वेद हे केवळ पूजा-पाठाचे ग्रंथ नाहीत, तर ते
मनुष्याला अनुशासन,
सत्य आणि संयमाने भरलेले जीवन जगण्याचा मार्ग दाखवणारे
प्रकाशस्तंभ आहेत. यजुर्वेदातील मार्गदर्शक ऋचेत ऋषी म्हणतात,
अग्ने व्रतपते व्रतं चरिष्यामि तच् छकेयं तन् मे राध्यताम् ।
इदम् अहम् अनृतात् सत्यम् उपैमि ॥ (यजुर्वेद 1.5)
हे व्रतांचे स्वामी अग्निदेव! मी तुमच्या सांगितलेल्या नियमांचे पालन करू
इच्छितो. मला इतकी शक्ती द्या की मी असत्य आणि फसवणूक सोडून सत्य आणि सद्गुणांच्या
मार्गावर चालू शकू. या मंत्रातील ‘व्रतपते’ हा शब्द अत्यंत महत्त्वाचा आहे.
सृष्टीच्या आरंभीपासूनच परमेश्वराच्या नियमांमध्ये जड आणि चेतन सर्व बांधलेले
आहेत. सूर्य-चंद्र आपापल्या निश्चित मार्गावर चालतात, ऋतूनुसार वृक्षांवर फुले-फळे येतात, पक्षी प्रवास
करतात पण कधीही निसर्गाचे नियम मोडत नाहीत. संपूर्ण ब्रह्मांड एका अदृश्य आणि
पवित्र लयीत चालत आहे,
जिथे प्रत्येक घटक आपले व्रत पाळतो. परमात्म्याने मनुष्याला
बुद्धी आणि विवेक दिला आहे,
जेणेकरून तो सृष्टीचे नियम समजून घेऊन परमात्म्याने निर्माण
केलेल्या जड-चेतनाचे रक्षण करण्याचे दायित्व निभावू शकेल.
पण प्रश्न असा आहे की, आजचा मनुष्य आपले नियत धर्म, धैर्य,
क्षमा, आत्मसंयम,
चोरी न करणे, पवित्रता,
इंद्रियनिग्रह, बुद्धी,
विद्या, सत्य आणि धर्म,
अक्रोध यांचे पालन करतो आहे
का? परमात्म्याने दिलेल्या बुद्धी-विवेकाचा उपयोग करून तो आपले दायित्व निभावतो
आहे का?
आजूबाजूला पाहिले तर स्थिती चिंताजनक दिसते. मनुष्य आपल्या
इच्छांमध्ये,
स्वार्थात आणि लोभात अडकून वारंवार आपल्या व्रतापासून भटकतो
आहे. भोग-विलास आणि श्रेष्ठता सिद्ध करण्याच्या स्पर्धेत तो संघर्षात गुंतला आहे, पण जड-चेतन सृष्टीप्रतीचे दायित्व विसरतो आहे.
असीम इच्छांची पूर्तता करण्यासाठी मनुष्याने हजारो प्राण्यांच्या प्रजाती आणि
लाखो वनस्पतींचे नैसर्गिक निवासस्थान नष्ट केले आहे. पृथ्वीतील खनिजे आणि नैसर्गिक
संसाधनांचा असीमित वापर केला आहे, तसेच वायू, जल आणि माती प्रदूषित केली आहे. जंगलतोड, नद्यांतील
प्रदूषण,
प्लास्टिकचा फैलाव आणि संसाधनांचा अतिरेक पृथ्वीच्या
पर्यावरणीय संतुलनाला धक्का देत आहेत. याचा परिणाम केवळ मनुष्याला नाही, तर संपूर्ण जीवसृष्टीला भोगावा लागत आहे.
वेदातील ‘व्रत’ म्हणजे केवळ उपवास किंवा धार्मिक अनुष्ठान नव्हे. व्रताचा
व्यापक अर्थ आहे, नियम, अनुशासन आणि कर्तव्याप्रती दृढ राहणे. परमात्म्याने निसर्गाला निश्चित
व्यवस्था आणि नियम दिले आहेत, तर मनुष्याचे व्रतही
हेच असले पाहिजे की तो त्या व्यवस्थेला समजून घेईल, तिचा आदर करेल आणि आपल्या गरजा पूर्ण करताना निसर्गाचे संतुलन बिघडवणार नाही.
मनुष्य निसर्गाचा स्वामी नाही, तर त्याचा
जबाबदार घटक आहे. ज्या जलामुळे आपले जीवन चालते, ज्या वायूमुळे आपण श्वास घेतो, ज्या
वृक्षांमुळे अन्न आणि प्राणवायू मिळतो आणि ज्या असंख्य जीवांसोबत आपण पृथ्वी वाटून
घेतो– त्यांचे रक्षण करणे म्हणजे शेवटी आपल्या जीवनाचेच रक्षण करणे आहे. म्हणून
निसर्गाप्रती संवेदनशील राहणे हे कोणावर उपकार करणे नाही, तर आपल्या अस्तित्वाचे कर्तव्य निभावणे आहे.
यजुर्वेदाचा हा मंत्र आपल्याला आत्मानुशासनाची प्रेरणा देतो,
“अग्ने व्रतपते व्रतं चरिष्यामि।” म्हणजे हे व्रतांचे स्वामी! मी माझे कर्तव्य आणि नियम पाळीन. आज गरज आहे की
आपण ही वैदिक भावना केवळ मंत्रोच्चारापुरती मर्यादित न ठेवता ती आपल्या आचरणात
उतरवावी. सत्य,
संयम आणि जबाबदारीने निसर्गाचे रक्षण करणे हेच आधुनिक
युगातील प्राचीन वैदिक व्रताचे सार्थक पालन आहे.
जेव्हा मनुष्य आपल्या गरजा आणि इच्छांमध्ये फरक ओळखेल, निसर्गाकडून फक्त आवश्यक तेवढेच घेईल आणि पुढील पिढ्यांच्या अधिकारांचा विचार
करेल,
तेव्हाच खरे संतुलन निर्माण होईल. हीच सतत विकासाची भावना
आहे आणि हीच वैदिक दृष्टिकोनाची आधुनिक रूपरेखा आहे, ज्यात मनुष्य स्वतःला सृष्टीपासून वेगळा न मानता तिचा अभिन्न घटक मानतो.
सारांश
यजुर्वेदातील “अग्ने व्रतपते…” मंत्र मनुष्याला नियम, अनुशासन,
सत्य आणि कर्तव्य पालनाची प्रेरणा देतो. निसर्ग आपल्या
निश्चित नियमांनुसार चालतो आहे, पण मनुष्य असीम
इच्छांमुळे पर्यावरणीय संतुलन बिघडवत आहे. म्हणून आज गरज आहे की आपण वैदिक ‘व्रत’
केवळ धार्मिक अनुष्ठान न मानता जीवनातील अनुशासन आणि दायित्व म्हणून समजावे.
निसर्ग,
जल,
वायु, वनस्पती आणि
जीवसृष्टीचे रक्षण करणे म्हणजे मानवजीवनाचेच रक्षण करणे आहे. हीच वैदिक व्रताची
आधुनिक आणि व्यावहारिक सार्थकता आहे.
