भल्या पहाटे उगवत्या सूर्याचा सोनेरी प्रकाश अंगावर पडला की मन प्रसन्न होते. सकाळचे कोवळे ऊन हवेहवेसे वाटते. तसाच सोनेरी रंगाचा सुवर्ण माणसाला प्रिय असतो. सुवर्णाच्या कृपेने माणसाच्या भौतिक इच्छा पूर्ण होतात—कपडे-लत्ते, टीव्ही, गाडी, बंगला. आणि जर अधिक सुवर्ण मिळाले, तर त्या बंगल्यात पत्नी रूपात जागतिक सुंदरीही मिळू शकते.
फार पूर्वीची गोष्ट आहे. एक अडाणी व अज्ञानी माणसाला रस्त्यावर सोन्याचे एक नाणे पडलेले दिसले. काहीही विचार न करता त्याने ते नाणे उचलले आणि आपल्या खिशात टाकले. थोड्या वेळाने दुसऱ्या माणसालाही रस्त्यात तेच नाणे दिसले. त्याने आजूबाजूला पाहिले. जवळपास कोणी माणूस नाही याची खात्री करून त्याने नाणे उचलून स्वतःच्या खिशात टाकले. आणखी काही वेळ गेल्यावर एक शिक्षित आणि विचारवंत माणूस तिथे आला. त्यालाही तेच नाणे दिसले. नाणे दिसताच त्याच्या मनात विचारांचे चक्र सुरू झाले—कुणाच्या खिशातून हे नाणे पडले असावे? त्याने चौफेर नजर टाकली, पण कुणीच दिसले नाही. आता काय करावे? नाणे उचलावे का? लगेच मनात दुसरा विचार आला—हे करणे योग्य नाही. दुसऱ्याची वस्तू उचलणे म्हणजे चोरी. छे-छे, दुसऱ्यांच्या वस्तूकडे ढुंकूनही पाहू नये. पण लगेचच दुसरा विचार आला—आलेली लक्ष्मी नाकारणे योग्य नाही. लक्ष्मीचा अनादर झाला तर ती कुपित होते आणि दारिद्र्यात खितपत पडावे लागते. त्याला एक जुनी कथा आठवली…
एकदा शंकर-पार्वती विमानातून जात असताना, शंकर म्हणाले, "तो पाहा खाली पृथ्वीवर जो माणूस दिसतो आहे, तो माझा प्रिय भक्त आहे. वादळ असो वा पाऊस, थंडी असो वा भाजणारा उन्हाळा—हा रोज सकाळी गावाच्या मंदिरात पूजा करतो आणि शंभर प्रदक्षिणा घालतो. याने आजवर स्वतःसाठी काहीही मागितले नाही, म्हणूनच मला तो प्रिय आहे." पार्वतीने खाली पाहिले. फाटके कपडे घातलेल्या त्या दरिद्री भक्ताला पाहून ती म्हणाली, "देवाधिदेव, त्याने काही मागितले नाही हे खरे, पण भक्ताची काळजी घेणे हे आपले कर्तव्य नाही का? विष्णू भगवान तर सतत भक्तांचे कल्याण करतात." शंकर म्हणाले, "हा भाग दुष्काळी आहे. इथे सर्वच लोक दरिद्री आहेत. हा मला सोडून परदेशी जाणार नाही. जोपर्यंत हा या गावात राहील, त्याचे दारिद्र्य दूर होणार नाही. तरीही तुझ्या आग्रहास्तव मी प्रयत्न करतो." शंकरांनी प्रदक्षिणेच्या मार्गात काही सोन्याची नाणी ठेवली. दरिद्री असूनही त्या ब्राह्मणाला नाण्यांना उचलण्याचा मोह झाला नाही. असो, शंकर त्याचे दारिद्र्य दूर करू शकले नाही.
विचारवंत माणसाने निर्णय घेतला—देवाने कृपा केली आहे, हे भगवंताचा कृपाप्रसाद समजून नाणे उचलायला काहीच हरकत नाही. त्याने नाणे उचलून खिशात टाकले.
योगायोगाने तिन्ही माणसे एकाच दिवशी मरण पावली. यमदूतांनी त्यांना धर्मराजासमोर उभे केले. धर्मराजाने पहिल्या माणसाचा हिशोब केला आणि म्हणाले, "तू एकदा सोन्याचे नाणे चोरले होतेस. तुला एक वर्ष नरकवासाची शिक्षा." तो म्हणाला, "मी चोरले नव्हते. रस्त्यावर सापडले होते. मी ते विकून काही दिवस मौज केली." धर्मराज म्हणाले, "ते नाणे तुझ्या मेहनतीचे नव्हते. म्हणून तुला शिक्षा."
दुसऱ्या माणसाला धर्मराजासमोर उभे केले. धर्मराज म्हणाले, "तुला पाच वर्षे नरकवासाची शिक्षा." तो म्हणाला, "मीही नाणे उचलले होते. दोघांना सारखी शिक्षा मिळायला हवी." धर्मराज हसले, "मूर्खा, त्याने नाणे उचलले, तू चोरले. तू चौफेर नजर टाकून खात्री केलीस की कुणी पाहत नाही. हे चोराचे लक्षण आहे."
विचारवंत माणसाला धर्मराजाने १०० वर्षे नरकवासाची शिक्षा सुनावली. तो म्हणाला, "मी तर भगवंताचा कृपाप्रसाद समजून नाणे घेतले. मी निर्दोष आहे. तुम्ही मनमानी शिक्षा देत आहात. मी तक्रार करीन, उपोषण करीन." धर्मराज रागावले, "हे भारत देश नाही जिथे कुणीही उपोषण करतो. हे धर्मराजाचे न्यायालय आहे. तू शिक्षित आहेस, तुला योग्य-अयोग्य समजते. तरीही तू चोरी केलीस आणि त्यात भगवंतालाही गोवलेस. तुझा गुन्हा मोठा आहे. तुला क्षमा नाही."
अशा प्रकारे धर्मराजाने तिघांचा न्यायनिवाडा केला
