उच्च शिक्षणातील वास्तव: चिमण्यांना घारीचे पंख देण्याचा प्रयोग?

(हा लेख कुणाच्याही बाजूने पक्ष घेण्यासाठी नाही, तर शिक्षण क्षेत्रातील गंभीर परिस्थितीची वास्तवता स्पष्ट करण्यासाठी लिहिला आहे.)

काही दिवसांपूर्वी एका निवृत्त अधिकाऱ्याशी झालेल्या चर्चेत माझ्या मित्राच्या भावाची कथा सांगितली. तो हुशार होता. आरक्षण आहे म्हणून वयाच्या तिशी उलटेपर्यंत परीक्षा देत राहिला. नंतर निराश होऊन डिप्रेशनमध्ये गेला. घरचा आणि हितचिंतकांचा सपोर्ट असल्याने तो डिप्रेशनमधून बाहेर पडू शकला. तीस उलटल्यावर मेहनतीचे काम शिकणे ज्यांना संभव नाही, असे लाखो तरुण रस्त्यावर येतात. कथा ऐकल्यावर ते म्हणाले, “चिमण्यांना घारीचे पंख लावले, तर त्या उंच आकाशात उडू शकणार नाहीत; उलट मरून जातील.” उच्च शिक्षण संस्थांमधील प्रवेश आणि आरक्षणाचा मुद्दा आज याच वास्तवाभोवती येऊन ठेपला आहे.

सरकारी आकडेवारीनुसार, आयआयटी, केंद्रीय विद्यापीठे आणि आयआयएमसारख्या प्रतिष्ठित संस्थांमध्ये प्रवेश घेतल्यानंतर ताणतणाव, कौटुंबिक व आर्थिक दबाव किंवा प्रचंड स्पर्धेमुळे शिक्षण अर्ध्यावरच (ड्रॉपआउट) सोडणाऱ्या विद्यार्थ्यांची संख्या मोठी असून, यामध्ये राखीव प्रवर्गातील विद्यार्थ्यांचे प्रमाण लक्षणीय आहे; जे या शिक्षणप्रणालीतील गंभीर परिस्थितीवर प्रकाश टाकते.

जे विद्यार्थी आयएएस आणि आयआयटीसारख्या इत्यादी कठीण परीक्षा देतात, त्यांच्यात योग्यता निश्चित असते. आरक्षणाची कट-ऑफ(10-15 %), वयोमर्यादा (कुशलता क्षेत्र सोडून) एमटीएस–आयएएस (२५–३०) आणि प्रयत्न करण्याच्या संख्येवर मर्यादा (परीक्षेनुसार २–५) ठेवण्याची गरज आहे. अयशस्वी होणारे योग्य वयात दुसरा मार्ग शोधू शकतात. नवीन नोकरीत ३० वर्षांपुढील उमेदवारांना प्राधान्य मिळत नाही, हे नोकरी बाजारातील वास्तव आहे.

आयआयटी केस आणि परिणाम

आधी अनेक वर्षांपूर्वी एक ऐकलेला किस्सा. नोकरी लागल्यावर एका शिक्षिकेने सुरुवातीला विद्यार्थ्यांना शिस्त लावण्यासाठी आणि अभ्यासात सुधारणा करण्यासाठी कडक भूमिका घेतली. पहिल्याच परीक्षेत तिने कठीण निकाल लावला, तेव्हा मुख्याध्यापकांनी तिला फैलावर घेत खडे बोल सुनावले, “तुम्हाला येथे विद्यार्थ्यांना कुंभारासारखे माठ घडवण्यासाठी नाही, तर सरसकट पास करून कोर्स पूर्ण करण्यासाठी ठेवले आहे; जर मुलांनी नापास होऊन उद्या कायदेशीर खटला केला, तर तुम्हाला वाचवायला कोणीही पुढे येणार नाही!” अधिकांश राज्यांमध्ये दहावीच्या परीक्षेचा निकाल ९० टक्क्यांहून अधिक असतो.

प्रा. शिरीष केदारे यांना ऊर्जा विज्ञान व सौर तंत्रज्ञानातील संशोधनासाठी डॉ. पी. के. पटवर्धन टेक्नॉलॉजी डेव्हलपमेंट अवॉर्ड, डिपार्टमेंटल एक्सलन्स इन टीचिंग अवॉर्ड तसेच अनेक राष्ट्रीय पुरस्कार व पेटंट्स मिळाले आहेत; तर प्रा. सूर्यनारायण डूलल्ला यांना उत्कृष्ट अध्यापनासाठी ‘प्रोफेसर एस. पी. सुखात्मे एक्सलन्स इन टीचिंग अवॉर्ड’ (२०२१), ‘आयआयटी बॉम्बे एक्सलन्स इन टीचिंग अवॉर्ड’ (२०१७), तसेच सुरुवातीच्या संशोधन काळात ‘यंग फॅकल्टी अवॉर्ड’ आणि IEEE कडून सन्मान प्राप्त झाले आहेत.  

एका मुलाने निराश होऊन आत्महत्या केली त्या नंतर जे काही मुंबई आयआयटीमध्ये  घडले आहे त्याचे परिणाम दूरगामी होतील. पहिले म्हणजे उत्कृष्ट शिक्षक मिळणे कठीण होईल. दुसरे, नोकरी टिकविण्यासाठी किंवा कायदेशीर भीती व दबावामुळे, पात्रता नसताना विद्यार्थ्यांना पास केले जाणार.  तिसरे म्हणजे, या घटनेवर सोशल मीडियावर झालेल्या चर्चेमुळे खासगी क्षेत्रातील लहान व मध्यम उद्योग, नोकरी देताना कायदेशीर कटकटींचा विचार करूनच निर्णय घेतील.

शेवटी आरक्षण आणि कायद्यांमध्ये सुधारणा केली नाही, तर आरक्षित वर्गाला लाभ होण्याऐवजी नुकसान जास्त होणार.  हे निश्चित आहे. आरक्षित समाजाच्या व्यापक  हितासाठी मोठ्या नेत्यांनी पुढाकार घेऊन दोन्ही प्रोफेसरांना आयआयटी पासून दूर जण्यापासून रोखले पाहिजे.  सरकार आणि न्याय व्यवस्थेने ही कायद्याचा दुरुपयोग रोखण्यासाठी पाऊले उचलली पाहिजे.  दुर्दैवाने, व्होट-बँक साठी आरक्षित समाजाचे नुकसान सर्वच करतील.

टीप: दासबोधातील दृष्टिकोन समर्थ रामदास स्वामी दासबोधात म्हणतात,

“दुसऱ्याचा प्राण घ्यावा। आपला आपण स्वयें द्यावा।
विसरवी जीवभावा। तो तमोगुण॥”

 

अश्मन्वती नदी आणि जीवनाची नौका

 

अश्मन्वती नदी आणि जीवनाची नौका

 

वेदवाणी सांगते, "

 

अश्मन्वती रीयते सं रभध्वम् उत्तिष्ठत प्र तरता सखायः।

अत्रा जहाम ये असन्नशेवाः शिवान् वयमुत्तरेमाभि वाजान्॥"

(ऋग्वेद 10.53.8)

 

अडथळे कितीही आले, तरी प्रवाह पुढे वाहतो,

साथी हातात हात धरुनी, नवा प्रकाश जीवनात येतो।

दुर्गुण सारे दूर सारुनी, सत्यपथावर चालू या,

एकजुटीने विजय मिळवू, नवे जीवन घडवू या!

 

अर्थात दगडांनी भरलेली ही नदी वेगाने वाहत आहे. हे सख्यांनो! एकमेकांचा हात धरा, उठा, आणि हिला पार करा. हे केवळ एका भौतिक नदीचे वर्णन नाही, हे आपल्या जीवनाचेच प्रतीक आहे. खडकाळ नदीचा प्रवाह तीव्र आणि तीक्ष्ण असतो. तिला पार करताना पाय जखमी होतात, लोक जखमी होतात, आणि कधी कधी बुडून प्राणही गमावून बसतात.

 

अगदी असेच हे संसाररूपी नदी सुद्धा आहे. यामध्ये विषय-वासनारूपी दगड विखुरलेले आहेत. जो यांमध्ये गुंततो, त्याला सुख नाही, केवळ दुःखच हाती लागते. मोह, लोभ, अहंकार हे सर्व त्या नदीचे तीक्ष्ण दगड आहेत, जे प्रत्येक पावलावर आपल्याला रक्तबंबाळ करण्यास सज्ज असतात.

 

आपले जीवन एका नौकेसारखे आहे, आणि या नौकेत अनेक छिद्रे आहेत -,अधर्माचे छिद्र, अन्यायाचे छिद्र, छल-कपटाचे छिद्र, द्वेषाचे छिद्र, अत्याचाराचे छिद्र, विषय-वासनेचे छिद्र, मोह-माया आणि मत्सराचे छिद्र, लोभाचे छिद्र, अहंकाराचे छिद्र, क्रोधाचे छिद्र तसेच अज्ञानाचे छिद्र. आजच्या डिजिटल युगात तर एक नवीन छिद्र - क्षणिक टीआरपी आणि लाइक्स मिळवण्याच्या लोभापायी तरुण वर्ग खोट्या आणि शिवीगाळयुक्त पोस्ट सोशल मीडियावर करतो, ज्या समाजात द्वेष आणि भ्रम पसरवतात. काही दिवसांतच पोलिस केस दाखल होते, अटक होते आणि तुरुंगाच्या गजाआड जावे लागते. या क्षणिक मोहामुळे वर्षानुवर्षांच्या मेहनतीने घडलेले करिअर क्षणार्धात मातीमोल होते. हीच आजची छिद्रे आहेत, जी आपल्या जीवन-नौकेला हळूहळू बुडवत आहेत. जर ही छिद्रे वेळीच भरली गेली नाहीत, तर ही नौका मध्यभागीच बुडेल. जसे एक लहानसे छिद्रही मोठ्या नावेला बुडवू शकते, तसेच एकही दुर्गुण आपल्या संपूर्ण जीवनाला अंधारात ढकलू शकतो.

 

जीवनरूपी नौकेला या तीव्र प्रवाहातून कोणताही एकटा व्यक्ती पार लावू शकत नाही. ज्याप्रमाणे नदी पार करण्यासाठी एखाद्या अनुभवी नाविकाची किंवा मार्गदर्शकाची आवश्यकता असते, त्याचप्रमाणे जीवनाची ही नदी पार करण्यासाठी मार्गदर्शक गुरूचा आधार अनिवार्य आहे. गुरूच्या मार्गदर्शनाशिवाय, आपण भरकटू शकतो, कोसळू शकतो, आणि कधीच पैलतीरी पोहोचू शकत नाही.

 

म्हणून वेद आपल्याला आवाहन करतात, "सं रभध्वम्": हात मिळवा, संघटित व्हा. "उत्तिष्ठत": आळस त्यागून उठून उभे राहा. "प्र तरत": आणि मिळून या जीवनरूपी नौकेला पैलतीरी न्या. एकटा व्यक्ती बुडू शकतो, परंतु संघटित समाज गुरूच्या मार्गदर्शनाखाली, दुर्गुणांचा त्याग करून, सत्य, धर्म, प्रेम आणि सहकार्याने या छिद्रांना भरू शकतो आणि आपली नौका सुदृढ बनवू शकतो. तेव्हाच आपली जीवनरूपी नौका निश्चितपणे पैलतीरी पोहोचू शकते, जिथे शांती आहे, सुख आहे आणि खरे जीवन आहे.

 

पेपरफुटीवर कायमचा उतारा: 'ओपन क्वेश्चन बँक' संकल्पना

पार्कात संध्याकाळच्या फेरफटक्यादरम्यान अचानक 'पेपरफुटी'चा विषय निघाला. सध्या NEET ची परीक्षा असो वा सरकारी भरतीचा पेपर, कुठे ना कुठे हे गैरप्रकार घडताना दिसतातच. या समस्येची मूळ कारणे शोधताना आणि त्यावर काही अनोखे, तंत्रज्ञानप्रणीत उपाय विचारताना मांडलेले हे विचार खालीलप्रमाणे आहेत:
 
माणसाची फितरत आणि भ्रष्ट मार्ग
 
सत्ता, संपत्ती आणि लालसेपोटी माणूस नैतिकतेच्या कोणत्याही खालच्या पातळीवर घसरू शकतो, हीच मानवी स्वभावाची एक काळी बाजू आहे. प्रामाणिकपणे पैसा कमवण्यासाठी अपार मेहनत, संयम आणि वेळ द्यावा लागतो. याउलट, अनैतिक आणि चुकीच्या मार्गाने कमी वेळेत, विनासायास अफाट संपत्ती मिळवता येते. याच मोहातून गुन्हेगारी जन्माला येते. अगदी मृत्युदंडाची शिक्षा ठाऊक असूनही लोक काही लाखांच्या सुपारीसाठी कोणाचाही जीव घ्यायला मागेपुढे पाहत नाहीत.
 
मग पेपरफुटीचे क्षेत्र तरी याला अपवाद कसे ठरेल? इथे तर कोचिंग माफिया कोट्यवधी रुपयांची गुंतवणूक करायला तयार असतात आणि काही उत्सुक उमेदवारही काही लाख रुपये फेकायला सहज तयार होतात. जिथे लाखोंची आणि कोटींची उलाढाल असते, तिथे सुरक्षेच्या कितीही कडक यंत्रणा उभारल्या, तरी माणसाच्या हव्यासामुळे पेपर फुटणे थांबवणे जवळपास अशक्य होऊन बसते.
 
एक नाविन्यपूर्ण उपाय: प्रश्नांचा उघडा संच (Open Question Bank)
यावर पार्कातील चर्चेदरम्यान एक अत्यंत व्यावहारिक आणि तांत्रिकदृष्ट्या शक्य असलेला एक अनोखा उपाय सुचला. "पेपर फुटूच नये असे वाटत असेल, तर संभाव्य प्रश्न आधीच सर्वांना जाहीर करून टाका!"आजच्या डिजिटल युगात हे ऑनलाइन पद्धतीने सहज शक्य आहे. संकल्पना खालीलप्रमाणे असू शकते:
 
मोठा खुला प्रश्नसंच (Open Question Bank): परीक्षेत येणाऱ्या प्रश्नांच्या प्रमाणात आधीच एक मोठा प्रश्नसंच सर्व उमेदवारांसाठी सार्वजनिक (Open) केला जावा. उदाहरणार्थ, जर प्रत्यक्ष परीक्षेत १०० प्रश्न विचारले जाणार असतील, तर १० ते १५ हजार प्रश्नांचा संच खुला केला जाऊ शकतो; आणि जर ५० प्रश्न येणार असतील, तर ५ ते १० हजार प्रश्नांचा संच सार्वजनिक करता येईल. प्रश्नांची एकूण संख्या लक्षात घेऊन ही प्रमाणबद्धता ठरवण्याचे स्वातंत्र्य परीक्षा घेणाऱ्या संस्थेकडे असावे.
 
पारदर्शक आणि यादृच्छिक (Randomized) प्रणाली: परीक्षा ऑनलाइन घेतली जावी. उमेदवारासमोर प्रत्येक प्रश्नासाठी 10-100 असे पर्याय स्क्रीनवर असतील. पर्याय किती हे परीक्षा घेणारी संस्था ठरवेल.  त्याने कोणत्याही क्रमांकाचे बटन दाबले की त्या १०,००० प्रश्नांच्या संचातील एक प्रश्न त्याच्या स्क्रीनवर येईल. अशा प्रकारे तो पूर्ण शंभर प्रश्न सोडवेल. यामुळे प्रत्येक उमेदवाराची प्रश्नपत्रिका पूर्णपणे वेगळी आणि यूनिक बनेल.
 
‘Pass' बटनाची सोय: सामान्यतः परीक्षार्थी कठीण प्रश्न शेवटी सोडवतात. यासाठी प्रत्येक प्रश्नाच्या चार उत्तरांच्या पर्यायांसोबत 'Pass' हे पाचवे बटन असावे.   जेणेकरून तो प्रश्न नंतर पुन्हा स्क्रीन वर येईल आणि परिक्षार्थी सोडवू शकेल. 
 
वेळेचे अचूक नियोजन: प्रत्येक प्रश्न उमेदवाराला वाचण्यासाठी १० सेकंद आणि उत्तर देण्यासाठी ३० सेकंद (सध्या बहुतेक येवढाच वेळ दिला जातो).  यामुळे संपूर्ण १०० प्रश्नांची परीक्षा  नियोजित वेळेत अतिशय सुरळीत पार पडेल.
 
त्वरित पारदर्शकता आणि ईमेल कॉपी: परीक्षा संपताच उमेदवाराने दिलेली उत्तरे आणि संबंधित प्रश्नांसह संपूर्ण उत्तरपत्रिका त्याला स्क्रीनवर पाहता येईल. मात्र, कोणते उत्तर बरोबर किंवा चूक आहे, हे त्या वेळी दाखवले जाणार नाही आणि मिळालेले गुणही प्रदर्शित केले जाणार नाहीत. परीक्षेतील पारदर्शकता आणि नोंद सुरक्षित ठेवण्यासाठी, उमेदवाराने सोडवलेली ही संपूर्ण उत्तरपत्रिका त्याच्या नोंदणीकृत ई-मेलवर त्याच वेळी आपोआप पाठवली जाईल.

 
या उपायाचे फायदे आणि अंमलबजावणी
 
लाखो विद्यार्थ्यांसाठी एकाच वेळी हजारो संगणकांचा (Computers) बंदोबस्त करणे प्रशासकीयदृष्ट्या कठीण असते. परंतु, या मध्यवर्ती डिजिटल प्रणालीमुळे ही परीक्षा एकाच दिवसाऐवजी महिनाभर टप्प्याटप्प्याने चालवता येऊ शकते. प्रश्न आधीच सार्वजनिक असल्यामुळे "पेपर लीक झाला" या संकल्पनेलाच पूर्णपणे पूर्णविराम मिळेल. परिणामी, कोचिंग माफियांचे रॅकेट उद्ध्वस्त होईल आणि कोणत्याही प्रकारची हेराफेरी किंवा भ्रष्टाचार करणे पूर्णपणे अशक्य होऊन जाईल.
 
 
 

अग्निमीळे पुरोहितम् : जीवनाचा रक्षक, ज्ञानाची अखंड ज्योत”

वेद हे फक्त धार्मिक ग्रंथ नाहीत, तर गहन वैज्ञानिक दृष्टिकोन असलेल्या ऋषींची अनुभूत ज्ञानपरंपरा आहेत. त्यांनी सूक्ष्म संशोधन करून हे जाणले की हे जग काय आहे, कसे निर्माण झाले आहे आणि कोणत्या नियमांनी चालते. ऋषींनी केवळ सृष्टीचे रहस्य उघड केले नाही, तर मनुष्याने आपले संपूर्ण जीवन कसे जगावे आणि कोणत्या तत्वांचे रक्षण करून स्वस्थ, सशक्त व सार्थक अस्तित्व साध्य होईल हेही सांगितले.   आपण ऋग्वेदाच्या पहिल्या मंत्राचा विचार करणार आहोत. ऋषी मधुच्छंद यांनी दृष्ट केलेला हा मंत्र असा आहे

  “ॐ अग्निमीळे पुरोहितं यज्ञस्य देवमृत्विजम्। होतारं रत्नधातमम्॥”

हा मंत्र केवळ धार्मिक उच्चार नाही, तर जीवनाचा मूलाधार सांगणारा उद्घोष आहे.

‘अग्निमीळे’  म्हणजे मी अग्निची स्तुती करतो. ही अग्नि फक्त भौतिक ज्वाला नाही, तर ज्ञानाची ज्योत आहे जी अज्ञानाचा अंधार दूर करते. जशी रात्रभर अंधारात दिवा लावला की मार्ग दिसतो, तशीच ही ज्ञानरूपी अग्नि काम, क्रोध, लोभ, मोह आणि अहंकार यांसारख्या चित्तातील सर्व विकारांना भस्म करून जीवनाला परमसत्याच्या प्रकाशाने उजळवते.”

‘पुरोहितम्’ म्हणजे पुराची रक्षा करणारा अर्थात शरीररूपी नगराचा रक्षक. आपले शरीरही कोशिकांनी बनलेले एक नगर आहे. या नगराच्या पुढे उभा राहून रक्षण करणारा तत्व म्हणजे अग्नि. जशी एखाद्या किल्ल्याच्या दरवाज्यावर पहारेकरी उभा राहतो, तशीच ही अग्नि आपल्या शरीराचे रक्षण करते.

आयुर्वेद सांगते की शरीरात तेरा अग्नि कार्यरत असतात, जठराग्नि, पाच भूताग्नि आणि सात धात्वाग्नि. या अग्नि अन्नाचे रूपांतर करून रस, रक्त, मांस, अस्थि, मज्जा आणि शुक्र यांचे पोषण करतात. जर ही अग्नि नीट काम करत असेल तर शरीर सशक्त राहते; जर ती मंद झाली तर रोग उद्भवतात.

अग्नि शिवाय जीवन अशक्य आहे. जसे वाहनात इंधन असूनही स्पार्क-प्लगची चिंगारी नसल्यास ते चालत नाही, तसेच शरीरात अग्नि नसल्यास कोणतीही क्रिया होत नाही. हृदयाची धडधड, कोशिकांना ऊर्जा मिळणे, विचारांची स्पंदने, हे सर्व अग्निवरच अवलंबून आहे. अग्नि शांत झाली की शरीर मृत घोषित होते.

ऋषींनी अनुभवले की सूर्यरूपी अग्नि आणि शरीरातील प्राणऊर्जा हीच जीवनाची मूळ शक्ती आहे. म्हणूनच त्यांनी ज्ञानपरंपरेची सुरुवात अग्निदेवतेपासून केली. आजही आपल्या गावात स्त्रिया पोळी  करताना पहिला तुकडा चुलीतील अग्निला अर्पण करतात. हेच वैदिक परंपरेचे जिवंत रूप आहे.  अन्न आधी अग्निला, मग आपल्याला.

ऋग्वेदातील ऋषींनी कधीही काल्पनिक गोष्टी सांगितल्या नाहीत, ते महान द्रष्टे आणि वैज्ञानिक होते. त्यांनी प्रत्यक्ष अनुभवातून जाणले की ब्रह्मांडात सूर्याच्या रूपाने, आणि मानव शरीरात प्राणऊर्जा व ऊष्मा यांच्या रूपाने, अग्निच जीवनाचे संचालन करते. अग्नि ही केवळ यज्ञकुंडात जळणारी बाह्य ज्वाला नसून, ती चेतना आणि ऊर्जा आहे जी जन्मापासून मृत्यूपर्यंत आपल्या शरीररूपी ‘पुरा’चे रक्षण करत राहते.”सारांश असा की: अग्नि हीच जीवनाची रक्षक आहे. ती शरीराला पोषण देते, मनाला प्रकाश देते आणि आत्म्याला मार्गदर्शन करते. म्हणूनच ऋग्वेद म्हणतो,“अग्निमीळे पुरोहितम्”,  मी त्या दिव्य अग्निची स्तुती करतो जी माझ्या जीवनाचा पुरोहित आहे.

।। ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।।

वेदवाणी :मत्सर: वैयक्तिक अधोगतीपासून ते राष्ट्रीय प्रगतीच्या विरोधापर्यंत

मानवी मनाच्या दुर्गुणांमध्ये ‘मत्सर’ (ईर्ष्या किंवा जळफळाट) हा सर्वात घातक विषारी विकार आहे. अथर्ववेदातील हा सूक्त मानवाला आत्मपरीक्षण करण्याचा आणि मत्सररूपी विकाराला मनात उमलताच मुळासकट उपटून नष्ट करण्याचा सखोल आध्यात्मिक व मानसिक संदेश देतो. वेद आपल्याला सावध करतात की, मत्सर इतरांचे वाईट करण्यापूर्वी स्वतः आपलीच आंतरिक शांती आणि सारासार विवेक भस्म करून टाकतो. अथर्ववेदात ऋषि म्हणतात,

 

 ईर्ष्याया ध्राजिं प्रथमां प्रथमस्या उतापराम्।

अग्निं हृदय्यं शोकं तं ते निर्वापयामसि॥ (अथर्ववेद ६/१८/१)

 

दुसऱ्याची प्रगती, यश किंवा आनंद पाहून आपल्या मनात जी मत्सराची ठिणगी पडते, तिच्या पहिल्या तीव्र वेगाला आपण लगेच शांत केले पाहिजे. जर काही कारणास्तव तो पहिला आवेग थांबला नाही, तर त्यानंतर निर्माण होणाऱ्या दुसऱ्या आवेगाला तरी निश्चितच शांत केले पाहिजे. हे माणसा! तुझ्या अंतःकरणात धगधगणारी ही मत्सराची आग आणि त्यातून उत्पन्न होणारा शोक-संताप आम्ही पूर्णपणे विझवून शांत करतो.

 

 पहिल्या ओळीत ऋषि म्हणतात, ‘ईर्ष्याया ध्राजिं प्रथमां प्रथमस्या उतापराम्’ मत्सर एका प्रचंड झंझावाताप्रमाणे मनात प्रवेश करतो. जेव्हा आपण आपल्या जवळच्या व्यक्तीला किंवा सहकाऱ्याला पुढे जाताना पाहतो, तेव्हा मनात पहिला विचार सहजपणे मत्सराचा किंवा तुलनेचा येऊ शकतो. मंत्र सांगतो की, त्या पहिल्या आवेगाला (झटक्याला) तिथेच रोखा. जर तो विचार अनावधानाने मनात रुजलाच, तर त्यातून निर्माण होणारी दुसरी मंद किंवा कायमस्वरूपी भावना (द्वेष, षड्यंत्र) तरी कोणत्याही परिस्थितीत विझवून टाकली पाहिजे.

 

कार्यालयात (Office) जेव्हा तुमच्या सहकाऱ्याला बढती मिळते, तेव्हा "ही मला का नाही मिळाली?" असा पहिला विचार मनात डोकावू शकतो.  हा पहिला आवेग आहे. समजूतदार व्यक्ती लगेच स्वतःला समजावते की, "त्याने मेहनत केली, त्याला फळ मिळाले; मीही अधिक प्रयत्न करेन." अशा प्रकारे तो पहिला आवेग शांत होतो. मात्र जो स्वतःवर ताबा ठेवत नाही, तो मनातल्या मनात जळफळत राहतो आणि हळूहळू त्या सहकाऱ्याविरुद्ध कटकारस्थाने रचू लागतो.

 

ऋषि पुढे म्हणतात, ‘अग्निं हृदय्यं शोकं तं ते निर्वापयामसि’ मत्सर ही बाहेर नसून हृदयाच्या आत धगधगणारी आग आहे. ही आग केवळ समोरच्या व्यक्तीलाच नाही, तर सर्वात आधी त्या मत्सरी माणसालाच मानसिक संताप, तणाव आणि दुःखात लोटून देते. वेद सांगतात की, ही अंतर्गत आग तातडीने विझवणे हेच कल्याणकारी आहे.

 

मत्सराने ग्रासलेल्या माणसाचे खाणेपिणे आणि झोप उडते. दुसऱ्याची प्रगती पाहून तो दिवस-रात्र स्वतःच दुःखी राहतो. हळूहळू त्याचे मानसिक आणि शारीरिक स्वास्थ्य बिघडू लागते, रक्तदाब, नैराश्य, निद्रानाश इत्यादि  व्याधींनी तो ग्रस्त होतो. मत्सराच्या आगीत  तो स्वत:च विनाश ओढवून घेतो. वआपल्या आप्तेष्टांची, मित्रांची किंवा सहकाऱ्यांची प्रगती पाहून आनंद वाटणे हे निरोगी मानसिकतेचे लक्षण आहे. परंतु जेव्हा माणूस मत्सराने पछाडला जातो, तेव्हा त्याचा विवेक नष्ट होतो:

 

समोरच्या व्यक्तीने स्वतःच्या कर्तृत्वाने किंवा कष्टाने यश मिळवले आहे, हे तो मान्यच करू शकत नाही. "त्याने नक्कीच काहीतरी गैरमार्ग अवलंबून प्रगती केली असणार," असे तो गृहीत धरतो. तो नकारात्मक विचाराने ग्रस्त होऊन अकार्यक्षम बनतो.  नौकरी धंद्यात अपेशी ठरतो.

 

मत्सराचे रूपांतर हळूहळू द्वेषात आणि नंतर सूडबुद्धीत होते. समोरच्या व्यक्तीची प्रतिमा डागाळण्यासाठी तो खोटा प्रचार करू लागतो, त्याच्या मार्गात अडथळे निर्माण करतो आणि शेवटी त्याचे वैभव नष्ट व्हावे अशी इच्छा बाळगू लागतो. ही अवस्था माणसाला नैतिकदृष्ट्या पूर्णपणे अधःपतित करते. आजकाल तर सोशल मीडियावर अश्या खोट्या बातम्यांचा  पूर आलेला आहे.

 

कधी कधी मत्सर केवळ व्यक्तीपुरता मर्यादित नसतो; तो सामूहिक आणि बौद्धिक पातळीवर देशविरोधी रूपही धारण करतो. जेव्हा एखादा देश स्वतःच्या पायावर उभा राहून स्वावलंबी होऊ लागतो, तेव्हा काही संकुचित प्रवृत्ती आणि विरोधी शक्तींना ती प्रगती पचनी पडत नाही.

 

भारताच्या इतिहासात जेव्हा-जेव्हा स्वावलंबन आणि ऐक्याची चर्चा झाली, तेव्हा अंतर्गत मत्सर आणि संकुचित विचारांनी देशाचे मोठे नुकसान केले. जयचंदसारखी ऐतिहासिक मानसिकता याच गोष्टीचा पुरावा आहे, जिथे स्वतःच्याच शेजारील राज्याची प्रतिष्ठा सहन न झाल्यामुळे परकीय आक्रमकांना आमंत्रण दिले गेले.

#अथर्ववेद #वैदिकदर्शन #मानवमनोविज्ञान #ईर्ष्या #आत्मनिर्भरभारत #राष्ट्रनिर्माण #विचार

प्रतिकृया अवश्य द्या। 

दुर्वा : गणेशाच्या चरणी वाहिलेलं अमरत्वाचं वरदान

गणपतीला दुर्वा का वाहावी,  हा प्रश्न आजच्या पिढीच्या मनात नेहमी येतो. याचे उत्तर शोधताना यजुर्वेदातील एक श्लोक सापडला, 

काण्डात्काण्डा प्ररोहन्ती परूष: परूषस्परि।
 
एव नो दुर्वे तनु सहस्रेण शतेन च॥ (यजुर्वेद १३.२०)

अर्थातहे दुर्वे, तू प्रत्येक पेरातून, प्रत्येक गाठीतून शेकडो-हजारो अंकुरांनी चहुबाजूंनी पसर आणि आम्हा प्रजाजनांना समृद्ध कर.

या एका श्लोकातच दुर्वेचे खरे महत्त्व दडलेले आहे. माणूस स्वार्थी असतो, निव्वळ प्रिय आहे म्हणून कुणाला काही वाहत नाही. गणपतीला दुर्वा वाहण्यामागेही काही ठोस कारणे आहेत, ती अशी, 

 

१. औषधीय उपयोग 'दुर्व' या धातूचा अर्थच 'नष्ट करणे'. दुर्वा त्रिदोषनाशक आहे, वात, पित्त व कफ हे तिन्ही दोष संतुलित करते. वैदिक ऋषींपासून आजच्या आयुर्वेदिक व नैसर्गिक उपचार पद्धतींपर्यंत दुर्वेचा औषध म्हणून वापर होत आला आहे.

२. पर्यावरणीय महत्त्व दुर्वा मातीला घट्ट धरून ठेवते, त्यामुळे पर्वत आणि नदीकिनारे ढासळत नाहीत. ती पाणी निर्मळ ठेवते आणि सूर्यप्रकाशात प्राणवायू सोडते. हिरवीगार कुरणे डोळ्यांना शीतलता देतातच, शिवाय पर्यावरणाचा समतोलही राखतात.

३. आर्थिक कारण वैदिक काळात गाय, बैल, घोडे, शेळ्या-मेंढ्या हे मानवी जीवनाचा आधार होते, दूध-तूप, शेती, प्रवास, युद्ध, वस्त्र, मांस या सगळ्यासाठी. हे सर्व पशु दुर्वेवरच पोसले जात. राज्यात दुर्वायुक्त कुरणे भरपूर असतील, तर पशुधन समृद्ध आणि पर्यायाने प्रजाही समृद्ध होई. आजची गोबरधन योजना पशुधनावर आधारित आहे,  प्रदूषणमुक्त वीज निर्मिती सोबत मोठ्या प्रमाणावर  सेंद्रिय खतनिर्मितीही होणार  आणि ग्रामीण विकासाला गती मिळणार.  पण हे सगळं शक्य होणार ते दुर्वेमुळेच, कारण दुर्वेवर पोसलेलं पशुधनच या योजनेचा पाया आहे.

४. अमरत्वाची इच्छा मृत्यूचे भय आणि अमर होण्याची आस माणसाला आदिकाळापासून आहे. तो ती आपल्या संततीतून पूर्ण करू पाहतो. उन्हाळ्यात वाळलेले रान पावसाच्या पहिल्याच सरीत हिरवेगार होते; शेकडो वर्षे सुप्त राहिलेले दुर्वांकुरही क्षणात उगवतात. या अखंड पुनर्जन्माचे प्रतीक असलेली दुर्वा वाहून माणूस स्वतःसाठीही तेच अमरत्व मागतो.

दुर्वा गणपतीलाच का?

गणपती म्हणजे 'गणाचा अध्यक्ष', म्हणजे राजा. राज्यातील कुरणे हिरवीगार व सुरक्षित राहिली, तरच प्रजा समृद्ध राहणार, कारण त्या काळचे संपूर्ण जीवनचक्र गवतावरच अवलंबून होते. म्हणून या कुरणांचे शत्रूंपासून रक्षण करणे ही गणाध्यक्षाची जबाबदारी मानली जाई. देवाला सव्वा रुपया वाहून लाखांची कामना करावी, तसेच शेतकरी-गोपालक उत्पन्नाचा सहावा हिस्सा राजाला अर्पण करत. दुर्वायुक्त कुरणांच्या रक्षणासाठी. त्याच परंपरेचे प्रतीक म्हणजे आजची दुर्वा-अर्पण पूजा.

आजच्या काळात याचा अर्थ:  आजही देशातील बहुतांश शेती बैलांवर अवलंबून आहे; दूध-दही-तूप गाई-म्हशींपासून मिळते; शेळ्या-मेंढ्या मांसासाठी पाळल्या जातात. आणि हे सर्व पशु दुर्वेवरच पोसले जातात. पण अनियंत्रित वापरामुळे कुरणे नष्ट होत आहेत, रान-माळ उजाड होत आहेत. परिणामी पावसाळ्यात डोंगर ढासळतात, नद्या किनारे तोडतात, सुपीक माती वाहून जाते आणि तापमानवाढीलाही हातभार लागतो.

आज गणपतीसारखा राजा नाही; लोकशाहीत ही जबाबदारी आपली सर्वांचीच आहे. यंदा गणपतीला दुर्वा वाहताना, ही हिरवी कुरणे जपण्याची जबाबदारी आपण स्वतः ओळखली, तरच ती खरी गणेशपूजा ठरेल.

मी ज्ञान से जीवन चॅनलची सुरुवात केली आहे. या  चॅनलचा उद्देश्य वेद, उपनिषद आणि भगवद्गीतेतील शाश्वत विचार आधुनिक जीवनाच्या संघर्षात प्रत्येकाला योग्य दिशा देणारे ठरतील. भगवद्गीतेच्या मार्गदर्शनाने मानवी मनातील संभ्रम दूर करून प्रत्येक व्यक्तीला कर्तव्याची आणि कर्माची अचूक जाणीव करून दिली जाईल. अतीताच्या समृद्ध वारशाला वर्तमानकाळाशी जोडून आत्मविश्वासाने भारलेली एक विवेकी, विचारशील आणि सुसंस्कृत पिढी घडवणे हे यामागचे ध्येय आहे. या ज्ञानाच्या प्रकाशझोतातून वैयक्तिक प्रगती साधत राष्ट्रउभारणीच्या आणि समाजहिताच्या कार्यात प्रत्येक नागरिकाचे सकारात्मक योगदान सुनिश्चित केले जाईल. 

चॅनल लिंक  (2) ज्ञान से जीवन - YouTube

गणपती: प्रजासत्ताकाचा नायक ते अग्रपूजेचा देव

 

गणेशोत्सव अगदी उंबरठ्यावर येऊन ठेपला आहे. घराघरांत लाडक्या बाप्पाच्या आगमनाची लगबग सुरू झाली असून, पुढील दहा दिवस आपण सर्वजण अत्यंत भक्तिभावाने गणपतीची पूजा-अर्चा करणार आहोत. पण कोणत्याही शुभकार्याची सुरुवात सर्वप्रथम गणपतीच्याच पूजेने का केली जाते, याचा विचार तुम्ही कधी केला आहे का? आजच्या चिकित्सक तरुण पिढीच्या मनात हा प्रश्न स्वाभाविकपणे डोकावतो, आणि या परंपरेमागचा नेमका इतिहास जाणून घेण्याची त्यांची उत्सुकताही रास्तच आहे.

 

ऋग्वेदात गणपतीचा उल्लेख करताना ऋषी म्हणतात,

गणानां त्वा गणपतिं हवामहे कविं कवीनामुपमश्रवस्तमम् ।

ज्येष्ठराजं ब्रह्मणां ब्रह्मणस्पत आ नः शृण्वन्नूतिभिः सीद सादनम् ॥ (ऋ.२/२३/१)

 

अर्थात, "हे ब्रह्मणस्पते, तुम्ही सर्व गणांचे (समूहांचे) नायक आहात, म्हणून आम्ही तुमचे आवाहन करतो. तुम्ही ज्ञानी जनांत श्रेष्ठ द्रष्टे असून तुमची कीर्ती अतुलनीय आहे. आमच्या प्रार्थना ऐकून आम्हाला आशीर्वाद देण्यासाठी आमच्या यज्ञस्थानी विराजमान व्हा." या ऋचेत ऋषींनी गणाध्यक्ष निवडीची पात्रताच स्पष्ट केली आहे,  तो सर्वांत ज्ञानी, द्रष्टा (कवी) आणि श्रेष्ठ कीर्तीचा असावा.

 

प्राचीन वैदिक काळात भारतात विविध जनसमूह एकत्र येऊन आपापले संघ अथवा 'गणराज्य' चालवत असत. एका विशिष्ट भौगोलिक क्षेत्रातील नागरिक शासन, कायदा आणि सुरक्षेसंबंधी निर्णय घेण्यासाठी प्रजातांत्रिक पद्धतीने एकत्र येत आणि आपापसांत चर्चा करून योग्य नेत्याची 'गणाध्यक्ष' किंवा 'गणपती' म्हणून निवड करत. या गणप्रमुखाच्या संमतीनेच समाजकल्याणाचे महत्त्वाचे निर्णय आणि सामूहिक कार्ये पार पडत.

 

ही संकल्पना आजच्या आधुनिक प्रजासत्ताक व्यवस्थेशी विलक्षण साधर्म्य दाखवते. आजही आपण लोकसभा, विधानसभा किंवा ग्रामपंचायतीसारख्या स्थानिक स्वराज्य संस्थांमध्ये लोकप्रतिनिधी निवडतो, आणि त्यांच्या संमतीनेच धोरणे व सामूहिक निर्णय राबवले जातात. लोकशाहीचा हाच गाभा सामूहिक सहमतीने नेतृत्व निवडणे, हजारो वर्षांपूर्वीच्या गणराज्य पद्धतीतही दिसतो. वेळ बदलली, राजेशाही आली-गेली, तरी लोकशाही मूल्यांचे व सामूहिक ऐक्याचे प्रतीक असलेला 'गणपती' गाणाध्यक्ष  जनमानसाच्या हृदयातून कधीच पुसला गेला नाही.

लोकांनी आपल्या या लाडक्या लोकनायकाला ईश्वराचे रूप मानून पूजनीय स्थान दिले. समाजहिताचे प्रत्येक कार्य गणाध्यक्षाच्या अनुमतीने सुरू करण्याची हीच प्राचीन परंपरा पुढे धार्मिक स्वरूपात आपल्या संस्कृतीत रुजली. म्हणूनच आजही कोणत्याही शुभकार्याचा प्रारंभ करताना आपण सर्वप्रथम गणपतीची पूजा करून त्याला अग्रपूजेचा मान देतो,  एका प्राचीन लोकशाही परंपरेचा हा जिवंत वारसा आहे.

मी ज्ञान से जीवन चॅनलची सुरुवात केली आहे. या  चॅनलचा उद्देश्य वेद, उपनिषद आणि भगवद्गीतेतील शाश्वत विचार आधुनिक जीवनाच्या संघर्षात प्रत्येकाला योग्य दिशा देणारे ठरतील. भगवद्गीतेच्या मार्गदर्शनाने मानवी मनातील संभ्रम दूर करून प्रत्येक व्यक्तीला कर्तव्याची आणि कर्माची अचूक जाणीव करून दिली जाईल. अतीताच्या समृद्ध वारशाला वर्तमानकाळाशी जोडून आत्मविश्वासाने भारलेली एक विवेकी, विचारशील आणि सुसंस्कृत पिढी घडवणे हे यामागचे ध्येय आहे. या ज्ञानाच्या प्रकाशझोतातून वैयक्तिक प्रगती साधत राष्ट्रउभारणीच्या आणि समाजहिताच्या कार्यात प्रत्येक नागरिकाचे सकारात्मक योगदान सुनिश्चित केले जाईल. 

चॅनल लिंक  (2) ज्ञान से जीवन - YouTube