समर्थ विचार : आचार, व्यवहार आणि वाणीची शुद्धता

 
 

माणसाचा स्वभाव विसंगतीने भरलेला आहे. घरातील नेहमीचेच उदाहरण घ्या. आपण आपल्या मुलाला खरे बोलण्याची शिकवण देतो; पण घरी कोणी आले आणि आपल्याला त्यांना भेटायचे नसेल, तर त्याच मुलाला, “बाबा घरी नाहीत,” असे सांगायला शिकवतो. मग तोच मुलगा उद्या आपल्याशीही खोटे बोलणार, यात नवल काय? समर्थ रामदास स्वामींनी मनाचे श्लोक क्रमांक १०० मध्ये माणसाच्या आचरणातील हीच विसंगती अत्यंत मार्मिकपणे दाखवली आहे. संसाराच्या मोहपाशात अडकून आपण अनेकदा जे बोलतो, त्याच्या विपरीत वागतो. समर्थ म्हणतात,
 
यथासांग रे कर्म तेंहि घडेना ।
घडे धर्म तें पुण्य गांठी पडेना ॥
दया पाहतां सर्व भुतीं असेना ।
फुकाचे मुखी नाम तेंही वसेना ॥१००॥
 
या एका ओवीत समर्थांनी माणसाच्या आयुष्यातील चार महत्त्वाचे पैलू-कर्म, धर्म, दया आणि नामस्मरण-, यांतील आपली कमतरता स्पष्टपणे अधोरेखित केली आहे. या चारही ओळींचा सखोल अर्थ आणि आजच्या काळातील त्यांची उपयुक्तता पाहूया.
 
समर्थ रामदास स्वामी म्हणतात, “यथासांग रे कर्म तेंहि घडेना”. माणसाने आपले नेमून दिलेले कर्तव्य पूर्ण प्रामाणिकपणे, मनापासून आणि योग्य पद्धतीने पार पाडावे, अशी अपेक्षा असते. पण प्रत्यक्षात आपण आपले कर्तव्य नीट पार पाडत नाही. आळस, निष्काळजीपणा किंवा स्वार्थापायी काम वेळेत पूर्ण होत नाही.
 
आजच्या काळात याची अनेक उदाहरणे सहज दिसतात. एखादा सरकारी कर्मचारी लाच घेतल्याशिवाय सर्वसामान्य नागरिकाचे कामही वेळेवर करत नाही. आपणही घरातील जबाबदाऱ्या कामाच्या व्यग्रतेचे कारण देत दुर्लक्षित करतो. त्यामुळे कर्तव्य चोख पार पाडल्याचे मानसिक समाधान कधीच मिळत नाही. भ्रष्टाचार करणाऱ्याच्या मनात एक अनामिक भीती कायम वास करते आणि तो सतत मानसिक तणावात राहतो. त्याचा परिणाम त्याच्या शारीरिक व मानसिक आरोग्यावर तसेच कामाच्या गुणवत्तेवरही होतो आणि त्यामुळे काम व्यवस्थितपणे पूर्ण करणे त्याच्यासाठी अधिक कठीण होते.
 
समर्थ पुढे सांगतात, “घडे धर्म तें पुण्य गांठी पडेना”. अर्थात, आपण धर्माचरण केले असे वाटत असले, तरी त्याचे खरे पुण्य आपल्या गाठीशी पडत नाही; कारण आपण धर्माला केवळ पूजापाठ आणि कर्मकांडापुरते मर्यादित करून टाकले आहे.
 
रोज सकाळी पहाटे उठून “कराग्रे वसते लक्ष्मी” म्हणत दिवसाची सुरुवात करणारा, स्नान-संध्या करणारा, देवतेला धूप, दीप आणि नैवेद्य दाखवून मनोभावे पूजा करणारा, सात्त्विक भोजन घेणारा माणूस दुकानात गेल्यावर ग्राहकाला कमी वजनाचा माल देतो, बनावट ब्रँडच्या वस्तू खऱ्या म्हणून विकतो किंवा बिलात फेरफार करतो. अशा लोकांना धर्माचे पुण्य मिळेल का, हा प्रश्न मनात येणारच.
 
समर्थांना सांगायचे आहे की धर्म हा केवळ विधी-विधानांमध्ये किंवा बाह्य आडंबरात नसून, तो आपल्या वर्तनात, विचारांत आणि आचारांत प्रकट होतो. सनातन धर्माचे दहा गुण-धैर्य, क्षमा, मनोनिग्रह, सत्य, शुद्धता, इंद्रियनिग्रह, बुद्धी, विद्या, अक्रोध आणि अस्तेय-, जेव्हा आपल्या दैनंदिन जीवनाचा अविभाज्य भाग बनतात, तेव्हाच धर्माचे खरे स्वरूप आपल्या जीवनात उतरते. अशा आचरणातूनच पुण्याची प्राप्ती होते आणि आत्मिक उन्नती साध्य होते.
 
तिसऱ्या ओळीत समर्थ म्हणतात, “दया पाहतां सर्व भुतीं असेना”. म्हणजे जो मनुष्य जड-चेतन प्रत्येक जीवात एकाच परमेश्वराचे अस्तित्व पाहतो, त्याच्या मनात भेदभाव, द्वेष किंवा तिरस्कार उरत नाही. त्याला प्रत्येक जीवामध्ये ईश्वराचेच दर्शन घडते; म्हणून तो सर्वांशी प्रेमाने, करुणेने आणि आपुलकीने वागतो.
पण प्रत्यक्षात काय दिसते? रस्त्यावर एखादा अपघात झालेला असताना जखमी व्यक्तीकडे दुर्लक्ष करून पुढे निघून जाणे, सार्वजनिक ठिकाणी कचरा टाकणे, वृद्ध आई-वडिलांच्या गरजांकडे दुर्लक्ष करणे किंवा मूक प्राण्यांना विनाकारण त्रास देणे, अशी अनेक उदाहरणे आपल्या आजूबाजूला दिसतात. खऱ्या अर्थाने दयाळू माणूस जात, धर्म किंवा प्रजाती न पाहता प्रत्येक जीवाशी करुणेने वागतो.
 
शेवटच्या ओळीत समर्थ म्हणतात, “फुकाचे मुखी नाम तेंही वसेना”. रामनाम घेण्यासाठी पैसा लागत नाही, मोठी साधनसामग्री लागत नाही. उठता-बसता, केव्हाही ते घेता येते. रामनाम अगदी सहज आणि मोफत आहे. तरीही माणसाला तेवढेही जमत नाही!
 
आजच्या भाषेत सांगायचे तर आपण रोज सकाळी उठल्यावर रामनाम घेण्याऐवजी मोबाईल हातात घेतो आणि स्टेटस पाहतो. मीही त्याला अपवाद नाही. पण दोन मिनिटे शांत बसून नामस्मरण किंवा ध्यान करण्यासाठी वेळ काढत नाही. प्रवासात मेट्रो किंवा लोकलमध्ये गप्पा मारण्याऐवजी रामनाम घेतले, तर अर्धा-दीड तास सहज निघून जाईल. दिल्लीसारख्या महानगरात वाहतूक कोंडीत अडकलो असताना डोक्याला त्रास करून घेण्याऐवजी रामनाम घेतले, तर वेळ सार्थकी लागेल आणि मनही शांत होईल.
 
समर्थांची ही ओवी आपल्यापैकी प्रत्येकाला उद्देशून आहे. आपण पूजा आणि कर्मकांड किती करतो, यापेक्षा आपल्या वर्तनातून धर्म किती जगतो, हे अधिक महत्त्वाचे आहे. आपण स्वतःला प्रश्न केला पाहिजे—आपले कर्म शुद्ध आहे का? मनात समस्त प्राणिमात्रांप्रती खरी दया आणि करुणा आहे का? आणि मुखी निष्ठेने ईश्वराचे नाम आहे का?
 
कारण धर्म हा केवळ बोलण्याचा किंवा विधी करण्याचा विषय नाही. तो आपल्या दैनंदिन आचरणातून प्रकट झाला पाहिजे. प्रामाणिक कर्म, कर्तव्यनिष्ठा, सर्व प्राणिमात्रांविषयी दया आणि परमेश्वराचे स्मरण ही चारही मूल्ये जीवनात एकत्र आली, तरच धर्म खऱ्या अर्थाने जगला जातो.

दिवाळीपूर्व स्वच्छता : कोकरोच आणि कीटकांचा बंदोबस्त

 
(हा लेख अराजकीय आहे.)
 

कोकरोच हा पृथ्वीवरील अतिशय प्राचीन जीवांपैकी एक आहे. डायनासोरसारखे महाकाय प्राणी काळाच्या ओघात नष्ट झाले, तरी कोकरोच आजही टिकून आहे आणि आपल्या घरातही मुक्तपणे वावरताना दिसतो. प्रतिकूल परिस्थितीतही तग धरून राहण्याची त्याची क्षमता विलक्षण आहे. अन्नाच्या बाबतीतही तो फारसा चोखंदळ नसतो. ज्या घरात त्याला आश्रय मिळतो, त्या घराशी त्याची कोणतीही निष्ठा नसते; उलट घरातील अन्न, धान्य, कपडे, कागद अशा सर्वच वस्तू तो कुर्तडतो आणि नष्ट करतो. अस्वच्छता आणि रोगराई पसरवितो. त्यामुळे त्याचा बंदोबस्त करणे आवश्यक ठरते.
 
पावसाळ्यातील दमट वातावरणामुळे कोकरोचांसह अनेक कीटकांची वाढ होते. प्रकाश आणि ज्ञानाचे पर्व  दिवाळीच्या आगमनापूर्वी आपण आपल्या घराची कसून स्वच्छता करतो. "घरात आजार आणि रोगराई पसरवणारे झुरळे व इतर कीटकांना हीट फवारा मारून नायनाट करतो.". पावसाळ्यात साचलेला कचरा आणि त्यासोबत लपून बसलेले हे उपद्रवी कीटक नष्ट करून आपण आपले घर चकाचक करतो. स्वयंपाकघरातील कोपरे, कपाटांच्या मागचा भाग, नळाजवळील जागा आणि गटारांची तोंडे यांची विशेष काळजी घेतल्यास हे कीटक पुन्हा डोके वर काढत नाहीत.
 
अशा प्रकारे घराची स्वच्छता करून   घरात  निरोगी आणि प्रसन्न वातावरण निर्माण करण्याचाही प्रयत्न करतो. त्यानंतर घराची सजावट, रंगरंगोटी आणि दिव्यांची आरास करून आपण दीपावलीचे उत्साहात स्वागत करतो. दिवाळीचा खरा आनंद केवळ घर उजळवण्यात नाही, तर घर स्वच्छ, सुरक्षित आणि आरोग्यदायी बनवण्यातही आहे. 

स्वच्छ घर, निरोगी कुटुंब आणि प्रकाशमय वातावरण- हीच खरी दिवाळी.
 

वेदवाणी: इन्द्रो वृत्रस्य दोधत: बाह्य आणि अंतर्गत शत्रूंचा नाश

ऋग्वेदातील पहिल्या मण्डलाच्या ८०व्या सूक्तातील ५व्या मंत्राचा एक अत्यंत गूढ आणि तेजस्वी भाग आपल्याला विचार करायला लावणारा आहे, "इन्द्रो वृत्रस्य दोधतः".
 
या मंत्रांचा सरळ आणि स्पष्ट संदेश आहे: इंद्राने सदैव शत्रूंचे दमन आणि विनाश केला पाहिजे. जेव्हा आपण "शत्रू" हा शब्द ऐकतो, तेव्हा आपल्याला सामान्यतः सीमेवर उभे असलेले परकीय आक्रमक आठवतात. परंतु, वैदिक ऋषींचा दृष्टिकोन एकांगी नव्हता; तो त्रिपक्षीय होता, बाह्य जग, राष्ट्राची अंतर्गत व्यवस्था आणि स्वतः मानवाचे अंतःकरण. चला तर मग, जीवनाच्या या स्तरांवर या मंत्राचा खरा अर्थ समजून घेऊया.
 
 ऋग्वेदात 'इंद्र' केवळ देवराज नाहीत, तर ते राष्ट्राचे संरक्षक, सजग शासक आणि न्यायप्रिय राजाचे प्रतीक आहेत. 'वृत्र'चा शाब्दिक अर्थ आहे, 'अज्ञान आणि मोहाचे आवरण', म्हणजेच जे प्रगती आणि सत्याला रोखून धरते आणि जीवनात अडथळा बनते.
 
 राष्ट्राच्या पातळीवर शत्रू प्रामुख्याने दोन प्रकारचे असतात:
 
बाह्य शत्रू: देशाच्या सीमांवर वाईट नजर ठेवणारे आक्रमक, ज्यांना राष्ट्राच्या सार्वभौमत्वाच्या रक्षणासाठी सामर्थ्य आणि रणनीतीने पराभूत करणे अनिवार्य आहे.
 
अंतर्गत शत्रू: देशाच्या आत राहून व्यवस्थेला पोखरून काढणारे घटक, जसे की भ्रष्टाचारी, अराजक, आणि समाजात तेढ निर्माण करणारे लोक. खरा सजग राष्ट्रनेता तोच आहे, जो 'इंद्र' बनून या दोन्ही प्रकारच्या 'वृत्रां'चे उच्चाटन करतो, जेणेकरून प्रजा निर्भयपणे प्रगतीच्या पथावर पुढे जाऊ शकेल.
 
 या मंत्राचा दुसरा आणि सर्वात गहन पैलू म्हणजे आपला आध्यात्मिक आणि मानसिक स्तर. येथे 'इंद्र' इतर कुणी नसून आपली स्वतःची जीवात्मा, आपली प्रबुद्ध चेतना आणि विवेक आहे. आपल्या अंतर्मनातील 'वृत्र' कोण आहेत? तर ते आपले षड्रिपू (सहा शत्रू) आहेत, जे आपल्याला सतत जखडून ठेवतात:
 

• काम आणि वासना: जे विचारांची पवित्रता आणि एकाग्रता हिरावून घेतात.

• क्रोध: जो विवेकाची ज्योत विझवून विनाशाचा मार्ग मोकळा करतो.

• लोभ आणि मोह: जे माणसाला सत्य आणि प्रामाणिकपणापासून भरकटवतात.

• मद आणि मत्सर (अहंकार आणि ईर्ष्या): जे व्यक्तीच्या आत्मिक विकासाला पूर्णपणे रोखून धरतात.

 
पौराणिक कथेत ज्याप्रमाणे वृत्राने पाण्याच्या प्रवाहाला रोखून जगात दुष्काळ निर्माण केला होता, अगदी त्याचप्रमाणे काम-क्रोधाचा हा वृत्र आपल्या जीवनातील शांतता, सकारात्मक ऊर्जा आणि ज्ञानाचा प्रवाह रोखून धरतो. जर जीवात्मा रुपी इंद्राने आपल्या विवेक रुपी 'वज्रा'चा वापर केला नाही, तर ही अंतर्गत अराजकता आपला सर्वनाश करू शकते. हा मंत्र आपल्याला शिकवतो की, या संघर्षात किंचितही ढिलाई चालणार नाही; अंतर्मनातील या विकारांवर सातत्याने विजय मिळवावाच लागेल.
 
"इन्द्रो वृत्रस्य दोधतः" हा केवळ एक प्राचीन मंत्र नाही, तर आत्मजयी बनण्याचा अमर संकल्प आहे. जोपर्यंत आपण आपल्या मनातील काम, क्रोध आणि स्वार्थ रुपी वृत्राचा पराभव करत नाही, तोपर्यंत ना आपण स्वतः एक श्रेष्ठ माणूस बनू शकतो, ना एका सशक्त राष्ट्राची निर्मिती करू शकतो. म्हणूनच, आपल्या आतील निद्रिस्त 'इंद्रा'ला जागे करा, विवेकाचे वज्र हाती घ्या आणि आपल्या विकारांवर विजय मिळवा!

वेद वाणी: व्रताचे पालन आणि पर्यावरणाची सुरक्षा

वेद हे केवळ पूजा-पाठाचे ग्रंथ नाहीत, तर ते मनुष्याला अनुशासन, सत्य आणि संयमाने भरलेले जीवन जगण्याचा मार्ग दाखवणारे प्रकाशस्तंभ आहेत. यजुर्वेदातील मार्गदर्शक ऋचेत ऋषी म्हणतात,

अग्ने व्रतपते व्रतं चरिष्यामि तच् छकेयं तन् मे राध्यताम् ।
इदम् अहम् अनृतात् सत्यम् उपैमि ॥ (यजुर्वेद 1.5)
 
हे व्रतांचे स्वामी अग्निदेव! मी तुमच्या सांगितलेल्या नियमांचे पालन करू इच्छितो. मला इतकी शक्ती द्या की मी असत्य आणि फसवणूक सोडून सत्य आणि सद्गुणांच्या मार्गावर चालू शकू. या मंत्रातील ‘व्रतपते’ हा शब्द अत्यंत महत्त्वाचा आहे. सृष्टीच्या आरंभीपासूनच परमेश्वराच्या नियमांमध्ये जड आणि चेतन सर्व बांधलेले आहेत. सूर्य-चंद्र आपापल्या निश्चित मार्गावर चालतात, ऋतूनुसार वृक्षांवर फुले-फळे येतात, पक्षी प्रवास करतात पण कधीही निसर्गाचे नियम मोडत नाहीत. संपूर्ण ब्रह्मांड एका अदृश्य आणि पवित्र लयीत चालत आहे, जिथे प्रत्येक घटक आपले व्रत पाळतो. परमात्म्याने मनुष्याला बुद्धी आणि विवेक दिला आहे, जेणेकरून तो सृष्टीचे नियम समजून घेऊन परमात्म्याने निर्माण केलेल्या जड-चेतनाचे रक्षण करण्याचे दायित्व निभावू शकेल.

पण प्रश्न असा आहे की, आजचा मनुष्य आपले नियत धर्म, धैर्य, क्षमा, आत्मसंयम, चोरी न करणे, पवित्रता, इंद्रियनिग्रह, बुद्धी, विद्या, सत्य आणि धर्म, अक्रोध यांचे पालन करतो आहे का? परमात्म्याने दिलेल्या बुद्धी-विवेकाचा उपयोग करून तो आपले दायित्व निभावतो आहे का? आजूबाजूला पाहिले तर स्थिती चिंताजनक दिसते. मनुष्य आपल्या इच्छांमध्ये, स्वार्थात आणि लोभात अडकून वारंवार आपल्या व्रतापासून भटकतो आहे. भोग-विलास आणि श्रेष्ठता सिद्ध करण्याच्या स्पर्धेत तो संघर्षात गुंतला आहे, पण जड-चेतन सृष्टीप्रतीचे दायित्व विसरतो आहे.

असीम इच्छांची पूर्तता करण्यासाठी मनुष्याने हजारो प्राण्यांच्या प्रजाती आणि लाखो वनस्पतींचे नैसर्गिक निवासस्थान नष्ट केले आहे. पृथ्वीतील खनिजे आणि नैसर्गिक संसाधनांचा असीमित वापर केला आहे, तसेच वायू, जल आणि माती प्रदूषित केली आहे. जंगलतोड, नद्यांतील प्रदूषण, प्लास्टिकचा फैलाव आणि संसाधनांचा अतिरेक पृथ्वीच्या पर्यावरणीय संतुलनाला धक्का देत आहेत. याचा परिणाम केवळ मनुष्याला नाही, तर संपूर्ण जीवसृष्टीला भोगावा लागत आहे.

वेदातील ‘व्रत’ म्हणजे केवळ उपवास किंवा धार्मिक अनुष्ठान नव्हे. व्रताचा व्यापक अर्थ आहे, नियम, अनुशासन आणि कर्तव्याप्रती दृढ राहणे. परमात्म्याने निसर्गाला निश्चित व्यवस्था आणि नियम दिले आहेत, तर मनुष्याचे व्रतही हेच असले पाहिजे की तो त्या व्यवस्थेला समजून घेईल, तिचा आदर करेल आणि आपल्या गरजा पूर्ण करताना निसर्गाचे संतुलन बिघडवणार नाही.

मनुष्य निसर्गाचा स्वामी नाही, तर त्याचा जबाबदार घटक आहे. ज्या जलामुळे आपले जीवन चालते, ज्या वायूमुळे आपण श्वास घेतो, ज्या वृक्षांमुळे अन्न आणि प्राणवायू मिळतो आणि ज्या असंख्य जीवांसोबत आपण पृथ्वी वाटून घेतो– त्यांचे रक्षण करणे म्हणजे शेवटी आपल्या जीवनाचेच रक्षण करणे आहे. म्हणून निसर्गाप्रती संवेदनशील राहणे हे कोणावर उपकार करणे नाही, तर आपल्या अस्तित्वाचे कर्तव्य निभावणे आहे.

यजुर्वेदाचा हा मंत्र आपल्याला आत्मानुशासनाची प्रेरणा देतो, “अग्ने व्रतपते व्रतं चरिष्यामि।” म्हणजे हे व्रतांचे स्वामी! मी माझे कर्तव्य आणि नियम पाळीन. आज गरज आहे की आपण ही वैदिक भावना केवळ मंत्रोच्चारापुरती मर्यादित न ठेवता ती आपल्या आचरणात उतरवावी. सत्य, संयम आणि जबाबदारीने निसर्गाचे रक्षण करणे हेच आधुनिक युगातील प्राचीन वैदिक व्रताचे सार्थक पालन आहे.

जेव्हा मनुष्य आपल्या गरजा आणि इच्छांमध्ये फरक ओळखेल, निसर्गाकडून फक्त आवश्यक तेवढेच घेईल आणि पुढील पिढ्यांच्या अधिकारांचा विचार करेल, तेव्हाच खरे संतुलन निर्माण होईल. हीच सतत विकासाची भावना आहे आणि हीच वैदिक दृष्टिकोनाची आधुनिक रूपरेखा आहे, ज्यात मनुष्य स्वतःला सृष्टीपासून वेगळा न मानता तिचा अभिन्न घटक मानतो.

सारांश यजुर्वेदातील “अग्ने व्रतपते…” मंत्र मनुष्याला नियम, अनुशासन, सत्य आणि कर्तव्य पालनाची प्रेरणा देतो. निसर्ग आपल्या निश्चित नियमांनुसार चालतो आहे, पण मनुष्य असीम इच्छांमुळे पर्यावरणीय संतुलन बिघडवत आहे. म्हणून आज गरज आहे की आपण वैदिक ‘व्रत’ केवळ धार्मिक अनुष्ठान न मानता जीवनातील अनुशासन आणि दायित्व म्हणून समजावे. निसर्ग, जल, वायु, वनस्पती आणि जीवसृष्टीचे रक्षण करणे म्हणजे मानवजीवनाचेच रक्षण करणे आहे. हीच वैदिक व्रताची आधुनिक आणि व्यावहारिक सार्थकता आहे.

आत्महत्या आणि मीडियाची जबाबदारी

माणसाचे मन त्याच्या सभोवतालच्या वातावरणाने सतत प्रभावित होत असते. आपण जे पाहतो, ऐकतो आणि वारंवार वाचतो, ते हळूहळू आपल्या अवचेतन मनाचा भाग बनते. विशेषतः नकारात्मक घटनांचा प्रभाव आपल्या मनावर खूप खोलवर होतो. म्हणूनच हत्या, लूटमार, अपहरण, अपघात आणि आत्महत्या यांसारख्या बातम्या लोकांचे लक्ष वेधून घेतात. आपण त्या कुतूहलाने पाहतो, इतरांना सांगतो आणि अनेकदा त्यावर दीर्घकाळ चर्चाही करतो. परंतु, यादरम्यान आपण हे विसरतो की अशा घटना वारंवार आपल्यासमोर आल्याने आपली मानसिक स्वास्थ्य बिघडू शकते.

 

अलीकडेच घडलेल्या काही आत्महत्यांच्या घटनांच्या बाबतीत मी पाहिले की, एकच बातमी दिवसभरात अनेक वेळा आणि तिचे व्हिडिओ अनेक दिवस दाखवले गेले. एका सामान्य प्रेक्षकासाठी ही फक्त एक बातमी असू शकते, परंतु मानसिक, कौटुंबिक, सामाजिक किंवा आर्थिक कारणांमुळे निराश झालेल्या आणि एकाकीपणाशी झगडणाऱ्या व्यक्तीवर याचा अत्यंत नकारात्मक परिणाम होऊ शकतो. आत्महत्यांचे व्हिडिओ किंवा पद्धती पाहून, आपल्या समस्यांचा सामना करण्याऐवजी तो व्यक्तीही मृत्यूलाच एकमेव पर्याय मानण्याची चूक करू शकतो.

 

या दिशेने मीडियाने अत्यंत संयम बाळगण्याची गरज आहे. कोणत्याही अपघाताची किंवा आत्महत्येची आवश्यक आणि तथ्यात्मक माहिती संयमित भाषेत फक्त एकदाच प्रसारित केली पाहिजे; सनसनाटी पसरवण्यापासून पूर्णपणे दूर राहिले पाहिजे. एखाद्याने आत्महत्या कशी केली, याचे सविस्तर तपशील आणि दृश्ये वारंवार दाखवण्याची गरज नाही. टीआरपीच्या अंध स्पर्धेसाठी अशा बातम्यांचा वापर थांबवला पाहिजे. जर या विषयावर चर्चा करणे अनिवार्य असेलच, तर त्याचा केंद्रबिंदू घटनेचे रोमांचक वर्णन नसून आत्महत्येची रोकथाम, मानसिक आरोग्य आणि मदतीचे उपाय हा असला पाहिजे.

 

अशा प्रत्येक बातमीसोबत हा स्पष्ट संदेश देणे अत्यंत आवश्यक आहे की, कठीण परिस्थिती कायमस्वरूपी नसते आणि निराश व्यक्ती आपल्या कुटुंबाशी, मित्रांशी, वैद्यांशी किंवा मानसिक आरोग्य तज्ज्ञांशी न संकोचता मदत मागू शकते. म्हणजेच, बातमीसोबत केवळ निराशेचा अंधार नाही, तर आयुष्याची शक्यता आणि मदतीचा किरण दाखवला पाहिजे.

 

मीडिया हा केवळ समाजाचा आरसाच नाही, तर समाजाचे मन घडवणारी आणि प्रभावित करणारी एक मोठी शक्ती आहे. त्यामुळे एखाद्या संवेदनशील बातमीला किती वेळा आणि कोणत्या स्वरूपात दाखवावे, याचा गांभीर्याने विचार करावा लागेल. बातमीचा उद्देश केवळ कोणीतरी आपले जीवन का गमावले हे सांगणे हाच असू नये, तर दुसरा कोणीही आपले जीवन गमावणार नाही, याची काळजी घेणे हाही असावा. हीच खरी आणि जबाबदार पत्रकारिता आहे.

दासबोधातील आचारधर्म आणि त्याचे महत्त्व

 
आचारभ्रष्ट होऊं नये । दिल्यां द्रव्य घेऊं नये ।

उणा शब्द येऊं नये । आपणावरी ॥ १४/७ ॥
 
 
श्रीसमर्थ रामदास स्वामी सांगतात की माणसाने आपल्या आचारापासून ढळू नये, कोणी द्रव्य देऊ लागले तरी ते घेऊ नये आणि आपल्यावर कुणालाही दोष देण्याची, बोल लावण्याची संधी येऊ देऊ नये.
 
आचार म्हणजे केवळ बाह्य कर्मकांड नव्हे; तर विचार, उच्चार आणि कृती यांतील सुसंगती होय. सत्य बोलणे, दिलेला शब्द पाळणे, कर्तव्यात कसूर न करणे, पदाचा गैरवापर न करणे आणि नियमांचे पालन करणे हा खरा आचार. जेव्हा माणूस स्वार्थासाठी या मूल्यांना मुरड घालतो, तेव्हा तो आचारभ्रष्ट होतो. भ्रष्ट म्हणजे योग्य मार्गापासून ढळलेला.
 
“दिल्यां द्रव्य घेऊं नये” म्हणजे लाच किंवा अनुचित लाभ स्वीकारू नये. लाच घेतली की माणूस देणाऱ्याचा ऋणी होतो; त्याचे निर्णय निष्पक्ष राहत नाहीत. एकदा घेतलेले पैसे की लोकांना कळून जाते की तुम्ही पैसे घेऊन काम करतात आणि हळूहळू ती सवय बनते. पुढे पकडले जाण्याची भीती, समाजातील अप्रतिष्ठा, नोकरीची हानी, कायदेशीर कारवाई आणि कुटुंबावर येणारी नामुष्की भोगावी लागते. पैशाने मिळालेले सुख क्षणिक असते, पण गेलेली विश्वासार्हता कायमची जाते.
 
‘उणा शब्द’ म्हणजे दोष, निंदा, बदनामी. आपल्या वागण्यामुळे लोकांना बोट दाखवण्याची संधी मिळाली की आपली प्रतिष्ठा ढासळते. याचा दुसरा पैलूही आहे: आपण दुसऱ्याला खोटा, अपमानकारक किंवा निराधार शब्द दिला, तर त्याचा परिणाम त्या व्यक्तीच्या मनावर, नोकरीवर, नात्यांवर आणि प्रतिष्ठेवर होतो; आणि शेवटी तो आपल्यावरच उलटतो. एकदा बोललेला शब्द परत घेता येत नाही.
 
एखादा सरकारी अधिकारी परवानगी देण्यासाठी पैसे घेतो, लाचलुचपत विभागाच्या सापळ्यात अडकतो, निलंबित होतो आणि वर्तमानपत्रात त्याचे नाव झळकते. त्याच्या मुलांना शाळेत व समाजात लाज वाटते. ठेकेदाराकडून कमिशन घेऊन निकृष्ट रस्ता किंवा पूल मंजूर केला, आणि तो कोसळला, तर जीवितहानी होते व चौकशीत जबाबदारी निश्चित होते. भरती किंवा परीक्षेत पैसे घेऊन गुण वा नोकरी दिली की पात्र उमेदवारावर अन्याय होतो; पेपरफुटी, भरती घोटाळ्यांमुळे संस्थेवरील विश्वास उडतो. सोशल मीडियावर पडताळणी न करता एखाद्याबद्दल अफवा किंवा खोटी पोस्ट टाकली, तर त्या व्यक्तीची बदनामी होते व मानसिक त्रास सहन करावा लागतो. पोस्ट करणाऱ्यावर मानहानीचा खटला किंवा पोलीस कारवाई होते आणि त्याची स्वतःची विश्वासार्हता संपते. कार्यालयात सहकाऱ्याबद्दल खोटी तक्रार करून त्याची बढती अडवली, तर सत्य समोर आल्यावर तक्रारदारालाच सर्वांचा रोष सहन करावा लागतो.
 
समर्थांचा संदेश स्पष्ट आहे: चारित्र्य हेच सर्वात मोठे धन आहे. निर्लोभ राहून, शुद्ध आचार ठेवून आणि बोलण्यात संयम बाळगला, तर माणसाला मान, मनःशांती आणि लोकविश्वास लाभतो. आजच्या स्पर्धेच्या युगात हीच शिकवण व्यक्ती आणि समाज दोघांनाही स्वच्छ व सुरक्षित ठेवू शकते.

वेदवाणी : शांत मन, दीर्घायुष्याचा मंत्र

 

आजचा मनुष्य बाह्य जग, डिजिटल चमकधमक, अवांछित इच्छा आणि धावपळीच्या जीवनाच्या जाळ्यात इतका गुंतला आहे की त्याचे मन अत्यंत अस्थिर झाले आहे. जेव्हा चंचल इंद्रिये मोह-माया आणि भोग-विलासाच्या मागे धावतात, तेव्हा मनुष्य मानसिक आणि शारीरिक व्याधींनी ग्रस्त होतो. आज नैराश्य, ताणतणाव आणि आत्महत्येसारख्या घटना ही मानसिक दुर्बलतेचीच फलश्रुती आहेत. निराशा आणि हताश होण्याचे मुख्य कारण म्हणजे मनाचे भटकणे, जे आपल्याला जीवनातील आव्हानांचा सामना करण्यापासून रोखते.
 
मनाच्या या भटकावाला थांबवण्यासाठी ऋषी म्हणतात :
 
"आ त एतु मनः पुनः क्रत्वे दक्षाय जीवसे। ज्योक्च सूर्यं दृशे॥" (ऋग्वेद १०/५७/४)
 
ऋग्वेदातील ही ऋचा आपल्याला सांगते की मनुष्याचे भटकलेले मन पुन्हा स्थिर व्हावे, उत्तम कर्मासाठी सज्ज व्हावे आणि दीर्घायुष्याचा आशीर्वाद मिळावा. ‘क्रत्वे’ म्हणजे उत्तम कर्म, यज्ञ आणि प्रज्ञेचे कर्तृत्व; ‘दक्षाय’ म्हणजे मनाची एकाग्रता व स्थिरता; तर ‘जीवसे’ म्हणजे जीवन जगण्याचा नवा उत्साह.  
 
ऋषींची प्रार्थना करतो की मनुष्याचे मन मोह-मायेपासून निवृत्त होऊन पुन्हा त्याच्याकडे परतावे, जेणेकरून तो श्रेष्ठ कर्मांनी आत्मबल वाढवेल आणि आरोग्यपूर्ण दीर्घायुष्य प्राप्त करेल. या ऋचेचा गाभा असा आहे की मन स्थिर नसेल तर जीवनात संतुलन अशक्य आहे. ध्यान, योग आणि आत्मनियंत्रणाद्वारे जेव्हा मन एकाग्र होते, तेव्हा कार्यकुशलता वाढते, निर्णयक्षमता बळकट होते आणि जीवन जगण्याचा उत्साह पुन्हा जागृत होतो. म्हणूनच, शांत आणि केंद्रित मन हेच मानसिक शांती, आरोग्य आणि दीर्घायुष्याचे खरे मूलमंत्र आहे.
स्पष्ट आहे की मन स्थिर न झाल्यास जीवनात संतुलन अशक्य आहे.
 
आजच्या संदर्भात हे एका कॉर्पोरेट व्यावसायिक किंवा विद्यार्थ्याच्या उदाहरणातून समजता येते. आजचा युवक सोशल मीडिया, नोटिफिकेशन आणि अखंड स्पर्धेच्या वातावरणात जगतो, ज्यामुळे तो ‘बर्नआउट’ (अत्यधिक मानसिक थकवा), अनिद्रा आणि दीर्घकालीन तणावाचा बळी ठरतो. त्याचे मन स्थिर राहत नाही आणि तो छोट्या-छोट्या अपयशांनी खचतो.
 
परंतु जेव्हा तो ध्यान किंवा योगाच्या माध्यमातून मनाला बाह्य विषयांपासून दूर करून एकाग्र करतो, तेव्हा त्याची कार्यकुशलता (‘क्रत्वे’) सुधारते, निर्णयक्षमता (‘दक्षाय’) बळकट होते आणि जीवन जगण्याचा हरवलेला उत्साह (‘जीवसे’) पुन्हा जागृत होतो.
म्हणूनच, मनाचे नियंत्रण हेच आजच्या तणावपूर्ण जीवनात मानसिक शांती, आरोग्य आणि दीर्घायुष्याचे वरदान देऊ शकते