स्त्री-शिक्षण आणि स्वातंत्र्य याबाबत बोलायचे झाले, तर जगातील प्राचीन न्यायग्रंथांमध्ये मनुस्मृतीला महत्त्वाचे स्थान आहे. मनुस्मृतीबद्दल अनर्गल प्रचार तेच करतात, ज्यांनी ती कधी वाचलेलीच नाही. जिथे इतर काही धर्मग्रंथांमध्ये स्त्रीला केवळ संपत्ती मानून तिला बंधनात ठेवण्याची कल्पना आढळते, तिथे मनुस्मृती आणि प्राचीन भारतीय ग्रंथांमध्ये स्त्रीला गुलाम न मानता तिला महत्त्वाचे स्थान दिले आहे. विवाहाबाबतही स्त्रीच्या निर्णयाला काही संदर्भांमध्ये महत्त्व दिलेले दिसते. पुरुषी मानसिकतेने ग्रस्त लोक मनुस्मृतीचा विरोध करतात.
सर्वप्रथम, मनुस्मृती हा एका व्यक्तीने लिहिलेला एकच ग्रंथ नसून, कालानुरूप समाजव्यवस्था आणि न्यायव्यवस्थेत झालेले चांगले-वाईट बदल तिच्या विविध आवृत्त्यांमध्ये प्रतिबिंबित झाले आहेत. ही परंपरा सुमारे दोन हजार वर्षांपासून अखंड प्रवाहित आहे. मनुस्मृती सोबत प्राचीन ग्रंथ सुश्रुत संहिताचा अभ्यास केल्यावर स्पष्ट होते की मूळ मनुस्मृती बालविवाहाच्या विरोधात आहे आणि स्त्रीला वर निवडण्याचे स्वातंत्र्य देते. मूळ ग्रंथांमध्ये परिपक्व वयातील विवाहाचा आग्रह दिसून येतो. बालविवाहाची प्रथा बहुधा परकीय आक्रमणांमुळे सुरक्षेच्या कारणास्तव सुरू झाली असावी, असे अनेकांचे मत आहे."
१. मनुस्मृती : परिपक्व विवाह आणि कन्येचा स्वतंत्र निर्णय
मूळ मनुस्मृती बालविवाहाला समर्थन देत नाही. उलट, कन्या शारीरिकदृष्ट्या परिपक्व झाल्यानंतर विवाहाचा संदर्भ आढळतो. महर्षी दयानंद सरस्वतींसह काही संशोधकांनी दाखवून दिले आहे की, मनुस्मृतीतील काही श्लोक नंतरच्या काळात प्रक्षेप म्हणून जोडले गेले असावेत. त्याच आधारावर मनुस्मृतीला बदनाम करण्याचा प्रयत्न होतो, असे त्यांचे मत आहे.
त्रीणि वर्षाण्युदीक्षेत कुमार्यृतुमती सती।
ऊर्ध्वं तु कालादेतस्माद् विन्देत सदृशं पतिम्॥
(अध्याय ९, श्लोक ९०)
मनुस्मृती म्हणते, कन्या ऋतुमती झाल्यानंतर तीन वर्षे पालकांनी तिच्यासाठी योग्य वराचा विचार करावा. या काळात विवाह न झाल्यास, कन्येला स्वतःसाठी योग्य पती निवडण्याचा अधिकार आहे. कन्या ऋतुमती होण्याचे वय साधारण १३–१५ वर्षे धरल्यास, या श्लोकाच्या आधारावर विवाहाचे वय साधारण १६–१८ वर्षांच्या आसपास येते. त्यामुळे अगदी लहान वयातील विवाहाला या संदर्भातून समर्थन मिळत नाही.
मनुस्मृतीत असा आशय आढळतो की, योग्य वर न मिळाल्यास कन्येने अयोग्य व्यक्तीशी विवाह करण्यापेक्षा अविवाहित राहणे स्वीकार्य आहे. म्हणजेच केवळ विवाह झाला पाहिजे म्हणून घाईघाईने किंवा अयोग्य व्यक्तीशी विवाह करणे योग्य मानलेले नाही. हा संदर्भ बालविवाहासारख्या घाईगडबडीच्या निर्णयाच्या विरोधात जाणारा मानला जातो. (अध्याय ९, श्लोक ८९)
२. सुश्रुतसंहिता : बालवयातील गर्भधारणेवरील वैद्यकीय इशारा
आयुर्वेदाचा प्रमुख ग्रंथ असलेल्या सुश्रुतसंहितेत बाल्यावस्थेतील गर्भधारणेच्या संभाव्य शारीरिक दुष्परिणामांचा उल्लेख आढळतो.
ऊनषोडशवर्षायामप्राप्तपञ्चविंशतिम्।
यद्याधत्ते पुमान् गर्भं कुक्षिस्थः स विपद्यते॥
जातो वा न चिरं जीवेज्जीवेद् वा दुर्बलेन्द्रियः।
तस्मादत्यन्तबालायां गर्भाधानं न कारयेत्॥
(शरीरस्थान, अध्याय १०, श्लोक ४७)
या श्लोकात सोळा वर्षांखालील स्त्री आणि पंचवीस वर्षांखालील पुरुष यांच्या संयोगातून गर्भधारणा झाल्यास त्याचे गंभीर परिणाम होऊ शकतात, असा आशय व्यक्त केला आहे. गर्भ नष्ट होणे, बालक अल्पायुषी असणे किंवा दुर्बल इंद्रियांचे असणे यांसारख्या परिणामांचा उल्लेख करून अत्यंत अल्पवयीन मुलीमध्ये गर्भाधान करू नये, असा स्पष्ट इशारा दिला आहे. आधुनिक वैद्यकशास्त्रातही किशोरवयीन गर्भधारणेशी संबंधित विविध आरोग्यधोक्यांकडे लक्ष वेधले जाते. त्यामुळे सुश्रुतसंहितेतील हा संदर्भ प्राचीन भारतीय वैद्यकीय निरीक्षणाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा ठरतो.
‘षोडशी सुंदरी’ हा वाक्प्रचारही प्राचीन साहित्यापासून ते आधुनिक सिनेमातील अनेक गाण्यांपर्यंत आढळतो. त्यातून सोळाव्या वर्षातील तारुण्य, सौंदर्य आणि जीवनशक्तीचे गौरवगान केलेले दिसते.
ऐतिहासिक बदलांचा परिणाम
कालौघात बालविवाहासारख्या प्रथा का रूढ झाल्या, याबाबत विविध ऐतिहासिक मते आहेत. काही इतिहासकारांच्या मते, परकीय आक्रमणे, स्त्रियांच्या अपहरणाची भीती आणि सामाजिक असुरक्षितता यांमुळे काही प्रदेशांमध्ये मुलींचे लहान वयात विवाह करण्याची प्रवृत्ती वाढली. विशेषतः उत्तर भारतातील काही भागांत सुरक्षेच्या कारणास्तव विवाह लवकर उरकण्याच्या प्रथा रूढ झाल्या, असे काही संशोधक मानतात.
निष्कर्ष
मनुस्मृती आणि सुश्रुतसंहिता यांसारख्या प्राचीन ग्रंथांतील संदर्भांचा अभ्यास केला असता, अत्यंत लहान वयातील विवाह आणि गर्भधारणेला प्रोत्साहन देणारी भूमिका या ग्रंथांत स्पष्टपणे दिसत नाही. उलट, कन्येच्या परिपक्वतेनंतर विवाह आणि अत्यल्प वयात गर्भधारणा टाळण्याचे संकेत आढळतात.
