प्रस्तावना
समुद्रात जेवढ्या लाटा उसळत नाहीत, त्याहून कितीतरी अधिक विचारतरंग मानवाच्या मनात सदैव उसळत असतात. सृष्टिकर्त्याच्या मनात एक विचार आला आणि या विशाल ब्रह्मांडाची रचना झाली. आपले प्राचीन ऋषी सांगतात, "जे काही ब्रह्मांडात आहे, तेच पिंडामध्येही आहे." म्हणजेच जे तत्त्व या विराट सृष्टीत कार्यरत आहे, तेच तत्त्व मानवी शरीरातही कार्यरत आहे.
आपल्या शरीरातील प्रत्येक सूक्ष्म कोशाला स्वतंत्र अस्तित्व आहे. एका कोशातील विचारसुद्धा एखादे ब्रह्मांड निर्माण करण्याइतका समर्थ असतो. विचारांमधून स्मृती निर्माण होते, आणि या कोशांच्या स्मृती सृष्टीच्या निर्मितीपासून सतत वृद्धिंगत होत आल्या आहेत. त्याच स्मृतींच्या आधारे नवनवीन जीवांची निर्मिती होत राहते. मानवाची निर्मितीही अशाच कोशांतर्गत साठलेल्या स्मृतींनुसार झालेली आहे.
विचार आणि शरीराचे नाते
आपल्या शरीरातील कोश सतत कार्यरत असतात - ते सतत नवनिर्मिती करत असतात आणि शरीरात होणारी झीज सातत्याने भरून काढत असतात. एवढेच नव्हे, तर मनुष्य आपल्या विचारांच्या स्मृती पुढच्या पिढीलाही सुपूर्द करत असतो. मानवाचे सर्व आचारविचार, व्यवहार - धर्म, अर्थ आणि काम यांसह संपूर्ण जीवन विचारांनुसारच घडत असते, आणि तेच भविष्यासाठी स्मृतीरूपाने सुरक्षित राहते.
सकारात्मक विचार सकारात्मक स्मृती निर्माण करतात आणि मानवाला शारीरिक व मानसिक दृष्ट्या निरोगी ठेवतात. याउलट, नकारात्मक विचार नकारात्मक स्मृती निर्माण करतात. या नकारात्मक विचारांमुळे शरीरातील कोशिका भ्रमित होतात आणि निर्मितीऐवजी शरीरालाच हानी पोहोचवू लागतात. अधिकांश आजारांचे मूळ कारण हेच आहे. मानवाला होणाऱ्या आनुवंशिक आजारांचे मुख्य कारणही नकारात्मक विचारच असतात. आत्महत्येसारख्या टोकाच्या कृत्यामागेही हेच मुख्य कारण दडलेले असते.
मानवजातीचे अस्तित्व आणि विचारांची शक्ती
मानवजातीचे अस्तित्व मूलतः विचारांवरच अवलंबून आहे. सकारात्मक विचार हे ब्रह्मदेवाने निर्मिलेल्या सृष्टीतील समस्त जीवांच्या जगण्याच्या अधिकाराचा सन्मान करतात. ते "जियो और जीने दो" या उदात्त सिद्धांताचे पालन करतात. परंतु मानवजातीचे नकारात्मक विचार पृथ्वीवरील मानवी अस्तित्वालाच धोक्यात आणू शकतात.
म्हणूनच आजच, याक्षणी सकारात्मक विचार करा. आनंदी राहा. आनंदी आणि सृजनशील राहणाऱ्या कोशिका जीवनाचे रक्षण करण्यास सक्षम असतात. करोना काळात अनेकांनी हा अनुभव प्रत्यक्ष घेतला आहे - ज्यांनी सकारात्मकता आणि आशा जपली, त्यांनी कठीण परिस्थितीलाही अधिक धैर्याने तोंड दिले.
शास्त्रांमधील दाखले
हा विषय खरे तर खूप मोठा आणि सखोल आहे. भगवद्गीता आणि संतवाङ्मय यांसारख्या ग्रंथांमध्ये विचारांच्या सामर्थ्याविषयी अनेक श्लोक आणि त्यांचे सखोल विश्लेषण आढळते.
भगवद्गीतेत श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की मनुष्याची श्रद्धा (म्हणजेच त्याची मनोवृत्ती व विचारसरणी) ही त्याच्या अंतःकरणाच्या स्वभावानुसार घडते आणि तीच त्याचे खरे स्वरूप ठरवते. गीतेच्या अध्याय १७, श्लोक ३ मध्ये हे स्पष्टपणे सांगितले आहे:
सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत।
श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः॥ (गीता १७.३)
अर्थ: हे भारता (अर्जुना), प्रत्येकाची श्रद्धा (मनोवृत्ती) त्याच्या अंतःकरणाच्या स्वभावानुसार असते. मनुष्य हा श्रद्धामय आहे - ज्याची जशी श्रद्धा (विचार व निष्ठा) असते, तो मनुष्य तसाच घडतो.
संत तुकाराम महाराजांनीही आपल्या एका प्रसिद्ध अभंगात मनाच्या प्रसन्नतेचे आणि सामर्थ्याचे महत्त्व सांगितले आहे:
मन करा रे प्रसन्न । सर्व सिद्धीचें कारण ।
मोक्ष अथवा बंधन । सुख समाधान इच्छा ते ॥१॥
अर्थ: मन प्रसन्न ठेवा, कारण तेच सर्व सिद्धींचे (यशाचे) खरे कारण आहे. मोक्ष असो वा बंधन, सुख असो वा समाधान - हे सर्व मनाच्या स्थितीवरच अवलंबून असते.
अशा प्रकारे गीता आणि संतवाङ्मय दोन्हीही एकाच सत्याकडे निर्देश करतात - मनुष्याचे विचार आणि त्याची मनोवृत्तीच त्याचे जीवन घडवते.
विचारांचे कृतीत रूपांतर : काही उदाहरणे
केवळ विचार करून उपयोग नाही, तर तो विचार कृतीत उतरवणे अधिक महत्त्वाचे असते. याबाबत एक उदाहरण अत्यंत बोलके आहे.
नकारात्मक उदाहरण: गंगा नदी स्वच्छ व्हावी या उदात्त हेतूने एका व्यक्तीने तब्बल १०० हून अधिक दिवस उपोषण करून आपले प्राण त्यागले. त्यांचा हेतू निश्चितच शुद्ध आणि प्रामाणिक होता, यात शंका नाही. परंतु स्वतःचे प्राण त्यागणे हा एक प्रकारे नकारात्मक विचारच ठरला . प्राण गेले, पण गंगा मात्र स्वच्छ झाली नाही. याउलट, जर त्यांनी स्वतः हातात फावडे घेऊन प्रत्यक्ष गंगा स्वच्छ करण्याच्या कामाला सुरुवात केली असती, तर कदाचित त्या १०० हून अधिक दिवसांत किमान दहा-बारा किलोमीटर गंगेचा भाग निश्चितपणे स्वच्छ झाला असता. यातून अनेकांना प्रेरणा मिळाली असती आणि हजारो लोक या कार्यात सहभागी झाले असते.
सकारात्मक उदाहरण: शेतकरी नेते वारंवार आंदोलने, धरणे आणि निदर्शने करत असतात, पण त्यातून ठोस असे फार काही निष्पन्न होताना दिसत नाही. याउलट, बाबा रामदेव यांनी शेतकऱ्यांसाठी आवळा, कोरफड यांसारख्या औषधी वनस्पतींच्या शेतीला बाजारपेठ उपलब्ध करून दिली. आज हजाराहून अधिक कंपन्या विविध आरोग्यवर्धक औषधी वनस्पतींची पेये विकतात. दररोज सकाळी देशभरातील हजारो बागांबाहेर आवळा, कोरफड, दुधी, काकडी, गाजर, कारले यांसारख्या भाज्या-फळांचे रस विकले जातात, आणि यातून लाखो लोकांना रोजगार मिळाला आहे. एवढेच नव्हे, तर दररोज सुमारे एक लाख लिटर गोमूत्राचा वापर करून त्यांनी शेकडो शेतकऱ्यांना त्यांच्या उत्पादनाचा योग्य मोबदलाही मिळवून दिला. "मी काय करू शकतो?" हाच खरा सकारात्मक विचार आहे. तक्रार करण्यापेक्षा, दोषारोपण करण्यापेक्षा स्वतः काहीतरी विधायक करण्याची वृत्ती.
निष्कर्ष
अखेरीस, इतकेच सांगावेसे वाटते की आपले विचार हेच आपले खरे भविष्य घडवतात. सकारात्मक विचार आपल्याला, आपल्या शरीराला आणि संपूर्ण समाजाला निरोगी व समृद्ध बनवतात, तर नकारात्मक विचार विनाशाकडे घेऊन जातात. म्हणूनच प्रत्येकाने आपल्या मनात सतत सकारात्मक विचारांची जोपासना करावी, आनंदी राहावे आणि "मी काय करू शकतो?" या भावनेने प्रत्यक्ष कृतीत उतरावे. हाच खरा जीवनाचा सार आहे - आणि हाच संदेश भगवद्गीता व संत तुकाराम महाराजांच्या अभंगवाणीतूनही युगानुयुगे दिला जात आहे.
