दसरा ते दिवाळी : “अंतर्मनातील रावणदहन ते ज्ञानदीप प्रज्वलन

 


दसरा हा केवळ रावणाच्या पुतळ्याचे दहन करण्याचा सण नाही, तर आपल्या अंतःकरणातील विकारांवर विजय मिळवण्याची प्रेरणा देणारा महान उत्सव आहे. श्रीरामांनी रावणाचा वध करून अधर्मावर धर्माचा विजय प्रस्थापित केला, अशी रामायणातील कथा आपल्याला परिचित आहे. या कथेतून प्रेरणा घेऊन आपणही आपल्या मनातील वाईट प्रवृत्ती

, अनियंत्रित इच्छा आणि इंद्रियांचे दोष यांवर विजय मिळवला पाहिजे. बाहेरील रावणाचे दहन करणे ही प्रतीकात्मक कृती आहे; परंतु आपल्या मनातील अहंकार, लोभ, मोह, असत्य आणि क्रोध यांचे दहन करणे, हाच या उत्सवाचा खरा आत्मिक अर्थ आहे.
 
मनुष्याला पाच ज्ञानेंद्रिये आणि पाच कर्मेंद्रिये अशी दहा इंद्रिये आहेत. डोळे, कान, नाक, जीभ आणि त्वचा ही ज्ञानेंद्रिये, तर हात, पाय, वाचा, पायू आणि उपस्थ ही कर्मेंद्रिये मानली जातात. या इंद्रियांचा योग्य उपयोग झाला, तर ती ज्ञानप्राप्ती आणि सदाचरणाची साधने ठरतात; परंतु त्यांच्यावर विवेकाचे नियंत्रण नसेल, तर ती माणसाला विकारांच्या अधीन करू शकतात. डोळ्यांमुळे परधनाची किंवा परस्त्रीची आसक्ती निर्माण होऊ शकते, कानांना निंदा आणि असत्य ऐकण्याची सवय लागू शकते, तर नाक आणि त्वचा यांमुळे सुखोपभोगांची अनावश्यक आसक्ती वाढू शकते. जिभेच्या अतृप्त चोचल्यांमुळे आरोग्य बिघडू शकते आणि असत्य, कटू किंवा अपमानकारक वाणीमुळे संबंध दुरावू शकतात. हातांकडून चोरी, हिंसा किंवा अन्याय घडू शकतो, तर पाय चुकीच्या मार्गावर घेऊन जाऊ शकतात. शरीराच्या इतर कर्मेंद्रियांशी संबंधित असंयम, आळस आणि अयोग्य वर्तनही जीवनात अडचणी निर्माण करू शकते. म्हणून इंद्रियांना दोष देण्यापेक्षा त्यांचा वापर विवेकाने करणे आवश्यक आहे. इंद्रिये ही शत्रू नसून योग्य नियंत्रणाची अपेक्षा करणारी साधने आहेत.
 
मानवी जीवनात सदाचाराचे महत्त्व सांगताना धर्माची दहा लक्षणे नमूद केली आहेत. मनुस्मृतीतील प्रसिद्ध श्लोक असा आहे, “धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः। धीर्विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणम्॥” याचा अर्थ असा की धृती म्हणजे धैर्य आणि मनाची स्थिरता, क्षमा म्हणजे दुसऱ्यांच्या चुकांबद्दल सहनशीलता, दम म्हणजे मनावर नियंत्रण, अस्तेय म्हणजे चोरी न करणे, शौच म्हणजे शरीर आणि मनाची शुद्धता, इंद्रियनिग्रह म्हणजे इंद्रियांवर संयम ठेवणे, धी म्हणजे योग्य-अयोग्य यांचा विवेक करणारी बुद्धी, विद्या म्हणजे ज्ञान, सत्य म्हणजे सत्याचे आचरण आणि अक्रोध म्हणजे क्रोधावर नियंत्रण ठेवणे. ही धर्माची दहा लक्षणे केवळ धार्मिक विधींपुरती मर्यादित नाहीत; ती प्रत्येक माणसाने दैनंदिन जीवनात अंगीकारण्याची नैतिक मूल्ये आहेत. या मूल्यांचे आचरण केल्यास मनातील विकार कमी होतात, विचार शुद्ध होतात आणि इंद्रियांना योग्य दिशा मिळते. अशा प्रकारे धर्माचे आचरण करणे म्हणजे आपल्या अंतःकरणातील दोषांचे दहन करणे होय.
 
‘राम’ या शब्दाचा आध्यात्मिक अर्थ आनंद, रमणीयता आणि परमात्मतत्त्वाशी जोडला जातो. रामायणातील श्रीराम हे धर्म, कर्तव्य, संयम आणि आदर्श आचरणाचे प्रतीक मानले जातात. आपल्या अंतःकरणात विवेक, सद्बुद्धी आणि सत्यनिष्ठा जागृत झाली, तर आपणही जीवनातील अधर्म आणि विकारांशी संघर्ष करू शकतो. मनातील अहंकारावर नम्रतेने, लोभावर संतोषाने, असत्यावर सत्याने आणि क्रोधावर क्षमेने विजय मिळवणे, हा आपल्या जीवनातील खरा रावणवध आहे. हा विजय एका दिवसात मिळत नाही; त्यासाठी सतत आत्मपरीक्षण, योग्य विचार आणि सदाचरण यांची आवश्यकता असते. दसरा आपल्याला या आत्मविजयाचा संकल्प करण्याची प्रेरणा देतो.
 
जेव्हा माणूस केवळ स्वतःच्या सुखाचा विचार न करता इतर मानव, प्राणी आणि संपूर्ण निसर्गाच्या कल्याणाचाही विचार करतो, तेव्हा समाजात प्रेम, सहकार्य आणि शांततेचे वातावरण निर्माण होते. पृथ्वी, जल, अग्नी, वायू आणि आकाश या पंचमहाभूतांवर जीवन अवलंबून आहे. त्यांचे संतुलन राखणे, निसर्गसंपत्तीचा विवेकपूर्ण उपयोग करणे आणि सर्व सजीवांप्रती संवेदनशील राहणे ही आपली सामूहिक जबाबदारी आहे. निसर्गाचे संतुलन बिघडल्यास मानवी जीवनावरही त्याचे गंभीर परिणाम होतात. म्हणून खऱ्या अर्थाने रामराज्याची संकल्पना केवळ राजकीय किंवा सामाजिक व्यवस्थेपुरती मर्यादित न राहता न्याय, नैतिकता, परस्पर आदर, निसर्गसंवर्धन आणि सर्वांच्या कल्याणावर आधारित असली पाहिजे.  पंचमहाभूते  शांत आणि संतुलित असतील, तर प्रकृतीचे संतुलन राखले जाते; सर्व ऋतू वेळेवर येतात, सृष्टीत सुख, शांतता आणि समृद्धीचे साम्राज्य पसरते.
 
दसऱ्यानंतर येणारी दिवाळी हा या विचारप्रवासाचा पुढील टप्पा आहे. दसरा आपल्याला विकारांवर विजय मिळवण्याची प्रेरणा देतो, तर दिवाळी अंधार दूर करून प्रकाशाचे स्वागत करण्याचा संदेश देते. बाहेर दिवे लावून घर उजळवताना आपल्या अंतःकरणातही ज्ञान, विवेक, प्रेम आणि सद्भावनेचे दीप प्रज्वलित झाले पाहिजेत. अज्ञानाचा अंधार दूर करून ज्ञानाचा प्रकाश पसरवणे, स्वार्थाऐवजी परोपकाराची भावना वाढवणे आणि द्वेषाऐवजी प्रेमाची ज्योत तेवत ठेवणे, हाच या सणांचा व्यापक संदेश आहे.
 
चला, या दसऱ्याला आपल्या मनातील विकारांवर विजय मिळवण्याचा संकल्प करूया आणि दिवाळीत ज्ञान, विवेक व सदाचाराचा दीप प्रज्वलित करूया. बाहेरील रावणाचे दहन करण्याबरोबरच अंतःकरणातील दोषांचे दहन करूया. कारण खरा विजय दुसऱ्याला पराभूत करण्यात नसून स्वतःतील दोषांवर मात करण्यात आहे; आणि खरा प्रकाश केवळ घरात नव्हे, तर आपल्या विचारांत, वर्तनात आणि संपूर्ण जीवनात निर्माण होण्यात आहे.
 

वेदवाणी : अखंड पुरुषार्थाची प्रेरणा

 

 
वेद हे केवळ पंचमहाभूतांची उपासना करणारे कर्मकांडीय ग्रंथ नाहीत. ते जड आणि चेतन अशा संपूर्ण सृष्टीविषयी समान भाव ठेवून, माणसाने सांसारिक तसेच आध्यात्मिक प्रगती साधत राहावी असा गहन संदेश देतात.  वेद म्हणतात,  माणसाचे जीवन हे केवळ श्वास घेण्याचे यंत्र नसून, सतत प्रगती आणि पुरुषार्थ साध्य करण्याचे एक महान साधन आहे. कितीही विघ्न-संकटे आली तरी न थकता जीवनपथावर पुढे चालत राहणे म्हणजेच खरे आयुष्य होय. हाच भाव स्पष्ट करताना अथर्ववेदातील ऋषी म्हणतात,
 
“आरोहणमाक्रममाणो जीवितो वितूय नाम्।” (अथर्ववेद ५/३०/७)
 
अर्थात, माणसाने निरंतर वरच्या दिशेने (उन्नतीच्या मार्गावर) पाऊल टाकत राहिले पाहिजे. जीवन जगताना सर्व प्रकारच्या अडथळ्यांना आणि आव्हानांना मागे सारून किंवा जिंकून पुढे जाणे म्हणजेच खरे जीवन आहे.
 
'आरोहण' या शब्दाचा अर्थ सतत उन्नती करणे, उंच शिखरांकडे वाटचाल करणे असा होतो. तसेच 'आक्रमण' किंवा पुढे जाणे म्हणजे कोणत्याही थिजवणाऱ्या परिस्थितीत न थांबता प्रगतीच्या मार्गावर अविरत चालत राहणे. माणसाला कर्म करण्यापासून कधीही विश्रांती मिळत नाही, कारण कर्म करणे हा मानवी जीवनाचा स्थायीभाव आहे. चालत राहणे म्हणजे जीवन आणि थांबणे किंवा अडकून पडणे म्हणजे मृत्यूप्राय स्थिती होय.
 
संस्कृतमध्ये म्हटलेच आहे, "उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मीः", अर्थात उद्योगी, पराक्रमी आणि पुरुषार्थी पुरुषाकडेच लक्ष्मी स्वतः चालत येते. कितीही विघ्न, संकटं आणि कष्ट आले तरी न खचता जीवनपथावर सतत पुढे चालले पाहिजे. नैराश्य, भीती आणि दुर्बलता यांना आपल्या मनातून पूर्णपणे दूर सारून अथांग पुरुषार्थ करणे हाच आर्य संस्कृतीचा आणि मानवाचा धर्म आहे. स्वामी रामदेव म्हणतात की कार्यसिद्धीसाठी अखंड आणि प्रचंड पुरुषार्थ करावाच लागतो.” “ते रोज सकाळी ब्रह्ममुहूर्तावर उठतात आणि रात्री उशिरापर्यंत अखंड कार्यरत राहतात.”
 
अनेकदा असे होते की लोक मोठी स्वप्ने पाहतात आणि काम करण्याचा संकल्पही करतात. पण प्रत्यक्षात कृती करण्याची वेळ येते तेव्हा काही लोक काहीही न करता हात हलवत बसतात, तर काही जण थोडे काम करून ते अर्धवट सोडून देतात. याउलट, खऱ्या जिद्दीची माणसे कितीही मोठी विघ्न आली तरी आपले ध्येय गाठल्याशिवाय आणि कार्य पूर्ण केल्याशिवाय राहत नाहीत.  
 
उदाहरण, एडिसन यांनी विजेचा दिवा शोधताना तब्बल १०,००० हून अधिक वेळा अपयशाचा सामना केला. प्रत्येक वेळी प्रयोग अयशस्वी ठरले तरी त्यांनी हार मानली नाही. अनेकांनी त्यांना वेडा ठरवले, काम सोडण्याचा सल्ला दिला; पण त्यांनी नैराश्याला कधीही वश होऊ दिले नाही. एका मुलाखतीत ते म्हणाले होते, “मी १०,००० वेळा अपयशी झालो नाही, तर १०,००० अशा गोष्टी शोधल्या आहेत ज्या काम करत नाहीत.” त्यांच्या अखंड पुरुषार्थ, कष्टाची तयारी आणि न थांबणाऱ्या वृत्तीमुळेच जगाला दिव्याचा प्रकाश मिळाला.
 
आपल्या कर्माचे फळ मिळवण्याविषयी रामायणात अत्यंत सुंदर श्लोकआहे "शुभेण पुरुषार्थेन शुभमासादयते फलम्" अर्थात शुभ आणि निष्ठावान पुरुषार्थामुळेच मानवाला उत्तम फळाची प्राप्ती होते. म्हणूनच, शेवटच्या श्वासापर्यंत आपला शारीरिक, आत्मिक, बौद्धिक, शैक्षणिक, आर्थिक, धार्मिक आणि सामाजिक विकास आपण आशा, उमेदीने आणि उत्साहाने करत राहिला पाहिजे. सर्वांगीण उत्कर्ष साधणे म्हणजेच खऱ्या अर्थाने मनुष्यजन्म सार्थकी लावणे होय.
 
भारतरत्न डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम यांचे जीवन  ही अखंड पुरुषार्थ आणि शुभकर्माचे जिवंत उदाहरण आहे. रामेश्वरमच्या हलाखीच्या परिस्थितीत वृत्तपत्रे विकून त्यांनी आपला प्रवास सुरू केला. आर्थिक अडचणी, शैक्षणिक टंचाई आणि अपयशाचे डोंगर असूनही त्यांनी कधीही हार मानली नाही. देशसेवा, विज्ञान आणि तरुण पिढीच्या घडणुकीसाठी त्यांनी आयुष्य समर्पित केले. त्यांच्या अविरत प्रयत्नांमुळे ते भारताचे "मिसाइल मॅन" आणि राष्ट्रपती झाले. त्यांचे जीवन हे स्पष्ट दाखवते की,  विषम परिस्थितीतही सातत्यपूर्ण कर्म आणि शुभ पुरुषार्थ करणाऱ्याला यशाची शिखरे गाठण्यापासून कोणीही रोखू शकत नाही.

ही उदाहरणे आपल्याला शिकवततत की जीवनात अपयश किंवा विघ्न येणे म्हणजे प्रवास संपणे नव्हे. जो मनुष्य अथर्ववेदाच्या या मंत्राप्रमाणे सतत 'आरोहण' करत राहतो, तोच जीवनाच्या वाटेवर यशस्वी होतो. त्यामुळे नैराश्याला रामराम ठोकून, प्रत्येक नवीन दिवसाची सुरुवात एका नव्या संकल्पाने आणि उत्साहाने करूया, जेणेकरून आपला जीवनप्रवास निरंतर प्रगतीपथावर राहील.

मनातील विचार : सकारात्मक आणि नकारात्मक

 
प्रस्तावना

समुद्रात जेवढ्या लाटा उसळत नाहीत, त्याहून कितीतरी अधिक विचारतरंग मानवाच्या मनात सदैव उसळत असतात. सृष्टिकर्त्याच्या मनात एक विचार आला आणि या विशाल ब्रह्मांडाची रचना झाली. आपले प्राचीन ऋषी सांगतात, "जे काही ब्रह्मांडात आहे, तेच पिंडामध्येही आहे." म्हणजेच जे तत्त्व या विराट सृष्टीत कार्यरत आहे, तेच तत्त्व मानवी शरीरातही कार्यरत आहे.
 
आपल्या शरीरातील प्रत्येक सूक्ष्म कोशाला स्वतंत्र अस्तित्व आहे. एका कोशातील विचारसुद्धा एखादे ब्रह्मांड निर्माण करण्याइतका समर्थ असतो. विचारांमधून स्मृती निर्माण होते, आणि या कोशांच्या स्मृती सृष्टीच्या निर्मितीपासून सतत वृद्धिंगत होत आल्या आहेत. त्याच स्मृतींच्या आधारे नवनवीन जीवांची निर्मिती होत राहते. मानवाची निर्मितीही अशाच कोशांतर्गत साठलेल्या स्मृतींनुसार झालेली आहे.
 
विचार आणि शरीराचे नाते
 
आपल्या शरीरातील कोश सतत कार्यरत असतात - ते सतत नवनिर्मिती करत असतात आणि शरीरात होणारी झीज सातत्याने भरून काढत असतात. एवढेच नव्हे, तर मनुष्य आपल्या विचारांच्या स्मृती पुढच्या पिढीलाही सुपूर्द करत असतो. मानवाचे सर्व आचारविचार, व्यवहार - धर्म, अर्थ आणि काम यांसह संपूर्ण जीवन विचारांनुसारच घडत असते, आणि तेच भविष्यासाठी स्मृतीरूपाने सुरक्षित राहते.
 
सकारात्मक विचार सकारात्मक स्मृती निर्माण करतात आणि मानवाला शारीरिक व मानसिक दृष्ट्या निरोगी ठेवतात. याउलट, नकारात्मक विचार नकारात्मक स्मृती निर्माण करतात. या नकारात्मक विचारांमुळे शरीरातील कोशिका भ्रमित होतात आणि निर्मितीऐवजी शरीरालाच हानी पोहोचवू लागतात. अधिकांश आजारांचे मूळ कारण हेच आहे. मानवाला होणाऱ्या आनुवंशिक आजारांचे मुख्य कारणही नकारात्मक विचारच असतात. आत्महत्येसारख्या टोकाच्या कृत्यामागेही हेच मुख्य कारण दडलेले असते.
 
मानवजातीचे अस्तित्व आणि विचारांची शक्ती

मानवजातीचे अस्तित्व मूलतः विचारांवरच अवलंबून आहे. सकारात्मक विचार हे ब्रह्मदेवाने निर्मिलेल्या सृष्टीतील समस्त जीवांच्या जगण्याच्या अधिकाराचा सन्मान करतात. ते "जियो और जीने दो" या उदात्त सिद्धांताचे पालन करतात. परंतु मानवजातीचे नकारात्मक विचार पृथ्वीवरील मानवी अस्तित्वालाच धोक्यात आणू शकतात.
 
म्हणूनच आजच, याक्षणी सकारात्मक विचार करा. आनंदी राहा. आनंदी आणि सृजनशील राहणाऱ्या कोशिका जीवनाचे रक्षण करण्यास सक्षम असतात. करोना काळात अनेकांनी हा अनुभव प्रत्यक्ष घेतला आहे - ज्यांनी सकारात्मकता आणि आशा जपली, त्यांनी कठीण परिस्थितीलाही अधिक धैर्याने तोंड दिले.
 
शास्त्रांमधील दाखले
 
हा विषय खरे तर खूप मोठा आणि सखोल आहे. भगवद्गीता आणि संतवाङ्मय यांसारख्या ग्रंथांमध्ये विचारांच्या सामर्थ्याविषयी अनेक श्लोक आणि त्यांचे सखोल विश्लेषण आढळते.
 
भगवद्गीतेत श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की मनुष्याची श्रद्धा (म्हणजेच त्याची मनोवृत्ती व विचारसरणी) ही त्याच्या अंतःकरणाच्या स्वभावानुसार घडते आणि तीच त्याचे खरे स्वरूप ठरवते. गीतेच्या अध्याय १७, श्लोक ३ मध्ये हे स्पष्टपणे सांगितले आहे:

सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत।
श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः॥ (गीता १७.३)
 
अर्थ: हे भारता (अर्जुना), प्रत्येकाची श्रद्धा (मनोवृत्ती) त्याच्या अंतःकरणाच्या स्वभावानुसार असते. मनुष्य हा श्रद्धामय आहे - ज्याची जशी श्रद्धा (विचार व निष्ठा) असते, तो मनुष्य तसाच घडतो.
 
संत तुकाराम महाराजांनीही आपल्या एका प्रसिद्ध अभंगात मनाच्या प्रसन्नतेचे आणि सामर्थ्याचे महत्त्व सांगितले आहे:

मन करा रे प्रसन्न । सर्व सिद्धीचें कारण ।
मोक्ष अथवा बंधन । सुख समाधान इच्छा ते ॥१॥
 
अर्थ: मन प्रसन्न ठेवा, कारण तेच सर्व सिद्धींचे (यशाचे) खरे कारण आहे. मोक्ष असो वा बंधन, सुख असो वा समाधान - हे सर्व मनाच्या स्थितीवरच अवलंबून असते.
 
अशा प्रकारे गीता आणि संतवाङ्मय दोन्हीही एकाच सत्याकडे निर्देश करतात - मनुष्याचे विचार आणि त्याची मनोवृत्तीच त्याचे जीवन घडवते.
 
विचारांचे कृतीत रूपांतर : काही उदाहरणे
 
केवळ विचार करून उपयोग नाही, तर तो विचार कृतीत उतरवणे अधिक महत्त्वाचे असते. याबाबत एक उदाहरण अत्यंत बोलके आहे.
नकारात्मक उदाहरण: गंगा नदी स्वच्छ व्हावी या उदात्त हेतूने एका व्यक्तीने तब्बल १०० हून अधिक दिवस उपोषण करून आपले प्राण त्यागले. त्यांचा हेतू निश्चितच शुद्ध आणि प्रामाणिक होता, यात शंका नाही. परंतु स्वतःचे प्राण त्यागणे हा एक प्रकारे नकारात्मक विचारच ठरला .  प्राण गेले, पण गंगा मात्र स्वच्छ झाली नाही. याउलट, जर त्यांनी स्वतः हातात फावडे घेऊन प्रत्यक्ष गंगा स्वच्छ करण्याच्या कामाला सुरुवात केली असती, तर कदाचित त्या १०० हून अधिक दिवसांत किमान दहा-बारा किलोमीटर गंगेचा भाग निश्चितपणे स्वच्छ झाला असता. यातून अनेकांना प्रेरणा मिळाली असती आणि हजारो लोक या कार्यात सहभागी झाले असते.  
 
सकारात्मक उदाहरण: शेतकरी नेते वारंवार आंदोलने, धरणे आणि निदर्शने करत असतात, पण त्यातून ठोस असे फार काही निष्पन्न होताना दिसत नाही. याउलट, बाबा रामदेव यांनी शेतकऱ्यांसाठी आवळा, कोरफड यांसारख्या औषधी वनस्पतींच्या शेतीला बाजारपेठ उपलब्ध करून दिली. आज हजाराहून अधिक कंपन्या विविध आरोग्यवर्धक औषधी वनस्पतींची पेये विकतात. दररोज सकाळी देशभरातील हजारो बागांबाहेर आवळा, कोरफड, दुधी, काकडी, गाजर, कारले यांसारख्या भाज्या-फळांचे रस विकले जातात, आणि यातून लाखो लोकांना रोजगार मिळाला आहे. एवढेच नव्हे, तर दररोज सुमारे एक लाख लिटर गोमूत्राचा वापर करून त्यांनी शेकडो शेतकऱ्यांना त्यांच्या उत्पादनाचा योग्य मोबदलाही मिळवून दिला. "मी काय करू शकतो?" हाच खरा सकारात्मक विचार आहे. तक्रार करण्यापेक्षा, दोषारोपण करण्यापेक्षा स्वतः काहीतरी विधायक करण्याची वृत्ती.
 
निष्कर्ष

अखेरीस, इतकेच सांगावेसे वाटते की आपले विचार हेच आपले खरे भविष्य घडवतात. सकारात्मक विचार आपल्याला, आपल्या शरीराला आणि संपूर्ण समाजाला निरोगी व समृद्ध बनवतात, तर नकारात्मक विचार विनाशाकडे घेऊन जातात. म्हणूनच प्रत्येकाने आपल्या मनात सतत सकारात्मक विचारांची जोपासना करावी, आनंदी राहावे आणि "मी काय करू शकतो?" या भावनेने प्रत्यक्ष कृतीत उतरावे. हाच खरा जीवनाचा सार आहे - आणि हाच संदेश भगवद्गीता व संत तुकाराम महाराजांच्या अभंगवाणीतूनही युगानुयुगे दिला जात आहे.

अमर आत्मा आणि पंचमहाभूते: सृष्टीच्या रहस्याचा वेध

 

ऋग्वेदाच्या पहिल्या मंडळातील १६४ व्या सूक्तातील एका ऋचेत ऋषी दीर्घतमा यांनी अतिशय सुंदर आणि तात्विक विचार मांडला आहे. मनुष्याच्या शरीरात जीव आणि आत्मा दोन्ही निवास करतात. जरी शरीराचा नाश झाला तरी जीवात्मा नष्ट होत नाही, तर तो दुसरे स्वरूप धारण करत राहतो. जन्म-मृत्यूचे हे चक्र असेच अविरत सुरू राहते. आत्मा साक्षीभावाने जीवात्म्यासोबत सदैव राहत असतो,
 
अपाङ् प्राङनेति स्वधया गृभीत अमर्त्यो मर्त्येण स योनिः।
ता शश्वन्तो विषूचीना वियन्तो नान्यं चिक्युरूप जन्म न मृत्यम्॥
 
ऋषी म्हणतात, जीव आपल्या केलेल्या कर्मांच्या बंधनामुळे कधी नीच योनीत जन्म घेतो, तर कधी उत्तम देह प्राप्त करतो. आत्मा अमर आहे, पण तो या मर्त्य (नाशवंत) देहाशी जोडलेला असतो. आत्मा आणि सूक्ष्म मनोमय देह हे दोघे नेहमी एकत्र राहतात आणि विविध लोकांमध्ये भ्रमण करतात. सर्वसामान्य लोक केवळ जीवात्म्याला आणि त्याच्या शरीराला ओळखतात, पण अज्ञानामुळे त्यामागच्या परमेश्वराला ओळखू शकत नाहीत. दुसऱ्या अर्थाने पाहिले तर, "मर्त्य" म्हणजे नाश पावणारा जीव आणि "अमर्त्य" म्हणजे परमेश्वर, हे दोघे सदैव एकत्र असतात. जीवाला लोक सहज ओळखतात, पण मूढजन परमेश्वराला सहजासहजी ओळखू शकत नाहीत.
 
सृष्टीतील स्थावर-जंगम, मनुष्यसहित सर्व प्राणिमात्रांची निर्मिती ही निसर्गाच्या मूळ घटकांपासून म्हणजेच पृथ्वी, जल, तेज (अग्नि), वायू आणि आकाश या पाच महाभूतांपासून झाली आहे. मानवी शरीर आणि इतर सर्व प्राणी हे याच पंचमहाभूतांची जैविक, रासायनिक आणि भौतिक संरचना आहेत. ही पंचमहाभूते शरीरात निवास करतात; त्यामुळे शरीर नष्ट झाले तरी पंचमहाभूते कधीही नष्ट होत नाहीत. केवळ त्यांचे स्वरूप वेगवेगळ्या प्राण्यांच्या आणि निसर्गाच्या रचनेनुसार बदलत राहते.
 
आजच्या वैज्ञानिक दृष्टिकोन असणाऱ्या पिढीच्या मनात हा प्रश्न येणारच, की हा अविनाशी आत्मा खरोखरच आहे का? आणि असेल तर त्याला कसे ओळखायचे? हा प्रश्न प्रत्येक विचारशील व्यक्तीच्या मनात येतो. वेदात ज्या अविनाशी आत्म्याला 'विभू' म्हटले गेले आहे, त्यालाच आजचे विज्ञान 'ऊर्जा' (Energy) मानतो. जेव्हा त्या परम चेतनेला किंवा आत्म्याला सृष्टीच्या निर्मितीची इच्छा झाली, तेव्हा त्यात एक सूक्ष्म कंपन (Vibration) झाले, एक आदिम नाद उमटला (ज्याला विज्ञानाच्या भाषेत 'बिग बँग' सिद्धांताशीही जोडता येते). त्यातूनच पंचमहाभूतांची निर्मिती झाली. ही पंचमहाभूते सतत आपले रूप बदलत असतात, ज्यामुळे संपूर्ण ब्रह्मांडात 'जन्म-मृत्यूचे चक्र' सदैव सुरू राहते.
 
आपण आपल्या शरीराला ओळखतो आणि पंचमहाभूतांचे ज्ञानही आपल्याला आहे. मात्र, या सर्वांच्या पलीकडे असणाऱ्या त्या मूळ अविनाशी आत्म्याचे ज्ञान कसे होणार? जो व्यक्ती हे पूर्णपणे ओळखतो की या चराचर सृष्टीतील प्रत्येक घटकात त्याच परमात्म्याचा निवास आहे, तो ज्ञानी व्यक्ती कोणाचीही घृणा करत नाही. तो सर्वभूतेषु समदर्शी बनून, कर्मबंधनातून पूर्णपणे मुक्त होतो आणि याच शरीरात जिवंत राहूनही 'मोक्षाचा' आनंद अनुभवतो.
 
 
 
 
 

सीबीजी आधारित गौ-क्रांती: गोशाळा बनणार ग्रामीण विकासाचे इंजिन

 

भारतातील गोशाळा आजवर केवळ दान, सेवा आणि गोसंवर्धनाचे केंद्र मानल्या जात होत्या. मात्र सीबीजी (कम्प्रेस्ड बायोगॅस) तंत्रज्ञानाच्या आगमनाने या गोशाळांना एका नव्या आर्थिक क्रांतीचे केंद्र बनण्याची संधी मिळाली आहे. गायीच्या शेणापासून तयार होणारी बायोगॅस शुद्ध व संकुचित करून सीएनजीसारखी वापरता येणारी सीबीजी तयार केली जाते, जी वाहन इंधन, स्वयंपाकाचा गॅस आणि औद्योगिक वापरासाठी थेट बाजारात विकली जाऊ शकते. यामुळे गोशाळा केवळ सेवाभावी संस्था न राहता एक सक्षम ऊर्जा-उद्योग म्हणून उभी राहू शकते.

सीबीजी म्हणजे काय आणि ती कशी तयार होते

गायीच्या शेणापासून प्रथम सामान्य बायोगॅस तयार होते, ज्यामध्ये प्रामुख्याने मिथेन आणि कार्बन डायऑक्साइड असतो. ही गॅस शुद्धीकरण प्रक्रियेतून (स्क्रबिंग) पार करून त्यातील कार्बन डायऑक्साइड आणि इतर अशुद्ध घटक वेगळे केले जातात. उरलेली शुद्ध मिथेनयुक्त गॅस उच्च दाबाखाली संकुचित केली जाते, तीच सीबीजी होय. ही गॅस सीएनजीच्या तुलनेत जवळपास सारखीच ऊर्जा क्षमता ठेवते आणि म्हणूनच ती वाहनांसाठी इंधन म्हणून थेट वापरता येते.

१००० गायींच्या गोशाळेतून सीबीजी उत्पादनाची क्षमता

समजा एका गोशाळेत १००० गायी असून प्रत्येक गायीपासून दररोज सरासरी १५ किलो शेण मिळते, तर एकूण १५ टन शेण दररोज उपलब्ध होते. या शेणापासून सुमारे ५५०–६०० घनमीटर कच्ची बायोगॅस तयार होते. शुद्धीकरणानंतर यातून अंदाजे ३०० ते ३५० किलो सीबीजी दररोज मिळू शकते. सध्याच्या बाजारभावानुसार सीबीजीची किंमत सुमारे ६० ते ७५ रुपये प्रति किलो असल्याने, या उत्पादनातून दररोज सुमारे १८,००० ते २६,००० रुपयांचे उत्पन्न शक्य आहे. वार्षिक स्तरावर हे उत्पन्न सुमारे ६५ लाख ते ९५ लाख रुपयांपर्यंत पोहोचू शकते, जे केवळ एका उपउत्पादनातून मिळणारे उत्पन्न आहे.

सीबीजी विक्रीचे विविध मार्ग

सीबीजी विकण्यासाठी गोशाळांना अनेक पर्याय उपलब्ध आहेत. सरकारच्या 'सतत' (SATAT) योजनेअंतर्गत तेल कंपन्यांना थेट सीबीजी विकता येते, ज्यामुळे दीर्घकालीन आणि स्थिर उत्पन्नाची हमी मिळते. स्थानिक पातळीवर सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्था, ऑटोरिक्षा आणि खासगी वाहनांसाठीही सीबीजी पुरवठा करता येतो. औद्योगिक वापरासाठी जवळच्या कारखान्यांना पाइपलाइनद्वारे किंवा सिलिंडरद्वारे गॅस पुरवठा करणेही शक्य आहे. या विविध मार्गांमुळे गोशाळेला बाजारावरील अवलंबित्व कमी होऊन उत्पन्नाचे स्रोत वाढतात.

सीबीजी सोबतच इतर उपउत्पादनांतूनही उत्पन्न

सीबीजी उत्पादन प्रक्रियेनंतर उरणारी स्लरी वाया जात नाही. तिच्यापासून उच्च दर्जाचे सेंद्रिय खत तयार करता येते, जे बाजारात ४ ते १० रुपये प्रति किलो दराने विकले जाऊ शकते. याशिवाय गोमूत्रापासून जीवामृत, घनजीवामृत आणि सेंद्रिय कीटकनाशक तयार करून अतिरिक्त उत्पन्न मिळवता येते. अशा प्रकारे सीबीजी मॉडेल हे एकल उत्पन्नाचे साधन न राहता एक संपूर्ण वर्तुळाकार (सर्क्युलर) अर्थव्यवस्था तयार करते, जिथे शेण, गोमूत्र आणि स्लरी या सर्वांचा पुरेपूर वापर होतो.

गुंतवणूक आणि सरकारी सहाय्य

सीबीजी प्रकल्प उभारण्यासाठी सुरुवातीला मोठी गुंतवणूक लागते, परंतु केंद्र व राज्य सरकारांकडून यासाठी अनुदान, कर्जसुविधा आणि सबसिडी उपलब्ध आहेत. पेट्रोलियम मंत्रालयाच्या 'सतत' योजनेंतर्गत सीबीजी प्रकल्पांना प्रोत्साहन दिले जाते, ज्यामुळे गुंतवणुकीचा परतावा कालावधी कमी होतो. सहकारी संस्था, स्वयंसेवी संघटना आणि खासगी गुंतवणूकदार एकत्र येऊन असे प्रकल्प उभारल्यास जोखीम विभागली जाते आणि यशाची शक्यता वाढते.

ग्रामीण रोजगार आणि सामाजिक परिवर्तन

सीबीजी प्रकल्पांमुळे गोशाळांच्या आसपास मोठ्या प्रमाणात प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्ष रोजगार निर्माण होतो. शेण संकलन, वाहतूक, संयंत्र चालवणे, गुणवत्ता नियंत्रण, पॅकेजिंग आणि विपणन अशा विविध टप्प्यांवर स्थानिक तरुणांना काम मिळू शकते. यामुळे गावातूनच रोजगार निर्माण झाल्याने शहरांकडे होणारे स्थलांतर कमी होते. त्याचबरोबर भटक्या गोवंशाची समस्याही मोठ्या प्रमाणात सुटू शकते, कारण गोशाळांना शेण हे मौल्यवान संसाधन वाटू लागल्याने अधिकाधिक गोवंश आश्रयाला घेतले जाण्याची शक्यता वाढते.

राष्ट्रीय स्तरावरील संभाव्य परिणाम

भारतात उपलब्ध सुमारे १५ कोटी गोवंशाच्या शेणाचा वैज्ञानिक पद्धतीने सीबीजी निर्मितीसाठी वापर केल्यास, हे मॉडेल देशाच्या ऊर्जा सुरक्षेत मोठे योगदान देऊ शकते. आयात केलेल्या नैसर्गिक वायू आणि कच्च्या तेलावरील अवलंबित्व कमी होऊन परकीय चलनाची मोठी बचत होऊ शकते. त्याचबरोबर पर्यावरण संरक्षण, कार्बन उत्सर्जन कपात आणि स्वच्छ ऊर्जेच्या उद्दिष्टांनाही चालना मिळते.

निष्कर्ष

सीबीजी मॉडेल हे गोशाळांसाठी केवळ एक आर्थिक संधी नसून, ती खऱ्या अर्थाने गौ-क्रांतीची सुरुवात ठरू शकते. शेणासारख्या पूर्वी टाकाऊ मानल्या जाणाऱ्या संसाधनाचे मौल्यवान ऊर्जा-स्रोतात रूपांतर करून गोशाळा स्वयंपूर्ण होऊ शकतात, रोजगार निर्माण करू शकतात आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला नवी दिशा देऊ शकतात. सरकार, सहकारी संस्था, खासगी क्षेत्र आणि शेतकरी यांनी एकत्रितपणे या दिशेने पावले उचलल्यास, गोशाळा दानावर अवलंबून राहण्याऐवजी ग्रामीण विकासाचे खरे इंजिन बनू शकतात.

वेदांचा संदेश: मा पुरा जरसो मृथाः – दीर्घायुष्याचे रहस्य

 

अथर्ववेदात ऋषि म्हणतात,  मा पुरा जरसो मृथा:  आम्हाला अकाली मृत्यू येऊ नये; आम्ही निरोगी आणि दीर्घायुषी होऊन वृद्धत्वापर्यंत सुखाने जगावे. वेद म्हणतात, अकाली  मृत्यूचे मुख्य कारण पाप दुराचार आहे. आयुर्वेद महर्षि चरक ही म्हणतात, सत्यं भूते दया दानं बलयो देवतार्चनम्।.. मराठी भावानुवाद,
 
सत्य-दया-दान, देवपूजा, सदाचार जीवनात असू दे,
संयम-सत्संग, सात्त्विक संगती, मनामध्ये नांदू दे।
ऋषिवचनांचे चिंतन करूनी, हितकारी आचरण घडू दे,
चरक म्हणती, हेच अमृत, दीर्घायुष्य लाभू दे!
 
महर्षी चरक दीर्घायुष्याचे रहस्य सांगताना स्पष्ट करतात की आयुष्य टिकविण्याचे औषध बाह्य नसून अंतःकरणातील सद्गुण आहेत. सत्य, दया, दान, देवपूजा आणि सदाचार हे जीवनाचे आधारस्तंभ आहेत; संयम, सत्संग आणि सात्त्विक संगती मनाला शुद्ध ठेवतात. हितकारी आचार, ब्रह्मचर्य आणि ऋषिवचनांचे चिंतन हेच निरोगीपणाचे खरे साधन आहे.
 
त्याचप्रमाणे समाजाच्या हिताचा विचार करणे, कल्याणकारी गोष्टींचे सेवन करणे, ब्रह्मचर्याचे पालन करणे, महर्षी व ज्ञानी पुरुषांच्या विचारांचे श्रवण-मनन करणे आणि धार्मिक, सात्त्विक व वडीलधाऱ्या व्यक्तींचा सहवास ठेवणे, सर्व प्राणिमात्रांवर दया करणे, आणि स्वतःचे रक्षण करणे, हे सर्व आरोग्य आणि दीर्घायुष्यासाठी औषधासमान आहे.
 
पापाचार आणि दुराचाराने ग्रस्त व्यक्तीच्या मनात सतत भीती, चिंता आणि अस्वस्थता निर्माण होते. एक पाप लपविण्यासाठी त्याला अनेक खोटे, कपट आणि चुकीची कृत्ये करावी लागतात. या दुष्टचक्राचा परिणाम हळूहळू त्याच्या मनावर आणि शरीरावर होतो; मानसिक तणाव वाढतो, आरोग्य बिघडते आणि अनेक व्याधी त्याला घेरू लागतात.
 
अशा अस्वस्थ जीवनामुळे तो निरोगी आणि दीर्घायुषी जीवन जगण्यातही अपयशी ठरतो. शिवाय, दुष्कृत्यांचे सामाजिक आणि कायदेशीर परिणामही भोगावे लागतात, राजदंडाची शिक्षा मिळू शकते, समाजात प्रतिष्ठा कमी होते आणि अनेक शत्रू निर्माण होतात. त्यामुळे दुराचार केवळ व्यक्तीचे चारित्र्यच नष्ट करत नाही, तर त्याचे मन, शरीर, संबंध, प्रतिष्ठा आणि अखेर संपूर्ण जीवनच अस्थिर करून टाकतो.
 
थोडक्यात, आरोग्यपूर्ण आणि दीर्घ आयुष्याचे खरे रहस्य बाह्य उपचारांत नसून सद्गुणी आचरणात दडलेले आहे. सत्य, दया, दान, संयम आणि सात्त्विक सहवास हीच खरी ‘अमृतौषधी’ होय; तर पाप-दुराचार मन, शरीर आणि जीवन, तिन्हींनाही हळूहळू क्षीण करतो. म्हणूनच सदाचारी जीवनशैली स्वीकारणे हाच निरोगी व दीर्घायुष्याचा खरा मार्ग आहे.
 
 

वेदवाणी : विश्वेभिः सखिभिः सह”- परस्पर सहयोगाचा यज्ञ

 

वेद आणि गीतेचा संदेश अत्यंत व्यापक आणि उदात्त आहे, संपूर्ण विश्व हे आपले मित्र आणि आपले कुटुंब आहे. अथर्ववेदातील ऋषी म्हणतात, “विश्वेभिः सखिभिः सह”, अर्थात, सर्वांशी मैत्रीभावाने आणि सहकार्याने जीवन जगावे. मनुष्य हा सामाजिक प्राणी आहे. तो केवळ स्वतःसाठी जगत नाही; तर इतरांना मदत करतो, गरजेच्या वेळी इतरांकडून मदत घेतो आणि परस्पर सहकार्याच्या भावनेतून आपले जीवन अधिक समृद्ध व सार्थक बनवतो.अश्या रीतीने आपले जीवन सार्थक बनवतो. हाच भाव भगवद्गीतेतही व्यक्त झाला आहे:

देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः।

परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ॥

अर्थात यज्ञाने देवतांना प्रसन्न करा, आणि त्या देवता तुम्हाला सुख-समृद्धी देतील. अशा प्रकारे परस्पर सहयोग करताना तुम्ही परम कल्याण प्राप्त कराल.

इथे यज्ञाचा अर्थ फक्त हवन कुंडात आहुती देणे नाही, तर मनुष्याने जीवन जगण्यासाठी केलेले प्रत्येक कर्म आहे. हा सहयोग फक्त मनुष्यांपुरता मर्यादित नाही, तर अग्नी, वायु, जल, पृथ्वी आणि आकाश या पंचतत्त्वांशी संतुलन राखून कर्म करणे  हाच खरा  धर्म आहे. मनुष्य जेव्हा प्रकृतीकडून घेतो, तेव्हा त्याने तितकेच परत करणे आवश्यक आहे.  हाच संतुलन यज्ञाचा मूल भाव आहे.

 

पाणी याचे उत्तम उदाहरण आहे.आपण पिण्यासाठी आणि शेतीसाठी भूजलाचा उपयोग करतो. ट्यूबवेलद्वारे जेव्हा आपण पृथ्वीपासून जल घेतो, तेव्हा आपले कर्तव्य आहे की तितकेच जल पुन्हा पृथ्वीला परत करावे. यासाठी गावांमध्ये तलाव, विहीर किंवा आधुनिक भाषेत ‘रेन हार्वेस्टिंग सिस्टम’ उभारणे आवश्यक आहे. हाच नियम शहरांनाही लागू होतो।  प्रत्येक घर आणि सोसायटीत वर्षा जल संचयनाची व्यवस्था असली पाहिजे. तेव्हाच प्रकृतीचे संतुलन टिकेल आणि आपल्याला पिण्यास व शेतीसाठी पुरेसे जल मिळेल.  

 

जसे जलासोबत संतुलन आवश्यक आहे, तसेच वायु, अग्नी आणि भूमीसोबतही संतुलन राखणे मनुष्याचे कर्तव्य आहे. वृक्षारोपणाने वायु शुद्ध ठेवणे, ऊर्जा विवेकाने वापरणे, भूमीची सुपीकता जपणे ,समस्त प्राणिमात्रांचे संरक्षण करने  हे सर्व कर्म यज्ञाचेच विविध रूप आहेत. मनुष्य जितके प्रकृतीकडून घेतो, तितकेच परत करणे आवश्यक आहे. हाच परस्पर सहयोगाचा व्यावहारिक स्वरूप आहे. 

वेद आणि भगवद्गीता शिकवतात की मनुष्य एकटा जगू शकत नाही, ना समाजात, ना प्रकृतीसोबत. यज्ञ म्हणजे कर्म करताना आपण जे काही प्रकृती आणि समाजाकडून घेतो, तेवढेच निष्ठेने परत करणे. अशा संतुलित कर्म-यज्ञाने देवता प्रसन्न होतात, प्रकृती सुरक्षित राहते, आणि मनुष्य दीर्घकाळ स्वस्थ जीवन जगून शेवटी मोक्ष प्राप्त करतो. म्हणूनच वेदांनी मानवाला जड-चेतन आणि प्रकृतीसह संपूर्ण विश्वाला सखा मानण्याचा उपदेश केला आहे .