अमर आत्मा आणि पंचमहाभूते: सृष्टीच्या रहस्याचा वेध

 

ऋग्वेदाच्या पहिल्या मंडळातील १६४ व्या सूक्तातील एका ऋचेत ऋषी दीर्घतमा यांनी अतिशय सुंदर आणि तात्विक विचार मांडला आहे. मनुष्याच्या शरीरात जीव आणि आत्मा दोन्ही निवास करतात. जरी शरीराचा नाश झाला तरी जीवात्मा नष्ट होत नाही, तर तो दुसरे स्वरूप धारण करत राहतो. जन्म-मृत्यूचे हे चक्र असेच अविरत सुरू राहते. आत्मा साक्षीभावाने जीवात्म्यासोबत सदैव राहत असतो,
 
अपाङ् प्राङनेति स्वधया गृभीत अमर्त्यो मर्त्येण स योनिः।
ता शश्वन्तो विषूचीना वियन्तो नान्यं चिक्युरूप जन्म न मृत्यम्॥
 
ऋषी म्हणतात, जीव आपल्या केलेल्या कर्मांच्या बंधनामुळे कधी नीच योनीत जन्म घेतो, तर कधी उत्तम देह प्राप्त करतो. आत्मा अमर आहे, पण तो या मर्त्य (नाशवंत) देहाशी जोडलेला असतो. आत्मा आणि सूक्ष्म मनोमय देह हे दोघे नेहमी एकत्र राहतात आणि विविध लोकांमध्ये भ्रमण करतात. सर्वसामान्य लोक केवळ जीवात्म्याला आणि त्याच्या शरीराला ओळखतात, पण अज्ञानामुळे त्यामागच्या परमेश्वराला ओळखू शकत नाहीत. दुसऱ्या अर्थाने पाहिले तर, "मर्त्य" म्हणजे नाश पावणारा जीव आणि "अमर्त्य" म्हणजे परमेश्वर, हे दोघे सदैव एकत्र असतात. जीवाला लोक सहज ओळखतात, पण मूढजन परमेश्वराला सहजासहजी ओळखू शकत नाहीत.
 
सृष्टीतील स्थावर-जंगम, मनुष्यसहित सर्व प्राणिमात्रांची निर्मिती ही निसर्गाच्या मूळ घटकांपासून म्हणजेच पृथ्वी, जल, तेज (अग्नि), वायू आणि आकाश या पाच महाभूतांपासून झाली आहे. मानवी शरीर आणि इतर सर्व प्राणी हे याच पंचमहाभूतांची जैविक, रासायनिक आणि भौतिक संरचना आहेत. ही पंचमहाभूते शरीरात निवास करतात; त्यामुळे शरीर नष्ट झाले तरी पंचमहाभूते कधीही नष्ट होत नाहीत. केवळ त्यांचे स्वरूप वेगवेगळ्या प्राण्यांच्या आणि निसर्गाच्या रचनेनुसार बदलत राहते.
 
आजच्या वैज्ञानिक दृष्टिकोन असणाऱ्या पिढीच्या मनात हा प्रश्न येणारच, की हा अविनाशी आत्मा खरोखरच आहे का? आणि असेल तर त्याला कसे ओळखायचे? हा प्रश्न प्रत्येक विचारशील व्यक्तीच्या मनात येतो. वेदात ज्या अविनाशी आत्म्याला 'विभू' म्हटले गेले आहे, त्यालाच आजचे विज्ञान 'ऊर्जा' (Energy) मानतो. जेव्हा त्या परम चेतनेला किंवा आत्म्याला सृष्टीच्या निर्मितीची इच्छा झाली, तेव्हा त्यात एक सूक्ष्म कंपन (Vibration) झाले, एक आदिम नाद उमटला (ज्याला विज्ञानाच्या भाषेत 'बिग बँग' सिद्धांताशीही जोडता येते). त्यातूनच पंचमहाभूतांची निर्मिती झाली. ही पंचमहाभूते सतत आपले रूप बदलत असतात, ज्यामुळे संपूर्ण ब्रह्मांडात 'जन्म-मृत्यूचे चक्र' सदैव सुरू राहते.
 
आपण आपल्या शरीराला ओळखतो आणि पंचमहाभूतांचे ज्ञानही आपल्याला आहे. मात्र, या सर्वांच्या पलीकडे असणाऱ्या त्या मूळ अविनाशी आत्म्याचे ज्ञान कसे होणार? जो व्यक्ती हे पूर्णपणे ओळखतो की या चराचर सृष्टीतील प्रत्येक घटकात त्याच परमात्म्याचा निवास आहे, तो ज्ञानी व्यक्ती कोणाचीही घृणा करत नाही. तो सर्वभूतेषु समदर्शी बनून, कर्मबंधनातून पूर्णपणे मुक्त होतो आणि याच शरीरात जिवंत राहूनही 'मोक्षाचा' आनंद अनुभवतो.
 
 
 
 
 

सीबीजी आधारित गौ-क्रांती: गोशाळा बनणार ग्रामीण विकासाचे इंजिन

 

भारतातील गोशाळा आजवर केवळ दान, सेवा आणि गोसंवर्धनाचे केंद्र मानल्या जात होत्या. मात्र सीबीजी (कम्प्रेस्ड बायोगॅस) तंत्रज्ञानाच्या आगमनाने या गोशाळांना एका नव्या आर्थिक क्रांतीचे केंद्र बनण्याची संधी मिळाली आहे. गायीच्या शेणापासून तयार होणारी बायोगॅस शुद्ध व संकुचित करून सीएनजीसारखी वापरता येणारी सीबीजी तयार केली जाते, जी वाहन इंधन, स्वयंपाकाचा गॅस आणि औद्योगिक वापरासाठी थेट बाजारात विकली जाऊ शकते. यामुळे गोशाळा केवळ सेवाभावी संस्था न राहता एक सक्षम ऊर्जा-उद्योग म्हणून उभी राहू शकते.

सीबीजी म्हणजे काय आणि ती कशी तयार होते

गायीच्या शेणापासून प्रथम सामान्य बायोगॅस तयार होते, ज्यामध्ये प्रामुख्याने मिथेन आणि कार्बन डायऑक्साइड असतो. ही गॅस शुद्धीकरण प्रक्रियेतून (स्क्रबिंग) पार करून त्यातील कार्बन डायऑक्साइड आणि इतर अशुद्ध घटक वेगळे केले जातात. उरलेली शुद्ध मिथेनयुक्त गॅस उच्च दाबाखाली संकुचित केली जाते, तीच सीबीजी होय. ही गॅस सीएनजीच्या तुलनेत जवळपास सारखीच ऊर्जा क्षमता ठेवते आणि म्हणूनच ती वाहनांसाठी इंधन म्हणून थेट वापरता येते.

१००० गायींच्या गोशाळेतून सीबीजी उत्पादनाची क्षमता

समजा एका गोशाळेत १००० गायी असून प्रत्येक गायीपासून दररोज सरासरी १५ किलो शेण मिळते, तर एकूण १५ टन शेण दररोज उपलब्ध होते. या शेणापासून सुमारे ५५०–६०० घनमीटर कच्ची बायोगॅस तयार होते. शुद्धीकरणानंतर यातून अंदाजे ३०० ते ३५० किलो सीबीजी दररोज मिळू शकते. सध्याच्या बाजारभावानुसार सीबीजीची किंमत सुमारे ६० ते ७५ रुपये प्रति किलो असल्याने, या उत्पादनातून दररोज सुमारे १८,००० ते २६,००० रुपयांचे उत्पन्न शक्य आहे. वार्षिक स्तरावर हे उत्पन्न सुमारे ६५ लाख ते ९५ लाख रुपयांपर्यंत पोहोचू शकते, जे केवळ एका उपउत्पादनातून मिळणारे उत्पन्न आहे.

सीबीजी विक्रीचे विविध मार्ग

सीबीजी विकण्यासाठी गोशाळांना अनेक पर्याय उपलब्ध आहेत. सरकारच्या 'सतत' (SATAT) योजनेअंतर्गत तेल कंपन्यांना थेट सीबीजी विकता येते, ज्यामुळे दीर्घकालीन आणि स्थिर उत्पन्नाची हमी मिळते. स्थानिक पातळीवर सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्था, ऑटोरिक्षा आणि खासगी वाहनांसाठीही सीबीजी पुरवठा करता येतो. औद्योगिक वापरासाठी जवळच्या कारखान्यांना पाइपलाइनद्वारे किंवा सिलिंडरद्वारे गॅस पुरवठा करणेही शक्य आहे. या विविध मार्गांमुळे गोशाळेला बाजारावरील अवलंबित्व कमी होऊन उत्पन्नाचे स्रोत वाढतात.

सीबीजी सोबतच इतर उपउत्पादनांतूनही उत्पन्न

सीबीजी उत्पादन प्रक्रियेनंतर उरणारी स्लरी वाया जात नाही. तिच्यापासून उच्च दर्जाचे सेंद्रिय खत तयार करता येते, जे बाजारात ४ ते १० रुपये प्रति किलो दराने विकले जाऊ शकते. याशिवाय गोमूत्रापासून जीवामृत, घनजीवामृत आणि सेंद्रिय कीटकनाशक तयार करून अतिरिक्त उत्पन्न मिळवता येते. अशा प्रकारे सीबीजी मॉडेल हे एकल उत्पन्नाचे साधन न राहता एक संपूर्ण वर्तुळाकार (सर्क्युलर) अर्थव्यवस्था तयार करते, जिथे शेण, गोमूत्र आणि स्लरी या सर्वांचा पुरेपूर वापर होतो.

गुंतवणूक आणि सरकारी सहाय्य

सीबीजी प्रकल्प उभारण्यासाठी सुरुवातीला मोठी गुंतवणूक लागते, परंतु केंद्र व राज्य सरकारांकडून यासाठी अनुदान, कर्जसुविधा आणि सबसिडी उपलब्ध आहेत. पेट्रोलियम मंत्रालयाच्या 'सतत' योजनेंतर्गत सीबीजी प्रकल्पांना प्रोत्साहन दिले जाते, ज्यामुळे गुंतवणुकीचा परतावा कालावधी कमी होतो. सहकारी संस्था, स्वयंसेवी संघटना आणि खासगी गुंतवणूकदार एकत्र येऊन असे प्रकल्प उभारल्यास जोखीम विभागली जाते आणि यशाची शक्यता वाढते.

ग्रामीण रोजगार आणि सामाजिक परिवर्तन

सीबीजी प्रकल्पांमुळे गोशाळांच्या आसपास मोठ्या प्रमाणात प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्ष रोजगार निर्माण होतो. शेण संकलन, वाहतूक, संयंत्र चालवणे, गुणवत्ता नियंत्रण, पॅकेजिंग आणि विपणन अशा विविध टप्प्यांवर स्थानिक तरुणांना काम मिळू शकते. यामुळे गावातूनच रोजगार निर्माण झाल्याने शहरांकडे होणारे स्थलांतर कमी होते. त्याचबरोबर भटक्या गोवंशाची समस्याही मोठ्या प्रमाणात सुटू शकते, कारण गोशाळांना शेण हे मौल्यवान संसाधन वाटू लागल्याने अधिकाधिक गोवंश आश्रयाला घेतले जाण्याची शक्यता वाढते.

राष्ट्रीय स्तरावरील संभाव्य परिणाम

भारतात उपलब्ध सुमारे १५ कोटी गोवंशाच्या शेणाचा वैज्ञानिक पद्धतीने सीबीजी निर्मितीसाठी वापर केल्यास, हे मॉडेल देशाच्या ऊर्जा सुरक्षेत मोठे योगदान देऊ शकते. आयात केलेल्या नैसर्गिक वायू आणि कच्च्या तेलावरील अवलंबित्व कमी होऊन परकीय चलनाची मोठी बचत होऊ शकते. त्याचबरोबर पर्यावरण संरक्षण, कार्बन उत्सर्जन कपात आणि स्वच्छ ऊर्जेच्या उद्दिष्टांनाही चालना मिळते.

निष्कर्ष

सीबीजी मॉडेल हे गोशाळांसाठी केवळ एक आर्थिक संधी नसून, ती खऱ्या अर्थाने गौ-क्रांतीची सुरुवात ठरू शकते. शेणासारख्या पूर्वी टाकाऊ मानल्या जाणाऱ्या संसाधनाचे मौल्यवान ऊर्जा-स्रोतात रूपांतर करून गोशाळा स्वयंपूर्ण होऊ शकतात, रोजगार निर्माण करू शकतात आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला नवी दिशा देऊ शकतात. सरकार, सहकारी संस्था, खासगी क्षेत्र आणि शेतकरी यांनी एकत्रितपणे या दिशेने पावले उचलल्यास, गोशाळा दानावर अवलंबून राहण्याऐवजी ग्रामीण विकासाचे खरे इंजिन बनू शकतात.

वेदांचा संदेश: मा पुरा जरसो मृथाः – दीर्घायुष्याचे रहस्य

 

अथर्ववेदात ऋषि म्हणतात,  मा पुरा जरसो मृथा:  आम्हाला अकाली मृत्यू येऊ नये; आम्ही निरोगी आणि दीर्घायुषी होऊन वृद्धत्वापर्यंत सुखाने जगावे. वेद म्हणतात, अकाली  मृत्यूचे मुख्य कारण पाप दुराचार आहे. आयुर्वेद महर्षि चरक ही म्हणतात, सत्यं भूते दया दानं बलयो देवतार्चनम्।.. मराठी भावानुवाद,
 
सत्य-दया-दान, देवपूजा, सदाचार जीवनात असू दे,
संयम-सत्संग, सात्त्विक संगती, मनामध्ये नांदू दे।
ऋषिवचनांचे चिंतन करूनी, हितकारी आचरण घडू दे,
चरक म्हणती, हेच अमृत, दीर्घायुष्य लाभू दे!
 
महर्षी चरक दीर्घायुष्याचे रहस्य सांगताना स्पष्ट करतात की आयुष्य टिकविण्याचे औषध बाह्य नसून अंतःकरणातील सद्गुण आहेत. सत्य, दया, दान, देवपूजा आणि सदाचार हे जीवनाचे आधारस्तंभ आहेत; संयम, सत्संग आणि सात्त्विक संगती मनाला शुद्ध ठेवतात. हितकारी आचार, ब्रह्मचर्य आणि ऋषिवचनांचे चिंतन हेच निरोगीपणाचे खरे साधन आहे.
 
त्याचप्रमाणे समाजाच्या हिताचा विचार करणे, कल्याणकारी गोष्टींचे सेवन करणे, ब्रह्मचर्याचे पालन करणे, महर्षी व ज्ञानी पुरुषांच्या विचारांचे श्रवण-मनन करणे आणि धार्मिक, सात्त्विक व वडीलधाऱ्या व्यक्तींचा सहवास ठेवणे, सर्व प्राणिमात्रांवर दया करणे, आणि स्वतःचे रक्षण करणे, हे सर्व आरोग्य आणि दीर्घायुष्यासाठी औषधासमान आहे.
 
पापाचार आणि दुराचाराने ग्रस्त व्यक्तीच्या मनात सतत भीती, चिंता आणि अस्वस्थता निर्माण होते. एक पाप लपविण्यासाठी त्याला अनेक खोटे, कपट आणि चुकीची कृत्ये करावी लागतात. या दुष्टचक्राचा परिणाम हळूहळू त्याच्या मनावर आणि शरीरावर होतो; मानसिक तणाव वाढतो, आरोग्य बिघडते आणि अनेक व्याधी त्याला घेरू लागतात.
 
अशा अस्वस्थ जीवनामुळे तो निरोगी आणि दीर्घायुषी जीवन जगण्यातही अपयशी ठरतो. शिवाय, दुष्कृत्यांचे सामाजिक आणि कायदेशीर परिणामही भोगावे लागतात, राजदंडाची शिक्षा मिळू शकते, समाजात प्रतिष्ठा कमी होते आणि अनेक शत्रू निर्माण होतात. त्यामुळे दुराचार केवळ व्यक्तीचे चारित्र्यच नष्ट करत नाही, तर त्याचे मन, शरीर, संबंध, प्रतिष्ठा आणि अखेर संपूर्ण जीवनच अस्थिर करून टाकतो.
 
थोडक्यात, आरोग्यपूर्ण आणि दीर्घ आयुष्याचे खरे रहस्य बाह्य उपचारांत नसून सद्गुणी आचरणात दडलेले आहे. सत्य, दया, दान, संयम आणि सात्त्विक सहवास हीच खरी ‘अमृतौषधी’ होय; तर पाप-दुराचार मन, शरीर आणि जीवन, तिन्हींनाही हळूहळू क्षीण करतो. म्हणूनच सदाचारी जीवनशैली स्वीकारणे हाच निरोगी व दीर्घायुष्याचा खरा मार्ग आहे.
 
 

वेदवाणी : विश्वेभिः सखिभिः सह”- परस्पर सहयोगाचा यज्ञ

 

वेद आणि गीतेचा संदेश अत्यंत व्यापक आणि उदात्त आहे, संपूर्ण विश्व हे आपले मित्र आणि आपले कुटुंब आहे. अथर्ववेदातील ऋषी म्हणतात, “विश्वेभिः सखिभिः सह”, अर्थात, सर्वांशी मैत्रीभावाने आणि सहकार्याने जीवन जगावे. मनुष्य हा सामाजिक प्राणी आहे. तो केवळ स्वतःसाठी जगत नाही; तर इतरांना मदत करतो, गरजेच्या वेळी इतरांकडून मदत घेतो आणि परस्पर सहकार्याच्या भावनेतून आपले जीवन अधिक समृद्ध व सार्थक बनवतो.अश्या रीतीने आपले जीवन सार्थक बनवतो. हाच भाव भगवद्गीतेतही व्यक्त झाला आहे:

देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः।

परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ॥

अर्थात यज्ञाने देवतांना प्रसन्न करा, आणि त्या देवता तुम्हाला सुख-समृद्धी देतील. अशा प्रकारे परस्पर सहयोग करताना तुम्ही परम कल्याण प्राप्त कराल.

इथे यज्ञाचा अर्थ फक्त हवन कुंडात आहुती देणे नाही, तर मनुष्याने जीवन जगण्यासाठी केलेले प्रत्येक कर्म आहे. हा सहयोग फक्त मनुष्यांपुरता मर्यादित नाही, तर अग्नी, वायु, जल, पृथ्वी आणि आकाश या पंचतत्त्वांशी संतुलन राखून कर्म करणे  हाच खरा  धर्म आहे. मनुष्य जेव्हा प्रकृतीकडून घेतो, तेव्हा त्याने तितकेच परत करणे आवश्यक आहे.  हाच संतुलन यज्ञाचा मूल भाव आहे.

 

पाणी याचे उत्तम उदाहरण आहे.आपण पिण्यासाठी आणि शेतीसाठी भूजलाचा उपयोग करतो. ट्यूबवेलद्वारे जेव्हा आपण पृथ्वीपासून जल घेतो, तेव्हा आपले कर्तव्य आहे की तितकेच जल पुन्हा पृथ्वीला परत करावे. यासाठी गावांमध्ये तलाव, विहीर किंवा आधुनिक भाषेत ‘रेन हार्वेस्टिंग सिस्टम’ उभारणे आवश्यक आहे. हाच नियम शहरांनाही लागू होतो।  प्रत्येक घर आणि सोसायटीत वर्षा जल संचयनाची व्यवस्था असली पाहिजे. तेव्हाच प्रकृतीचे संतुलन टिकेल आणि आपल्याला पिण्यास व शेतीसाठी पुरेसे जल मिळेल.  

 

जसे जलासोबत संतुलन आवश्यक आहे, तसेच वायु, अग्नी आणि भूमीसोबतही संतुलन राखणे मनुष्याचे कर्तव्य आहे. वृक्षारोपणाने वायु शुद्ध ठेवणे, ऊर्जा विवेकाने वापरणे, भूमीची सुपीकता जपणे ,समस्त प्राणिमात्रांचे संरक्षण करने  हे सर्व कर्म यज्ञाचेच विविध रूप आहेत. मनुष्य जितके प्रकृतीकडून घेतो, तितकेच परत करणे आवश्यक आहे. हाच परस्पर सहयोगाचा व्यावहारिक स्वरूप आहे. 

वेद आणि भगवद्गीता शिकवतात की मनुष्य एकटा जगू शकत नाही, ना समाजात, ना प्रकृतीसोबत. यज्ञ म्हणजे कर्म करताना आपण जे काही प्रकृती आणि समाजाकडून घेतो, तेवढेच निष्ठेने परत करणे. अशा संतुलित कर्म-यज्ञाने देवता प्रसन्न होतात, प्रकृती सुरक्षित राहते, आणि मनुष्य दीर्घकाळ स्वस्थ जीवन जगून शेवटी मोक्ष प्राप्त करतो. म्हणूनच वेदांनी मानवाला जड-चेतन आणि प्रकृतीसह संपूर्ण विश्वाला सखा मानण्याचा उपदेश केला आहे .

 

उच्च शिक्षणातील वास्तव: चिमण्यांना घारीचे पंख देण्याचा प्रयोग?

(हा लेख कुणाच्याही बाजूने पक्ष घेण्यासाठी नाही, तर शिक्षण क्षेत्रातील गंभीर परिस्थितीची वास्तवता स्पष्ट करण्यासाठी लिहिला आहे.)

काही दिवसांपूर्वी एका निवृत्त अधिकाऱ्याशी झालेल्या चर्चेत माझ्या मित्राच्या भावाची कथा सांगितली. तो हुशार होता. आरक्षण आहे म्हणून वयाच्या तिशी उलटेपर्यंत परीक्षा देत राहिला. नंतर निराश होऊन डिप्रेशनमध्ये गेला. घरचा आणि हितचिंतकांचा सपोर्ट असल्याने तो डिप्रेशनमधून बाहेर पडू शकला. तीस उलटल्यावर मेहनतीचे काम शिकणे ज्यांना संभव नाही, असे लाखो तरुण रस्त्यावर येतात. कथा ऐकल्यावर ते म्हणाले, “चिमण्यांना घारीचे पंख लावले, तर त्या उंच आकाशात उडू शकणार नाहीत; उलट मरून जातील.” उच्च शिक्षण संस्थांमधील प्रवेश आणि आरक्षणाचा मुद्दा आज याच वास्तवाभोवती येऊन ठेपला आहे.

सरकारी आकडेवारीनुसार, आयआयटी, केंद्रीय विद्यापीठे आणि आयआयएमसारख्या प्रतिष्ठित संस्थांमध्ये प्रवेश घेतल्यानंतर ताणतणाव, कौटुंबिक व आर्थिक दबाव किंवा प्रचंड स्पर्धेमुळे शिक्षण अर्ध्यावरच (ड्रॉपआउट) सोडणाऱ्या विद्यार्थ्यांची संख्या मोठी असून, यामध्ये राखीव प्रवर्गातील विद्यार्थ्यांचे प्रमाण लक्षणीय आहे; जे या शिक्षणप्रणालीतील गंभीर परिस्थितीवर प्रकाश टाकते.

जे विद्यार्थी आयएएस आणि आयआयटीसारख्या इत्यादी कठीण परीक्षा देतात, त्यांच्यात योग्यता निश्चित असते. आरक्षणाची कट-ऑफ(10-15 %), वयोमर्यादा (कुशलता क्षेत्र सोडून) एमटीएस–आयएएस (२५–३०) आणि प्रयत्न करण्याच्या संख्येवर मर्यादा (परीक्षेनुसार २–५) ठेवण्याची गरज आहे. अयशस्वी होणारे योग्य वयात दुसरा मार्ग शोधू शकतात. नवीन नोकरीत ३० वर्षांपुढील उमेदवारांना प्राधान्य मिळत नाही, हे नोकरी बाजारातील वास्तव आहे.

आयआयटी केस आणि परिणाम

आधी अनेक वर्षांपूर्वी एक ऐकलेला किस्सा. नोकरी लागल्यावर एका शिक्षिकेने सुरुवातीला विद्यार्थ्यांना शिस्त लावण्यासाठी आणि अभ्यासात सुधारणा करण्यासाठी कडक भूमिका घेतली. पहिल्याच परीक्षेत तिने कठीण निकाल लावला, तेव्हा मुख्याध्यापकांनी तिला फैलावर घेत खडे बोल सुनावले, “तुम्हाला येथे विद्यार्थ्यांना कुंभारासारखे माठ घडवण्यासाठी नाही, तर सरसकट पास करून कोर्स पूर्ण करण्यासाठी ठेवले आहे; जर मुलांनी नापास होऊन उद्या कायदेशीर खटला केला, तर तुम्हाला वाचवायला कोणीही पुढे येणार नाही!” अधिकांश राज्यांमध्ये दहावीच्या परीक्षेचा निकाल ९० टक्क्यांहून अधिक असतो.

प्रा. शिरीष केदारे यांना ऊर्जा विज्ञान व सौर तंत्रज्ञानातील संशोधनासाठी डॉ. पी. के. पटवर्धन टेक्नॉलॉजी डेव्हलपमेंट अवॉर्ड, डिपार्टमेंटल एक्सलन्स इन टीचिंग अवॉर्ड तसेच अनेक राष्ट्रीय पुरस्कार व पेटंट्स मिळाले आहेत; तर प्रा. सूर्यनारायण डूलल्ला यांना उत्कृष्ट अध्यापनासाठी ‘प्रोफेसर एस. पी. सुखात्मे एक्सलन्स इन टीचिंग अवॉर्ड’ (२०२१), ‘आयआयटी बॉम्बे एक्सलन्स इन टीचिंग अवॉर्ड’ (२०१७), तसेच सुरुवातीच्या संशोधन काळात ‘यंग फॅकल्टी अवॉर्ड’ आणि IEEE कडून सन्मान प्राप्त झाले आहेत.  

एका मुलाने निराश होऊन आत्महत्या केली त्या नंतर जे काही मुंबई आयआयटीमध्ये  घडले आहे त्याचे परिणाम दूरगामी होतील. पहिले म्हणजे उत्कृष्ट शिक्षक मिळणे कठीण होईल. दुसरे, नोकरी टिकविण्यासाठी किंवा कायदेशीर भीती व दबावामुळे, पात्रता नसताना विद्यार्थ्यांना पास केले जाणार.  तिसरे म्हणजे, या घटनेवर सोशल मीडियावर झालेल्या चर्चेमुळे खासगी क्षेत्रातील लहान व मध्यम उद्योग, नोकरी देताना कायदेशीर कटकटींचा विचार करूनच निर्णय घेतील.

शेवटी आरक्षण आणि कायद्यांमध्ये सुधारणा केली नाही, तर आरक्षित वर्गाला लाभ होण्याऐवजी नुकसान जास्त होणार.  हे निश्चित आहे. आरक्षित समाजाच्या व्यापक  हितासाठी मोठ्या नेत्यांनी पुढाकार घेऊन दोन्ही प्रोफेसरांना आयआयटी पासून दूर जण्यापासून रोखले पाहिजे.  सरकार आणि न्याय व्यवस्थेने ही कायद्याचा दुरुपयोग रोखण्यासाठी पाऊले उचलली पाहिजे.  दुर्दैवाने, व्होट-बँक साठी आरक्षित समाजाचे नुकसान सर्वच करतील.

टीप: दासबोधातील दृष्टिकोन समर्थ रामदास स्वामी दासबोधात म्हणतात,

“दुसऱ्याचा प्राण घ्यावा। आपला आपण स्वयें द्यावा।
विसरवी जीवभावा। तो तमोगुण॥”

 

अश्मन्वती नदी आणि जीवनाची नौका

 

अश्मन्वती नदी आणि जीवनाची नौका

 

वेदवाणी सांगते, "

 

अश्मन्वती रीयते सं रभध्वम् उत्तिष्ठत प्र तरता सखायः।

अत्रा जहाम ये असन्नशेवाः शिवान् वयमुत्तरेमाभि वाजान्॥"

(ऋग्वेद 10.53.8)

 

अडथळे कितीही आले, तरी प्रवाह पुढे वाहतो,

साथी हातात हात धरुनी, नवा प्रकाश जीवनात येतो।

दुर्गुण सारे दूर सारुनी, सत्यपथावर चालू या,

एकजुटीने विजय मिळवू, नवे जीवन घडवू या!

 

अर्थात दगडांनी भरलेली ही नदी वेगाने वाहत आहे. हे सख्यांनो! एकमेकांचा हात धरा, उठा, आणि हिला पार करा. हे केवळ एका भौतिक नदीचे वर्णन नाही, हे आपल्या जीवनाचेच प्रतीक आहे. खडकाळ नदीचा प्रवाह तीव्र आणि तीक्ष्ण असतो. तिला पार करताना पाय जखमी होतात, लोक जखमी होतात, आणि कधी कधी बुडून प्राणही गमावून बसतात.

 

अगदी असेच हे संसाररूपी नदी सुद्धा आहे. यामध्ये विषय-वासनारूपी दगड विखुरलेले आहेत. जो यांमध्ये गुंततो, त्याला सुख नाही, केवळ दुःखच हाती लागते. मोह, लोभ, अहंकार हे सर्व त्या नदीचे तीक्ष्ण दगड आहेत, जे प्रत्येक पावलावर आपल्याला रक्तबंबाळ करण्यास सज्ज असतात.

 

आपले जीवन एका नौकेसारखे आहे, आणि या नौकेत अनेक छिद्रे आहेत -,अधर्माचे छिद्र, अन्यायाचे छिद्र, छल-कपटाचे छिद्र, द्वेषाचे छिद्र, अत्याचाराचे छिद्र, विषय-वासनेचे छिद्र, मोह-माया आणि मत्सराचे छिद्र, लोभाचे छिद्र, अहंकाराचे छिद्र, क्रोधाचे छिद्र तसेच अज्ञानाचे छिद्र. आजच्या डिजिटल युगात तर एक नवीन छिद्र - क्षणिक टीआरपी आणि लाइक्स मिळवण्याच्या लोभापायी तरुण वर्ग खोट्या आणि शिवीगाळयुक्त पोस्ट सोशल मीडियावर करतो, ज्या समाजात द्वेष आणि भ्रम पसरवतात. काही दिवसांतच पोलिस केस दाखल होते, अटक होते आणि तुरुंगाच्या गजाआड जावे लागते. या क्षणिक मोहामुळे वर्षानुवर्षांच्या मेहनतीने घडलेले करिअर क्षणार्धात मातीमोल होते. हीच आजची छिद्रे आहेत, जी आपल्या जीवन-नौकेला हळूहळू बुडवत आहेत. जर ही छिद्रे वेळीच भरली गेली नाहीत, तर ही नौका मध्यभागीच बुडेल. जसे एक लहानसे छिद्रही मोठ्या नावेला बुडवू शकते, तसेच एकही दुर्गुण आपल्या संपूर्ण जीवनाला अंधारात ढकलू शकतो.

 

जीवनरूपी नौकेला या तीव्र प्रवाहातून कोणताही एकटा व्यक्ती पार लावू शकत नाही. ज्याप्रमाणे नदी पार करण्यासाठी एखाद्या अनुभवी नाविकाची किंवा मार्गदर्शकाची आवश्यकता असते, त्याचप्रमाणे जीवनाची ही नदी पार करण्यासाठी मार्गदर्शक गुरूचा आधार अनिवार्य आहे. गुरूच्या मार्गदर्शनाशिवाय, आपण भरकटू शकतो, कोसळू शकतो, आणि कधीच पैलतीरी पोहोचू शकत नाही.

 

म्हणून वेद आपल्याला आवाहन करतात, "सं रभध्वम्": हात मिळवा, संघटित व्हा. "उत्तिष्ठत": आळस त्यागून उठून उभे राहा. "प्र तरत": आणि मिळून या जीवनरूपी नौकेला पैलतीरी न्या. एकटा व्यक्ती बुडू शकतो, परंतु संघटित समाज गुरूच्या मार्गदर्शनाखाली, दुर्गुणांचा त्याग करून, सत्य, धर्म, प्रेम आणि सहकार्याने या छिद्रांना भरू शकतो आणि आपली नौका सुदृढ बनवू शकतो. तेव्हाच आपली जीवनरूपी नौका निश्चितपणे पैलतीरी पोहोचू शकते, जिथे शांती आहे, सुख आहे आणि खरे जीवन आहे.

 

पेपरफुटीवर कायमचा उतारा: 'ओपन क्वेश्चन बँक' संकल्पना

पार्कात संध्याकाळच्या फेरफटक्यादरम्यान अचानक 'पेपरफुटी'चा विषय निघाला. सध्या NEET ची परीक्षा असो वा सरकारी भरतीचा पेपर, कुठे ना कुठे हे गैरप्रकार घडताना दिसतातच. या समस्येची मूळ कारणे शोधताना आणि त्यावर काही अनोखे, तंत्रज्ञानप्रणीत उपाय विचारताना मांडलेले हे विचार खालीलप्रमाणे आहेत:
 
माणसाची फितरत आणि भ्रष्ट मार्ग
 
सत्ता, संपत्ती आणि लालसेपोटी माणूस नैतिकतेच्या कोणत्याही खालच्या पातळीवर घसरू शकतो, हीच मानवी स्वभावाची एक काळी बाजू आहे. प्रामाणिकपणे पैसा कमवण्यासाठी अपार मेहनत, संयम आणि वेळ द्यावा लागतो. याउलट, अनैतिक आणि चुकीच्या मार्गाने कमी वेळेत, विनासायास अफाट संपत्ती मिळवता येते. याच मोहातून गुन्हेगारी जन्माला येते. अगदी मृत्युदंडाची शिक्षा ठाऊक असूनही लोक काही लाखांच्या सुपारीसाठी कोणाचाही जीव घ्यायला मागेपुढे पाहत नाहीत.
 
मग पेपरफुटीचे क्षेत्र तरी याला अपवाद कसे ठरेल? इथे तर कोचिंग माफिया कोट्यवधी रुपयांची गुंतवणूक करायला तयार असतात आणि काही उत्सुक उमेदवारही काही लाख रुपये फेकायला सहज तयार होतात. जिथे लाखोंची आणि कोटींची उलाढाल असते, तिथे सुरक्षेच्या कितीही कडक यंत्रणा उभारल्या, तरी माणसाच्या हव्यासामुळे पेपर फुटणे थांबवणे जवळपास अशक्य होऊन बसते.
 
एक नाविन्यपूर्ण उपाय: प्रश्नांचा उघडा संच (Open Question Bank)
यावर पार्कातील चर्चेदरम्यान एक अत्यंत व्यावहारिक आणि तांत्रिकदृष्ट्या शक्य असलेला एक अनोखा उपाय सुचला. "पेपर फुटूच नये असे वाटत असेल, तर संभाव्य प्रश्न आधीच सर्वांना जाहीर करून टाका!"आजच्या डिजिटल युगात हे ऑनलाइन पद्धतीने सहज शक्य आहे. संकल्पना खालीलप्रमाणे असू शकते:
 
मोठा खुला प्रश्नसंच (Open Question Bank): परीक्षेत येणाऱ्या प्रश्नांच्या प्रमाणात आधीच एक मोठा प्रश्नसंच सर्व उमेदवारांसाठी सार्वजनिक (Open) केला जावा. उदाहरणार्थ, जर प्रत्यक्ष परीक्षेत १०० प्रश्न विचारले जाणार असतील, तर १० ते १५ हजार प्रश्नांचा संच खुला केला जाऊ शकतो; आणि जर ५० प्रश्न येणार असतील, तर ५ ते १० हजार प्रश्नांचा संच सार्वजनिक करता येईल. प्रश्नांची एकूण संख्या लक्षात घेऊन ही प्रमाणबद्धता ठरवण्याचे स्वातंत्र्य परीक्षा घेणाऱ्या संस्थेकडे असावे.
 
पारदर्शक आणि यादृच्छिक (Randomized) प्रणाली: परीक्षा ऑनलाइन घेतली जावी. उमेदवारासमोर प्रत्येक प्रश्नासाठी 10-100 असे पर्याय स्क्रीनवर असतील. पर्याय किती हे परीक्षा घेणारी संस्था ठरवेल.  त्याने कोणत्याही क्रमांकाचे बटन दाबले की त्या १०,००० प्रश्नांच्या संचातील एक प्रश्न त्याच्या स्क्रीनवर येईल. अशा प्रकारे तो पूर्ण शंभर प्रश्न सोडवेल. यामुळे प्रत्येक उमेदवाराची प्रश्नपत्रिका पूर्णपणे वेगळी आणि यूनिक बनेल.
 
‘Pass' बटनाची सोय: सामान्यतः परीक्षार्थी कठीण प्रश्न शेवटी सोडवतात. यासाठी प्रत्येक प्रश्नाच्या चार उत्तरांच्या पर्यायांसोबत 'Pass' हे पाचवे बटन असावे.   जेणेकरून तो प्रश्न नंतर पुन्हा स्क्रीन वर येईल आणि परिक्षार्थी सोडवू शकेल. 
 
वेळेचे अचूक नियोजन: प्रत्येक प्रश्न उमेदवाराला वाचण्यासाठी १० सेकंद आणि उत्तर देण्यासाठी ३० सेकंद (सध्या बहुतेक येवढाच वेळ दिला जातो).  यामुळे संपूर्ण १०० प्रश्नांची परीक्षा  नियोजित वेळेत अतिशय सुरळीत पार पडेल.
 
त्वरित पारदर्शकता आणि ईमेल कॉपी: परीक्षा संपताच उमेदवाराने दिलेली उत्तरे आणि संबंधित प्रश्नांसह संपूर्ण उत्तरपत्रिका त्याला स्क्रीनवर पाहता येईल. मात्र, कोणते उत्तर बरोबर किंवा चूक आहे, हे त्या वेळी दाखवले जाणार नाही आणि मिळालेले गुणही प्रदर्शित केले जाणार नाहीत. परीक्षेतील पारदर्शकता आणि नोंद सुरक्षित ठेवण्यासाठी, उमेदवाराने सोडवलेली ही संपूर्ण उत्तरपत्रिका त्याच्या नोंदणीकृत ई-मेलवर त्याच वेळी आपोआप पाठवली जाईल.

 
या उपायाचे फायदे आणि अंमलबजावणी
 
लाखो विद्यार्थ्यांसाठी एकाच वेळी हजारो संगणकांचा (Computers) बंदोबस्त करणे प्रशासकीयदृष्ट्या कठीण असते. परंतु, या मध्यवर्ती डिजिटल प्रणालीमुळे ही परीक्षा एकाच दिवसाऐवजी महिनाभर टप्प्याटप्प्याने चालवता येऊ शकते. प्रश्न आधीच सार्वजनिक असल्यामुळे "पेपर लीक झाला" या संकल्पनेलाच पूर्णपणे पूर्णविराम मिळेल. परिणामी, कोचिंग माफियांचे रॅकेट उद्ध्वस्त होईल आणि कोणत्याही प्रकारची हेराफेरी किंवा भ्रष्टाचार करणे पूर्णपणे अशक्य होऊन जाईल.