद, नेताजी जिंदाबाद". पोलिसांनी शर्माजीसह ४०-५० कर्मचार्यांना बस मध्ये कोंबले. थोड्यादूर नेल्यावर सर्वांना सोडून हि दिले. आपण नेताजींना साथ दिला, उद्या मुलाला हि याच फैक्टरीत नेताजी निश्चित नौकरी लाऊन देतील.

दुसर्या दिवशी सकाळी, फैक्टरीच्या गेटवर गार्डने एक लिफाफा शर्माजींचा हाती दिला. "फैक्टरीत तोडफोड, दंगा"....शर्माजी बरखास्त. "तोडफोड करणारे आमचे लोक नव्हतेच"- नेताजी. शर्माजींच्या डोळ्यांसमोर अंधार. पगार नाही, पेन्शन नाही, कोर्ट-कचेरी...जेल. शर्माजीचा  संसार उध्वस्त झाला.

४० कंत्राटी कामगार कमी पगारावर, फैक्टरीत रुजू झाले.


Friday, August 10, 2018

लघु कथा: आरशा कधीच खोट बोलत नाही


तिने आरश्यात डोकावले, निस्तेज चेहरा, पांढरे होणारे डोक्यावरचे केस, डोळ्यांखाली मोठे काळे वर्तुळ, चेहऱ्यावर सुरकत्या.. आज पार्लर मध्ये जावेच लागेल. "ए म्हातारी, किती वेळ आरश्यात डोकावणार". मी म्हातारी, अजून वय काय माझे, नुकतीच पन्नासी उलटली आहे. खोटारडा..."हा! हा! हा! आम्ही आरशे कधीच खोटे बोलत नाही, ए म्हातारी....." 

ब्युटी पार्लरमध्ये तिने केस रंगविले, गोल्ड फेशियल, मसाज....पूर्ण ब्युटी  ट्रिटमेंट घेतली. तोंड रंगवून आरश्यासमोर गुणगुणू लागली 'बिजली गिराने  मैंं तो आई, कहतेंं हैं लोग मुझे हवा हवाई'  ए आरश्या आता चूप का आहे, सांग कशी मी दिसते? "ए म्हातारी.....". चल खोटारडा फिरकी घेतो आहेस माझी...एक ठोसा देईल. "हा! हा! हा! तुझाच हात रक्त बंबाळ होईल. माझे काय, दुसरा आरशा हि हेच म्हणेल  तोंडावर कितीही बुरखे घातले तरी म्हातारपण लपणार आहे का? ए म्हातारी....."