मी लेक आहे सार्पराज्ञीची"

 

 
रात्रीच्या त्या अंधारातून, नभाशी तिने संवाद साधला,
ताऱ्यांच्या त्या अक्षरांतून, विश्वाचा इतिहास वाचला।
 
सर्पिल त्या आकाशगंगेचा, शोध प्रथम तिनेच घेतला,
'सार्पराज्ञी' नाव लाभले, विश्वाने गौरव मान दिला।
 
"अयं गौः पृश्निरक्रमीत्…" मंत्रामधला गूढ अर्थ,
पृथ्वी फिरते सूर्याभोवती, सांगितला विज्ञानार्थ।
 
युगानुयुगे सत्य झाकोळे, तरी न विझला तिचा प्रकाश,
ऋषिकांच्या त्या तेजामधला, आजही उजळतो विश्वास।
 
तीच विश्वाची प्रथम संशोधक, प्रथम अंतरीक्ष-वैज्ञानिक,
भारतभूमीच्या कुशीत जन्मली, तेजस्विनी ती अद्वितीय।
 
तिच्या ज्ञानाचा दीप हृदयी, नित्य प्रज्वलित ठेवीन मी,
तिच्या चरणांची धूळ मस्तकी, अभिमानाने मिरवीन मी।
 
गर्व आहे मला याचा, भारतभूमी धन्य झाली;
मी लेक आहे सार्पराज्ञीची, ज्ञानज्योत जी अमर झाली।
 
तिच्या तेजाचा वारसा घेऊन, नभाला गवसणी घालीन मी;
ऋषिकन्यांच्या त्या परंपरेची, उज्ज्वल ओळख ठरेन मी।
 
(आयं गौः पृश्निरक्रमीदसदन्मातरं पुरः। पितरंच प्रयन्त्स्व:॥
ऋषिका: सार्पराज्ञी, देवता: सार्पराज्ञी, सूर्य (ऋ. १०/१८९/१))
 

“गीता-दासबोधातील तामसिक तप, लोकशाहीचे आणि डॉ. आंबेडकरांची चेतावणी”

 
भारतीय तत्त्वज्ञानात तपाला सर्वोच्च स्थान दिले गेले आहे. परंतु तप सात्त्विक, राजसिक आणि तामसिक अशा तीन प्रकारांत विभागला जातो. भगवद्गीता आणि दासबोध या दोन ग्रंथांनी तामसिक तपाचे स्वरूप स्पष्ट केले आहे. आजच्या लोकशाही व्यवस्थेतही या विचारांचा संदर्भ अत्यंत महत्त्वाचा ठरतो.

दासबोधातील दृष्टिकोन समर्थ रामदास स्वामी दासबोधात म्हणतात,

“दुसऱ्याचा प्राण घ्यावा। आपला आपण स्वयें द्यावा।
विसरवी जीवभावा। तो तमोगुण॥”

या ओवीत त्यांनी जीवनमूल्याचा विसर घडवणाऱ्या प्रवृत्तीला तमोगुण म्हटले आहे. हिंसा ही कोणत्याही स्वरूपात असो, आत्महत्येच्या रूपाने किंवा दुसऱ्याला मारण्याच्या रूपाने, ती जीवनाच्या पवित्रतेला नाकारणारी ठरते.
गीतेतील विवेचन भगवद्गीतेच्या अध्याय १७ मध्ये तामसिक तपाचे वर्णन आहे,

“मूढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः।
परस्योत्सादनार्थं वा तत्तामसमुदाहृतम्॥”

म्हणजे मूर्ख हट्टाने, स्वतःला पीडा देऊन किंवा दुसऱ्याचा नाश करण्याच्या हेतूने केलेले तप तामसिक ठरते. पुढील श्लोकांत अशा तपाला "आसुरी संकल्प" म्हटले आहे. अहंकार, दंभ आणि कामरागाने प्रेरित होऊन केलेले घोर तप हे अध्यात्मिक प्रगतीचे नव्हे तर अधोगतीचे लक्षण आहे.

आजच्या वास्तवाशी संबंध लोकशाही व्यवस्थेत धोरण बदलण्याचा मार्ग संघटन, निवडणुका आणि संसदीय प्रक्रिया हा आहे. उपोषण, आत्मपीडा किंवा जीव धोक्यात घालून सरकारला वाकवण्याचा प्रयत्न हा तामसिक मार्ग ठरतो. जर अशा मार्गाने यश मिळाले, तर प्रत्येक असंतुष्ट गट संविधानिक मार्ग सोडून देईल आणि अराजकतेचा धोका निर्माण होईल.

उपोषणकर्त्याचा मृत्यू झाल्यास समर्थकांचा उद्रेक देशव्यापी अराजकतेत बदलू शकतो.  संविधान सभेत २५ नोव्हेंबर १९४९ रोजी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी स्पष्ट केले होते की घटनात्मक मार्ग उपलब्ध असताना सत्याग्रह-असहकारासारखे मार्ग "Grammar of Anarchy" ठरतील. म्हणजेच, लोकशाहीतील असंतोष व्यक्त करण्यासाठी हिंसक किंवा आत्मपीडात्मक मार्ग स्वीकारणे ही अराजकतेची पायरी आहे.

स्वातंत्र्यानंतरचे वास्तव: काही आंदोलनकर्त्यांनी उपोषण करून सरकारवर दबाव आणला. काही ठिकाणी सरकार झुकले, परंतु नंतर अशा पद्धतींचा दुरुपयोग वाढला आणि समाजात अस्थिरता निर्माण झाली. दीर्घकालीन धोरणात्मक बदल घडले नाहीत; उलट समाजात नकारात्मकता आणि हिंसक प्रवृत्ती वाढली. लोकशाही ही नदीसारखी आहे.  तिचा प्रवाह संघटन, निवडणुका आणि संसदीय प्रक्रिया या किनाऱ्यांनी नियंत्रित होतो. जर हे किनारे फोडून आत्मपीडात्मक प्रवाह वाहू लागला, तर तो समाजाला अराजकतेच्या समुद्रात नेईल.

गीता आणि दासबोध दोन्ही सांगतात की आत्मपीडा किंवा दुसऱ्याला पीडा देणे हे तप नव्हे, तर तमोगुण आहे. तप म्हणजे प्रकाशाचा मार्ग; पण आत्मपीडा हा   तर अंधाराचा जाळ आहे.

लोकशाहीत अशा मार्गांचा अवलंब केल्यास ते अराजकतेला आमंत्रण देतात. इतिहास दाखवतो की अशा तामसिक तपामुळे तात्कालिक उद्रेक होतो, पण दीर्घकालीन परिणाम समाजासाठी घातक ठरतात. म्हणूनच घटनात्मक, संघटनात्मक आणि विवेकपूर्ण मार्ग हाच खरा सात्त्विक तप आहे.

खारुताईचा पूल आणि ज्ञानाचा मार्ग

प्राचीन काळी गंगेच्या तीरावर वसलेल्या एका सुंदर ग्रामात अजय नावाचा एक तरुण राहत असे. तो स्वभावाने वाईट नव्हता; पण आळशी, निरक्षर आणि श्रमाला कंटाळणारा होता. दुसऱ्यांचे यश पाहून त्याला आनंदापेक्षा मत्सर अधिक वाटे.

त्याच गावात श्याम नावाचा दुसरा तरुण होता. लहानपणापासून त्याने गुरुकुलात राहून बारा वर्षे वेद, वेदांग, गणित, न्याय, विज्ञान आणि राजनीती यांचे शिक्षण घेतले होते. गुरुसेवा, संयम आणि अखंड अभ्यास यांच्या बळावर तो महान विद्वान झाला. त्याच्या गुणवत्तेमुळे राजाने त्याला आपल्या दरबारात उच्च पद दिले. गावात त्याचा मोठा मान होता.
 
श्यामचा सन्मान पाहून अजयच्या मनात विचारांचे वादळ उठले. तो मनाशी म्हणाला, "ज्यामुळे श्यामाला हा मान मिळाला, ती विद्या मलाही हवी आहे. परंतु तिच्यासाठी बारा वर्षे गुरुकुलात कष्ट करण्याची माझी तयारी नाही. देव प्रसन्न झाले तर एका क्षणात सर्व विद्या मिळेल."
 
असा विचार करून तो गंगेच्या पवित्र तीरावर गेला. त्याने अन्न-पाण्याचा त्याग केला आणि कठोर तपश्चर्या सुरू केली. काही दिवसांनी त्याच्या तपाने प्रसन्न होऊन भगवान त्याच्यासमोर प्रकट झाले. भगवान म्हणाले, "वत्सा, तुझ्या तपश्चर्येने आम्ही प्रसन्न झालो आहोत. वर माग." अजयन  म्हणाला, , "प्रभो! मला वेद, शास्त्र, गणित, विज्ञान आणि सर्व विद्यांचे ज्ञान वरदानात द्या." भगवान स्मित करून म्हणाले, "वत्सा, ज्ञान हे वरदान नसते; ते साधना असते. विद्या गुरुमुखातूनच प्राप्त होते. उत्तम गुरुचा आश्रय घे. अभ्यास कर. परिश्रम कर. तेव्हाच विद्या तुझी होईल."
 
परंतु अजय हट्टी होता. तो म्हणाला, "प्रभो! मला गुरुकुलात जायचे नाही. तुम्हीच मला सर्व विद्या द्या. अन्यथा मी प्राण जाईपर्यंत तपश्चर्या सोडणार नाही." भगवान काही न बोलता अदृश्य झाले. दुसऱ्या दिवशी अजय ध्यानस्थ बसला असताना त्याचे लक्ष एका लहानशा खारुताईकडे गेले.
 
ती प्रथम वाळूत लोळत असे. मग अंगाला लागलेली वाळू घेऊन नदीत जाई आणि पुन्हा किनाऱ्यावर येई. हा क्रम पुन्हा पुन्हा सुरू होता. बराच वेळ पाहिल्यानंतर अजयने तिला विचारले, "हे खारुताई! तू असा व्यर्थ परिश्रम का करते आहेस?"
खारुताई शांतपणे म्हणाली, "मी या गंगेवर पूल बांधत आहे."
 
अजय मोठ्याने हसला. "अगं मूर्खे! अशा रीतीने कधी पूल बांधला जातो का? वाळू वाहून जाईल. पूल बांधण्यासाठी शिल्पविद्या लागते, अभियंते लागतात, शेकडो कामगार लागतात. योग्य ज्ञानाशिवाय पूल उभा राहत नाही."
 
खारुताईने क्षणभर अजयकडे पाहिले आणि अत्यंत शांत स्वरात म्हणाली, "मग, हे तपस्वी! जर गुरुशिवाय, अभ्यासाशिवाय आणि परिश्रमाशिवाय तुला तपाने सर्व विद्या मिळू शकते, तर माझा हा पूल का उभा राहू शकत नाही?" हे शब्द ऐकताच अजयच्या अंतःकरणात जणू वज्राघात झाला.
 
त्याला भगवानांचे शब्द आठवले. त्याला उमगले की ज्ञानाला पर्याय नाही, गुरुला पर्याय नाही आणि परिश्रमाला पर्याय नाही. त्याने त्याच क्षणी तपश्चर्या सोडली आणि एका श्रेष्ठ ऋषींच्या गुरुकुलात प्रवेश घेतला. गुरुचरणी बसून  दिवस-रात्र अभ्यास केला. काळ लोटला. तो वेद, शास्त्र, गणित, विज्ञान आणि राजनीती शास्त्रात पारंगत झाला. तेव्हा त्याला समजले, “भगवंताने त्याला खरुताईच्या माध्यमाने विद्येकडे जाणारा खरा मार्ग दाखविला होता”.  
 
या कथेतला अजय हा केवळ एक व्यक्ती नाही; तो प्रत्येक त्या मनुष्याचे प्रतीक आहे, ज्याला परिश्रमाशिवाय यश हवे असते. काहींना असे वाटते की फक्त अजयप्रमाणे उपोषण करून सरकारला आपल्या तलवारीसमोर नाचवता येईल. पण लोकशाहीमध्ये असे कधीच घडत नाही. लोकशाहीत जनतेचा विश्वास संपादन करावा लागतो, विचार स्पष्टपणे मांडावे लागतात, संघटना उभी करावी लागते, लोकशाही प्रक्रियेत सक्रिय सहभाग घ्यावा लागतो आणि जनादेश मिळवावा लागतो. हा मार्ग कठीण असला तरी टिकाऊ परिवर्तन याच मार्गाने साध्य होते.
 
जसा पूल बांधण्यासाठी स्थापत्यविद्येचे ज्ञान आवश्यक असते, तसाच समाजव्यवस्थेत बदल घडवण्यासाठी लोकशाहीचे ज्ञान, संघटनशक्ती, संयम आणि सातत्यपूर्ण पुरुषार्थ आवश्यक असतो.

वरुणा- जलदेवी (गोष्ट)

 

आकाशात कडकडाट झाला. वीज कुठेतरी जवळच आदळली.
 
"आई ग!" — किंचाळत ती आईच्या कुशीत शिरली.

आईने तिला घट्ट धरले. पण यावेळी आईच्या डोळ्यांतून वर्षानुवर्षे आतल्या आत कोंडलेल्या अश्रूंच्या धारा बाहेर आल्या. तिने  आईचे ते अश्रू पाहिले. तिने   हळुवारपणे आईचे गाल पुसले आणि डोळ्यांत डोळे घालून विचारले, "आई, आज का रडतेस?".आईने लेकीकडे पाहिले  तिच्याच डोळ्यांचे तेज, त्याच्याच काळ्या रंगाची सावली. छातीत एक जुनी कळ उठली. ती म्हणाली,  वरुणा! जाणायचे होते तुला, तुझा बा कोण?
 
त्या दिवशी असेच अचानक सुसाट वारे सुटले होते. ढगांनी आकाश काळेकुट्ट केले. कडाडणाऱ्या विजांनी धरती थरथरू लागली. अशीच एक वीज जोराची गर्जना करत जवाळपास पडली. घाबरून किंचाळत तिने इकडेतिकडे पाहिले. काळ्या धिप्पाड पहाडासारखा तो माळरानाच्या कडेला उभा होता. कधीपासून तो तिचे भिजलेले आरस्पानी सौंदर्य डोळ्यांनी पीत होता, देव जाणे.घाबरून, विचार न करता, ती त्याला जाऊन बिलगली. त्याने तिला सावरले. त्याच्या उबदार बाहूंत ती विसावली.पाऊस थांबला. तो परका माणूस मात्र थांबला नाही. तिच्या कुशीत चैतन्याचे दान टाकून तो परदेसी निघून गेला, मागे वळूनही न पाहता…
 
याच माळरानावर, एका कुंवार मातेने एका लेकीला जन्म दिला होता. तेव्हाही असाच पाऊस होता. आकाशाच्या डोळ्यांनी आणि आईच्या डोळ्यांनी एकाच वेळी त्या नवजात जीवाचे स्वागत केले होते.  आई मौन झाली.  वरुणाने मान वर केली. आकाशाकडे पाहिले — काळेकुट्ट ढग, कडाडणाऱ्या विजा, कोसळणारा पाऊस.   

"आई," ती शांतपणे म्हणाली, "जाणले मी माझ्या जन्माचे रहस्य." वरुणा ताठ उभी राहिली. आई धारातीवर मनुजपुत्र जन्माला येतात. पण तू एका देवपुत्रीला जन्म दिला. काळ्याकुट्ट ढगांकडे निर्भयपणे पाहत ती उद्गारली, आज पासून माझे नाव आहे वारूणा,  वरुण देवाची लेक.

आकाशातील वरुण देवाने त्यांच्या वर जलधारांचा अभिषेक करत स्वीकृती दिली. त्या दिवशी वरुणाच्या आईने आपल्या कपाळावर सौभाग्याचे  स्वाभिमानाचे  कुंकू लावले.

पंचमहायज्ञ: गृहस्थाश्रमाची पाच शाश्वत कर्तव्ये

ईजे यज्ञेभिः शशमे शमीभिर्ऋधद्वारायाग्नये ददाश।

एवा चन तं यशसामजुष्टिर्नांहो मर्तं नशते न प्रदृप्तिः 
ऋग्वेद (मण्डल ६, सूक्त ३, मंत्र २)

 
अर्थ: जो मनुष्य यज्ञांद्वारे ईश्वराची (अग्नीची) उपासना करतो, आपल्या पवित्र कर्मानी (शमीभिः) शांत आणि संयमी राहतो, तो आपल्या मानवी जीवनाचा, घराचा आणि कुळाचा उत्कर्ष करतो. सूर्य ज्याप्रमाणे सर्वांना प्रकाश देतो, त्याप्रमाणे यज्ञीय भावनेने जगणारा मनुष्य सर्वांचे कल्याण करतो आणि तो अद्भुत अग्नी आपल्या बुद्धीला उन्नत करतो.
 
ऋग्वेदातील या यज्ञीय भावनेला आपल्या रोजच्या व्यावहारिक जीवनात आणण्यासाठी मनुस्मृतीमध्ये 'पंचमहायज्ञ' सांगितले आहेत.  
 
अध्यापनं ब्रह्मयज्ञः पितृयज्ञस्तु तर्पणम्।
होमो दैवो बलिर्भौतो नृयज्ञोऽतिथिपूजनम्।।
(मनुस्मृती ३.७०):
 
अर्थ: . ब्रह्मयज्ञ म्हणजे  अध्यापन (शिकवणे आणि शिकणे) म्हणजे ब्रह्मयज्ञ होय. पितृयज्ञ: म्हणजे पूर्वजांचे तर्पण (स्मरण आणि आदर) करणे म्हणजे पितृयज्ञ होय. देवयज्ञ: म्हणजे होम-हवन (अग्नीमध्ये आहुती देणे) म्हणजे देवयज्ञ होय. भूतयज्ञ (बलिवैश्वदेव यज्ञ): म्हणजे भूतमात्रांना (प्राणी, पक्षी, निसर्ग) बली किंवा अन्न देणे म्हणजे भूतयज्ञ होय. मनुष्ययज्ञ (नृयज्ञ): अतिथींचे पूजन आणि सेवा करणे म्हणजे नृयज्ञ होय.

या शिवाय परोपकार इत्यादि  उत्तम कर्म, सत्य भाषण  ही यज्ञ आहेत.   असे शुभ कर्म केल्याने चित्त शांत होतो आणि पाप नष्ट होतात आणि ग्राहस्थ कर्म बंधनातून मुक्त होतो. 

  
या पाच ही यज्ञाचे अर्थ आणि आज हे यज्ञ कसे करायचे

ऋषीमुनींच्या मते, आपण या समाजात जगताना नकळत अनेक जीवांना इजा पोहोचवतो (जसे की पाणी भरताना, झाडू मारताना किंवा चूल पेटवताना). या दोषांचे निवारण करण्यासाठी आणि सृष्टीबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी हे पाच यज्ञ रोज करायचे असतात:

१. ब्रह्मयज्ञ (ऋषियज्ञ)

दररोज बुद्धी, ज्ञान आणि संस्कृतीचा परिचय देणाऱ्या ग्रंथांचे अध्ययन करणे आणि त्याचे ज्ञान निःस्वार्थपणे इतरांना देणे म्हणजे ब्रह्मयज्ञ; जेणेकरून सर्वांना सत्य आणि समाजाच्या कल्याणकारी मार्गावर चालण्याची प्रेरणा मिळेल.
 
आजचे उदाहरण: आजच्या डिजिटल युगात इंटरनेटवरून किंवा पुस्तकांतून विधायक व नैतिक गोष्टी शिकणे, चांगल्या विचारांचा आणि साहित्याचा प्रसार करणे तसेच एखाद्या गरजू किंवा गरीब मुलाला मोफत शिक्षण देणे, हाच खरा ब्रह्मयज्ञ आहे.
 
 
२. पितृयज्ञ

ज्या माता-पिता आणि पूर्वजांमुळे आपल्याला हे जीवन व संस्कृती मिळाली, त्यांच्याबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करणे म्हणजे पितृयज्ञ.

आजचे उदाहरण: आजच्या काळात आपल्या वृद्ध आई-वडिलांची मनापासून सेवा करणे, त्यांचा आदर राखणे आणि आपल्या दिवंगत पूर्वजांच्या स्मृत्यर्थ एखाद्या अनाथालयाला किंवा वृद्धाश्रमाला मदत करणे, हा आजचा पितृयज्ञ आहे. आज पाश्चात्त्य संस्कृतीच्या प्रभावामुळे साजरे केले जाणारे 'मातृदिन' आणि 'पितृदिन' हे केवळ वर्षातील दोन दिवस नसून, ही कृतज्ञतेची भावना ऋग्वेदकाळापासून 'पितृयज्ञा'च्या माध्यमातून आपल्या संस्कृतीत अखंड रुजलेली आहे. पालकांप्रती असलेल्या याच शाश्वत आदरामुळे आणि कर्तव्याच्या भावनेमुळे आजच्या आधुनिक युगातही भारतात 'संयुक्त परिवार' (एकत्र कुटुंब पद्धती) आणि कौटुंबिक मूल्यांची वीण घट्ट टिकून आहे."

३. देवयज्ञ

वैदिक काळापासून  निसर्गातील ज्या शक्तींमुळे (सूर्य, हवा, पाणी, वनस्पती) आपण जगू शकतो, त्यांच्या प्रति कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी  अग्नीमध्ये आहुती देऊन हा यज्ञ केला जायचा. अग्नी, वायू, जल व माती या मूलभूत तत्त्वांद्वारे निर्माण झालेल्या वातावरणाचे संतुलन राखण्यासाठी गायीच्या शुद्ध घी व औषधी वनस्पतींच्या आहुतीने केलेला यज्ञ हवेची शुद्धता करतो, रोगजंतू नष्ट करतो आणि सर्व प्राणिमात्रांसाठी अनुकूल पर्यावरण टिकवतो.
 
आजचे उदाहरण: आजच्या काळात पर्यावरणाचे रक्षण करणे, झाडे लावणे, पाणी वाचवणे, प्रदूषण न करणे आणि घरात सात्विक वातावरण ठेवणे हाच देवयज्ञ आहे.
 
४. भूतयज्ञ (बलिवैश्वदेव यज्ञ)
 
ईशान उपनिषद सांगते की, आपल्या वाट्याला आलेल्या वस्तूंचा कृतज्ञतेने उपभोग घेत, प्रत्येक जीवाला इथे जगण्याचा पूर्ण अधिकार आहे. निसर्गाचा आदर करत कर्म केल्यास शंभर वर्षे जगण्याची इच्छा धरली तरी कर्मबंधने मानवाला बांधू शकत नाहीत. भूत यज्ञ हा या तत्त्वाचा प्रत्यक्ष अनुभव आहे.समर्थ रामदासस्वामी ही म्हणतात  "जे जे भेटे भूत । ते ते मानिजे भगवंत ॥" परोपकारी वेचि जीव । तो सत्त्वगुण जाणावा ॥ "या जगात भेटणाऱ्या प्रत्येक प्राणीमात्रात आणि मानवात परमेश्वराचेच रूप पाहावे. सर्वांशी प्रेम, दया आणि आदराने वागणे श्रम आणि आयुष्य इतरांच्या कल्याणासाठी खर्च करतो हीच खरी ईश्वरसेवा आहे.   
 
आजचे उदाहरण: उन्हाळ्यात गच्चीवर किंवा गॅलरीत पक्षांसाठी पाणी व दाणे ठेवणे, रस्त्यावरील मुक्या प्राण्यांन अन्न देणे आणि निसर्गातील जैवविविधतेचा आदर करणे हे आजचे भूतयज्ञ आहे.
 
५. मनुष्ययज्ञ (नृयज्ञ)

गरजू, वृद्ध, आजारी व निराधार व्यक्तींना मदतीचा हात देणे, अतिथींचा आदर करणे, भुकेल्यांना अन्नदान करणे आणि समाजोपयोगी कार्यात सहभागी होणे हा आधुनिक मनुष्ययज्ञ आहे. सर्व प्राणीमात्र आणि मानवजातीबद्दल करुणा, सेवा व कृतज्ञतेची भावना ठेवणे हेच पंचमहायज्ञांचे खरे सार आहे.

आजचे उदाहरण: घरी आलेल्या पाहुण्यांचे हसतमुखाने स्वागत करणे, तसेच समाजातील गरीब, आजारी किंवा उपेक्षित व्यक्तीला वैद्यकीय, मानसिक किंवा आर्थिक मदत करणे हा आजचा सर्वोत्तम मनुष्ययज्ञ आहे. या पंचमहायज्ञांचे महत्त्व वेद आणि उपनिषद काळापासून चालत आले आहे, याचे पुरावे खालील ग्रंथांमध्ये मिळतात: शतपथ ब्राह्मणात या पाच यज्ञांना थेट 'महायज्ञ' अशी संज्ञा देऊन त्यांचे नित्य आचरण अनिवार्य मानले आहे:

 
पञ्चैव महायज्ञाः। तान्येव महासत्राणि-देवयज्ञः
पितृयज्ञो भूतयज्ञो मनुष्ययज्ञो ब्रह्मयज्ञ इति। 

शतपथ ब्राह्मण (शुक्ल यजुर्वेद - ११.५.६.१)
 
ऋषींनी या पाच महायज्ञांना 'महासत्र' (महान अनुष्ठान) म्हटले आहे. ते म्हणजे - देवयज्ञ, पितृयज्ञ, भूतयज्ञ, मनुष्ययज्ञ आणि ब्रह्मयज्ञ. हे मानवाने रोज केलेच पाहिजेत. भगवान श्रीकृष्णही म्हणतात,    
 
यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम्।
नायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कुतोऽन्यः कुरुसत्तम।।

(भगवद्गीता ४.३१)
 
हे कुरुश्रेष्ठा (अर्जुना), यज्ञापासून उरलेले 'यज्ञशिष्ट' (यज्ञाचे अन्न किंवा फळ) जे अमृतातुल्य आहे, त्याचे सेवन करणारे श्रेष्ठ पुरुष सनातन परब्रह्माला प्राप्त होतात. परंतु, जो मनुष्य या जीवन-यज्ञाचे आचरण करत नाही (म्हणजे स्वार्थी जीवन जगतो), त्याला हा भौतिक लोक (हा संसार) देखील सुखकर ठरत नाही; मग परलोक कसा बरे मिळेल? 'यज्ञशिष्टामृतभुजो' (यज्ञाचे अन्न ग्रहण करणारे): याचा अर्थ असा की गृहस्थाने प्रथम ब्रह्मयज्ञ, पितृयज्ञ, देवयज्ञ, भूतयज्ञ आणि मनुष्ययज्ञ याद्वारे समाज, निसर्ग आणि प्राण्यांना त्यांचे हक्क दिले पाहिजेत. त्यानंतर जे उरते, ते अन्न नसून 'अमृत' आहे. २. 'नायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य' (यज्ञ न करणाऱ्याला हा लोकही नाही): भगवान श्रीकृष्ण स्पष्ट सांगतात की, जो माणूस कोणताही त्याग किंवा यज्ञ न करता फक्त स्वतःपुरता विचार करतो, त्याला या समाजातही आदर किंवा सुख मिळत नाही. मानवी जीवन हे परस्परांच्या सहकार्यावर (Interdependence) टिकून आहे, हेच यातून सिद्ध होते. आज ही भारतात घरात शुभ कार्य असेल तर भंडारा इत्यादि करतात. सर्वच धार्मिक क्षेत्रांत भक्तांनी उपाशी राहू नये या  भावनेने  अन्नछत्र चालविले जातात.  
 
निष्कर्ष: ऋग्वेदातील मंत्रापासून ते भगवद्गीतेपर्यंत आपल्या सर्व ग्रंथांनी एकच संदेश दिला आहे की, मनुष्य हा एकटा जगू शकत नाही. तो समाज आणि निसर्गाचा ऋणी आहे. पंचमहायज्ञ म्हणजे कोणतीही कठीण कर्मकांडे नसून, निसर्ग, समाज, कुटुंब आणि स्वतःच्या बुद्धीप्रती 'कृतज्ञता' (Gratitude) व्यक्त करण्याची एक सुंदर व शाश्वत जीवनपद्धती आहे.
 

वट सावित्रीच्या पूजेमागचे वैज्ञानिक सत्य

 

भारतीय संस्कृतीतील वटपौर्णिमेचा सण आणि सावित्री-सत्यवानाची कथा ही केवळ एक काल्पनिक 'भाकड कथा' नसून, त्यामागे मानवी आरोग्याचे आणि पर्यावरण संरक्षणाचे एक प्रगल्भ 'विज्ञान' दडलेले आहे. महाराष्ट्र आणि इतर राज्यांमध्ये हा सण नेमका कडक उन्हाळ्याच्या शेवटी येतो, यामागे एक अत्यंत महत्त्वाचे भौगोलिक व जैविक कारण आहे.

सावित्री-सत्यवान कथेमागील विज्ञान: जेव्हा उन्हाळ्यात तापमान ४०°C ते ४५°C च्या पार जाते आणि अत्यंत उष्ण वारे (लू) वाहतात, तेव्हा वडाचे विस्तीर्ण आणि घनदाट छत (Canopy) या उष्ण लहरींना शोषून घेते. या झाडाखालील तापमान सभोवतालच्या वातावरणापेक्षा ४ ते ५ अंशांनी कमी असल्याने, ते उष्माघातापासून (Heat Stroke) मानवाचे आणि पशू-पक्ष्यांचे नैसर्गिक कवच म्हणून रक्षण करते.

कडक उन्हामुळे जेव्हा जीव कासावीस होतो, श्वसनाचा त्रास होतो किंवा हृदयगती मंदावते, अशा आणीबाणीच्या प्रसंगी वडाच्या झाडाखाली मिळणारा प्रचंड प्रमाणातील शुद्ध प्राणवायू (ऑक्सिजन) शरीराला नवजीवन देतो. हा निसर्गदत्त ऑक्सिजन जणू काही आपत्कालीन वैद्यकीय स्थितीत 'सॉर्बिट्रेट' (Sorbitrate) या गोळीसारखेच काम करतो.

पौराणिक कथेत सावित्रीने वडाच्या झाडाखालीच यमाकडून सत्यवानाचे प्राण परत आणले होते; यामागील वैज्ञानिक सत्य हेच आहे की, उन्हाच्या तीव्रतेने मूर्च्छित झालेल्या सत्यवानाला वडाच्या शीतल छायेने आणि तिथल्या अतिशुद्ध ऑक्सिजननेच जीवदान दिले असणार.

वटवृक्षाची वैशिष्ट्ये वडाला आपल्या संस्कृतीत आणि निसर्गात 'राजनिवास' किंवा 'अक्षय वृक्ष' मानले जाते. या वृक्षाचे अनेक वैशिष्ट्यपूर्ण गुणधर्म आहेत:

1. दीर्घायुष्य आणि विस्तार: वडाचे झाड शेकडो वर्षे जगू शकते. त्याच्या फांद्यांमधून निघणाऱ्या पारंब्या जमिनीत रुतून नवीन खोड तयार करतात, ज्यामुळे या झाडाचा विस्तार अफाट होतो. याची मुळे दूरवर पसरलेली असतात आणि मोठ्या प्रमाणात पाणी जमिनीत मुरवतात.

2. अखंड प्राणवायू (ऑक्सिजन): वड हा अशा मोजक्या वृक्षांपैकी एक आहे जो मोठ्या प्रमाणावर प्राणवायू उत्सर्जित करतो आणि वातावरण शुद्ध ठेवण्यास मदत करतो.

3. शीतल छाया: वडाचे छत एवढे दाट असते की, कडक उन्हाळ्यातही या झाडाखाली अत्यंत थंड आणि आल्हाददायक वातावरण राहते.

4. जलसंधारण: वडाची पाळेमुळे जमिनीत खूप खोलवर पसरून पावसाचे पाणी जमिनीत मुरवण्याचे कार्य करतात, ज्यामुळे भूमीचे दुष्काळापासून रक्षण होते.

 

औषधीय गुणधर्म:  आयुर्वेदात वडाच्या झाडाच्या प्रत्येक भागाला (पाने, फळे, साल, पारंब्या आणि चीक) औषधी मानले गेले आहे:

 

1. पाने आणि फळे: अँटी-ऑक्सिडंट्सनी समृद्ध असतात. फळे पक्ष्यांचे मुख्य अन्न तर आहेतच, पण मानवासाठीही ती काही विशिष्ट आजारांवर चूर्ण स्वरूपात फायदेशीर ठरतात.

2. वडाचा चीक:सांधेदुखी किंवा सूज आल्यास लावल्याने आराम मिळतो; दातांच्या दुखण्यावरही गुणकारी मानला जातो.

3. पारंब्या: कोवळ्या पारंब्यांचे चूर्ण केसांच्या आरोग्यासाठी उत्तम मानले जाते; यामुळे केस मजबूत होतात.

4. साल: याचा काढा शरीरातील अंतर्गत दाह (inflammation) कमी करण्यासाठी आणि रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवण्यासाठी वापरला जातो.

 

पक्ष्यांचे आणि जीवांचे आश्रयस्थान: वडाचे झाड म्हणजे केवळ एक वनस्पती नसून ते निसर्गाचे एक मोठे हॉटेल किंवा हक्काचे घर आहे. या झाडावर मैना, पोपट, कावळे, घुबड आणि अनेक प्रकारचे स्थलांतरित पक्षी राहतात. वडाची लहान-लहान लाल फळे ('टेंभा') हे पक्षी, खारी आणि माकडांचे आवडते खाद्य आहे. त्याच्या घनदाट पानांमध्ये असंख्य कीटक, मुंग्या आणि लहान जीव आश्रय घेतात. म्हणजेच, एक वडाचे झाड संपूर्ण परिसराची जैव विविधता टिकवून ठेवते.

पूजेमागचे मूळ कारण: वृक्ष संरक्षण आणि प्रकृतीचा सन्मान: आपल्या पूर्वजांनी वटपौर्णिमेच्या माध्यमातून वडाच्या पूजेची जी परंपरा सुरू केली, त्यामागे एक अत्यंत प्रगल्भ आणि वैज्ञानिक विचार होता.

१. कृतज्ञता आणि प्रकृतीचा सन्मान निसर्ग हाच आपला खरा पालनकर्ता आहे. वड आपल्याला सावली, औषध, शुद्ध हवा देतो आणि वातावरणाचा समतोल राखतो. या उपकाराची जाणीव ठेवून प्रकृतीप्रती कृतज्ञता व्यक्त करणे, हाच पूजेचा मुख्य उद्देश आहे.

२. धार्मिक अधिष्ठानातून 'वृक्ष संरक्षण' पूर्वीच्या काळी आजच्यासारखे कायदे नव्हते. त्यामुळे एखाद्या मौल्यवान गोष्टीचे रक्षण करायचे असेल, तर त्याला श्रद्धेची आणि देवा-धर्माची जोड दिली जायची. वडाला 'पवित्र' मानल्यामुळे लोक त्याला तोडत नाहीत, उलट त्याचे जतन करतात, ही एक प्रकारे निसर्ग संरक्षणाची पारंपरिक पद्धत  आहे. "आपण वडाची पूजा करतो, म्हणूनच आज या महाकाय वृक्षाचे रक्षण होते," हे विधान त्रिकालाबाधित सत्य आहे. आमच्या फ्लॅटच्या समोरच्या बागेत आधी वडाचे झाड नव्हते. पाच-सात वर्षांपूर्वी लोकांनी वट पूजेसाठी झाड लावले. आज 15 फूट उंच झालेले आहे. भविष्यात महाकाय वृक्ष होणार.

३. 'निसर्ग वाचेल, तरच आपण वाचू' हा संदेश आजच्या सिमेंटच्या जंगलात जर आपण झाडे वाचवली नाहीत, तर मानवाचे अस्तित्व धोक्यात येईल. वडाची पूजा करणे म्हणजे केवळ एका झाडाची पूजा करणे नव्हे, तर 'निसर्गाचे रक्षण हीच मानवाची सुरक्षा' या वैश्विक सत्याचा अंगीकार करणे होय. आजची सावित्री जेव्हा वडाची पूजा करते, तेव्हा ती प्रत्यक्षात पर्यावरणाचे सत्य जपून मानवाच्याच प्राणांचे रक्षण करत असते.

विज्ञान-कथा: वटवृक्ष आणि सावित्री

 

सावित्रीने वाचविले सत्यवानाचे प्राण,

भाकड कथा ही नव्हे मुळी, दडले तिज विज्ञान!

वटवृक्षाच्या सावलीत मिळे जीवा संजीवनी,

निसर्गरक्षणाचेच सत्य सांगते ही कहाणी. || १ ||

 

दीर्घायुषी हा वटवृक्ष, अथांग त्याचा विस्तार,

पशु-पक्षी-कीटकांना देई आसरा, आधार.

शुद्ध वायूचा अखंड झरा, मानवाला दान देई,

शीतल छाया शिरी धरून, वसुंधरेची सेवा वाही. || २ ||

 

पारंब्यांतुनी नवे जीवन, मुळे खोल रुजती धरणी,

जल साठवूनी दुष्काळातही, तृषार्तांची तृष्णा हरती.

अशा वृक्षा पूजूनी आपण, जपतो त्याचे अस्तित्व,

निसर्ग वाचला तरच वाचेल, मानवाचे भवितव्य! || ३ ||

समर्थ विचार: मंदिर आणि मठांचे व्यवस्थापन

 

आपल्या सनातन धर्मात मंदिर हे केवळ देवदर्शन आणि पूजापाठापुरते मर्यादित स्थान नसून, ते संपूर्ण समाजाला एकत्र बांधणारे आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेला गतिमान करणारे मुख्य केंद्र आहे. मंदिरात साजरे होणारे देवांचे बहुदिवसीय उत्सव, जत्रा, भागवत सप्ताह, प्रवचन आणि कीर्तने याद्वारे केवळ आध्यात्मिक प्रबोधन होत नाही, तर लोककलेचे आणि व्यापाराचे एक विराट व्यासपीठ निर्माण होते. या जत्रांमध्ये समाजातील प्रत्येक घटकाला आणि कलाकाराला हक्काचे स्थान मिळते. नट, बहुरूपी, जादूगार, दशावतारी व गोंधळी कलाकार आणि लोकनृत्य सादर करणाऱ्या नर्तकी आपल्या कलागुणांचे सादरीकरण करतात; ज्यामुळे आपल्या पारंपरिक लोककलांचे जतन होते.
 
यासोबतच, लहान मुलांची खेळणी विकणारे, सुवासिक द्रव्ये, गृहोपयोगी वस्तू आणि विविध साहित्याचे स्टॉल्स लावणारे छोटे व्यापारी, तसेच ज्ञानप्रसाराचे काम करणारे पुस्तक विक्रेते यांना या निमित्ताने मोठी बाजारपेठ मिळते. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, मंदिराच्या परिसरात भरणाऱ्या या जत्रांमुळे त्या भागातील शेतकरी, कुंभार, विणकर आणि हस्तकला कारागिरांच्या उत्पादनांना थेट ग्राहक मिळून ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला (Rural Economy) मोठे चलन मिळते. उत्सवकाळात दूरवरून येणाऱ्या भाविकांच्या सेवेसाठी आयोजित करण्यात येणारी मोफत वैद्यकीय (मेडिकल) शिबिरे आणि अन्नछत्रे हे मंदिराच्या सामाजिक बांधिलकीचे उत्तम उदाहरण आहे. थोडक्यात सांगायचे तर, आपली मंदिरे ही केवळ उपासनेची ठिकाणे नसून ती कला, संस्कृती, व्यापार, आरोग्य आणि समाजकल्याण यांचा मेळ घालणारी एक आदर्श, स्वयंपूर्ण व्यवस्था आहे.
 
संत समर्थ रामदास स्वामी हे केवळ पारमार्थिक संत नव्हते, तर ते एक द्रष्टे समाजसंघटक आणि कुशल व्यवस्थापक होते. त्यांनी शिवकाळात महाराष्ट्रात उभारलेली मंदिरे ही केवळ उपासनेची ठिकाणे नव्हती, तर ती संकटकाळात समाजाला धान्य, आश्रय आणि बळ देणारी प्रमुख केंद्रे होती. समर्थांनी महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यात ११०० पेक्षा जास्त मठांची आणि मारुती मंदिरांची स्थापना केली. एका मध्यवर्ती केंद्रातून (चाफळ) या सर्व मठांचे जाळे आणि तिथे काम करणारे शेकडो तरुण 'रामदासी' कार्यकर्ते सांभाळणे, हे उत्कृष्ट नेटवर्क मॅनेजमेंट (Network Management) आणि नेतृत्वाचे उत्तम उदाहरण आहे. असे करताना मठ आणि मंदिर कसे बांधले पाहिजे, तिथली व्यवस्था कशी असायला पाहिजे, याचे विस्तृत वर्णन श्री सार्थ दासबोधातील 'अर्चन भक्ती' आणि इतर समासांमध्ये केले आहे.
 
१. मंदिराचा परिसर वैभवपूर्ण असावा
 
समर्थ रामदास स्वामी म्हणतात की, जुनी झालेली देवळे व मंदिरे यांचा जीर्णोद्धार करावा आणि त्यासाठीचे आवश्यक ते काम तत्परतेने पूर्ण करावे. हत्ती, रथ, घोडे, सिंहासने, चौरंग, पालख्या, सुखावह वाहने, मंचक, डोलारे, विमाने इत्यादी सर्व साधने नूतनीकरण करून सज्ज ठेवावीत. मेघडंबरी, छत्रे, चामरे, अब्दागिऱ्या, निशाणे या वस्तू काळजीपूर्वक सांभाळाव्यात. देवाची नाना प्रकारची वाहने, बसण्यासाठी उत्तम ठिकाणे आणि विविध प्रकारची सुवर्णासने वगैरे प्रयत्नपूर्वक जपून ठेवावीत. भुवने, कोठड्या, पेट्या, पेटारे, रांजण, हौद, घागरी अशा मौल्यवान व उपयुक्त वस्तू अतिप्रयत्नाने जमा कराव्यात.
 
संकटप्रसंगी उपयोगी पडणारी अनेक भुयारे, तळघरे आणि त्यांना जोडणारे गुप्त बोगदे, विविध स्थळांना जोडणारी गुप्त द्वारे आणि अत्यंत मूल्यवान वस्तूंची भांडारे (खजिना) प्रयत्नपूर्वक निर्माण करून त्यांचे जतन करावे. उत्तम जागा निवडून भव्य मंदिराची निर्मिती करावी. तिथे अनेक देवकुळे, शिखरे, मोठी पटांगणे, मंडप, धर्मशाळा, विहिरी, सरोवरे, मठ इत्यादींचे बांधकाम करावे. मंदिराच्या परिसरात सुंदर वन-उपवने आणि सुगंधी फुलांच्या बागा (पुष्पवाटिका) असाव्यात; जिथे ऋषी-मुनी आणि तपस्वी शांत वातावरणात तपश्चर्या करू शकतील. शुक (पोपट), सारिका (मैना), मोर (मयूर) व कोकिळा यांसारखे पक्षी आपल्या मधुर आवाजाने तो परिसर जिवंत ठेवतील. या निसर्गरम्य आणि पवित्र परिसरात देवाच्या सेवेसाठी व वैभवासाठी गाई, म्हशी, घोडे, हत्ती, तसेच तलावात विहार करणारी बदके यांसारखे पशू-पक्षी मंदिराला अर्पण करावेत.
 
२. भक्तांची व्यवस्था
 
तडाग कूप आणि सरोवर। निर्मळोदके भरले दिसावे।
धर्मशाळा आणि अन्नछत्र। जेथे विसावे साधूपात्र॥
 
मंदिरात होणाऱ्या उत्सवांमध्ये भाग घेण्यासाठी आणि जत्रेसाठी दूरवरून येणाऱ्या भाविकांची तसेच साधू-संतांची सोय करणे हे मंदिराचे प्रमुख कर्तव्य आहे. त्या काळात लोक पायी चालत देवदर्शनासाठी येत असत. अनेकदा त्यांच्याजवळ पुरेसा पैसा किंवा खाण्या-पिण्याचे साहित्य नसायचे. समर्थांनी यासाठी मंदिर उभारताना मंदिराच्या परिसरात स्वच्छ पाण्याची, निवासाची आणि भोजनाची चोख व्यवस्था असावी, असे निर्देश दिले आहेत. भक्तांना स्नानासाठी आणि पिण्याच्या पाण्यासाठी मंदिराच्या आवारात तलाव (तडाग), विहीर (कूप) किंवा सरोवर असावे, जे नेहमी निर्मळ पाण्याने भरलेले असेल. तसेच प्रवाशांच्या हक्काच्या निवासासाठी 'धर्मशाळा' आणि भुकेलेल्यांसाठी अखंड 'अन्नछत्र' चालवले जावे, जेणेकरून तिथे येणाऱ्या साधू-संतांना व गरिबांना हक्काचा आश्रय मिळेल.
 
३. अन्नभंडार (धान्यकोठी) आणि सामग्री व्यवस्था
 
मंदिराच्या कोठारांमध्ये नेहमी मुबलक धान्य भरून ठेवलेले असावे आणि सर्व प्रकारची सामग्री आधीच तयार करून ठेवावी. गरजेच्या वेळी, उत्सवाप्रसंगी किंवा दुष्काळासारख्या आपत्कालीन परिस्थितीत ती सामग्री अत्यंत आदराने, नियोजित पद्धतीने आणि चातुर्याने लोकांच्या सेवेसाठी वापरावी.

४. संकटकालीन व्यवस्थापन (Crisis Management) व सुरक्षा
 
शिवकाळात परकीय आक्रमणे आणि दुष्काळ या दोन्ही संकटांचा सातत्याने सामना करावा लागत होता. अशा वेळी मंदिरांमध्ये तळघरे आणि धान्य कोठारे सज्ज ठेवण्याचा समर्थांचा विचार म्हणजेच आजच्या काळातील 'Risk & Crisis Management' होय.

भुयेरीं तळघरें आणी विवरें । नाना स्थळें गुप्त द्वारें ।
अनर्घ्ये वस्तूंचीं भांडारें । येत्नें करीत जावीं ॥  
 
समर्थ म्हणतात की, मंदिरात गुप्त भुयारे, तळघरे, विवरे अशी अनेक गुप्त स्थळे आणि त्यांना जोडणाऱ्या गुप्त वाटा तयार कराव्यात. तसेच अमूल्य वस्तू सुरक्षित ठेवण्यासाठी गुप्त भांडारे प्रयत्नपूर्वक बनवावीत. भारताच्या इतिहासात मंदिरांवर वारंवार परकीय आक्रमणे झाली. लुटारू राज्यकर्त्यांनी मंदिरांतील सोने, मूर्ती व मौल्यवान संपत्ती लुटण्याचा प्रयत्न केला. अशा संकटकाळात गुप्त भुयारे व तळघरांमुळे देवाची मूर्ती तसेच खजिना शत्रूच्या नजरेपासून सुरक्षित राहत असे. गुप्त द्वारांमुळे पुजारी व भाविक संकटसमयी सुखरूप बाहेर पडू शकत असत. भांडारांमध्ये साठवलेले धन पुढे मंदिराच्या पुनर्बांधणीसाठी, धर्मकार्यासाठी व गरजू भक्तांच्या मदतीसाठी उपयोगी पडत असे. थोडक्यात, संकटकाळात मंदिराचे अस्तित्व, देवतेची प्रतिष्ठा आणि शतकानुशतके जमवलेली संपत्ती या सर्वांचे रक्षण या गुप्त व्यवस्थेमुळे शक्य होत असे. समर्थांनी हे केवळ आध्यात्मिक नव्हे, तर अत्यंत व्यावहारिक दृष्टिकोनातून सांगितले आहे.
 
५. आदर्श मंदिर प्रबंधक: समर्थांच्या 'महंत लक्षणां'तील व्यवस्थापकीय दृष्टी
 
समर्थ रामदास स्वामींच्या मते, मंदिराची भव्य व्यवस्था सांभाळणारा 'महंत' किंवा प्रबंधक (Manager) हा अत्यंत कार्यक्षम, चतुर आणि उत्तम जनसंपर्क असणारा असावा. समर्थांनी 'महंत लक्षणे' सांगताना स्पष्ट केले आहे की, प्रबंधकाने केवळ एकांतात न बसता 'जनांत मिसळावे' (लोकसंग्रह करावा), पण आपले अंतःकरण ईश्वराशी जोडून ठेवावे.
 
एका आदर्श प्रबंधकाकडे प्रचंड सोशीकपणा आणि 'सावधपण' असावे, जेणेकरून मंदिराच्या कोठारातील धान्य, हिशोब आणि सुरक्षितता यात कोणतीही त्रुटी राहणार नाही. 'आधी केले मग सांगितले' या उक्तीप्रमाणे महंताने स्वतः कष्ट करून इतरांसमोर आदर्श ठेवावा. त्याने कोणाचेही मन न दुखवता, सर्वांना सोबत घेऊन मंदिराचे उत्सव, अन्नछत्रे आणि सामाजिक कार्ये तडीस न्यावीत. प्रबंधकाकडे 'राजकारण' (म्हणजेच व्यवहारातील चातुर्य व मुत्सद्दीपणा) असावे, जेणेकरून तो बाह्य संकटांपासून मंदिराचे रक्षण करू शकेल आणि अंतर्गत व्यवस्था शिस्तीत राखेल. थोडक्यात, समर्थांचा महंत हा आजच्या काळातील एका सक्षम 'CEO' सारखा आहे, ज्याच्याकडे आध्यात्मिक नैतिकतेचे अधिष्ठान आणि व्यावहारिक प्रशासनाचे (Administration) अजोड कौशल्य आहे. समर्थ म्हणतात:
 
महंतें महंत करावें। युक्तीबुद्धीनें भरावें।
कळावंत करूनि सोडावें। बहुतां जनां॥  
 
महंताने केवळ स्वतःच काम करू नये, तर आपल्या हाताखाली काम करणाऱ्या कार्यकर्त्यांनाही आपल्यासारखेच कार्यक्षम आणि कलावंत (कुशल) बनवावे, जेणेकरून मंदिराची व्यवस्था अविरत आणि सक्षमपणे चालू राहील. यालाच आजच्या कॉर्पोरेट भाषेत 'Succession Planning' (उत्तराधिकारी नियोजन) किंवा 'Team Empowerment' (संघ सक्षमीकरण) म्हणतात.
 
६. भगवंताची पूजा-अर्चा
 
पंचामृतें गंधाक्षतें | पुष्पें परिमळद्रव्यें बहुतें |
धूपदीप असंख्यातें | नीरांजनें कर्पुराचीं ||

समर्थ म्हणतात की, अनेक प्रकारच्या उत्तम सामग्रीने परमेश्वराची पूजा करावी. पंचामृत, गंध-अक्षता, फुले, पुष्कळ परिमळद्रव्ये, धूप-दीप, अनेक प्रकारच्या आरत्या व कापूर नीरांजने; तसेच सुग्रास नैवेद्य, विविध प्रकारची फळे, तांबूल, दक्षिणा, नाना अलंकार, उत्तम वस्त्रे, वनमाळा, पालख्या, छत्रे, आरामदायक सुखासने, मेघडंबरी, अब्दागिऱ्या, दिंड्या, पताका, निशाणे, आणि टाळ-मृदंगाच्या गजर करून देवाचे वैभव वाढवावे.

परंतु, जर प्रतिकूल परिस्थिती असेल आणि बाह्य साधनांची कमतरता असेल, तर समर्थांनी यावरही मार्ग सुचवला आहे. अनुकूल परिस्थिती नसताना आपल्या अंतर्यामी, मनाने षोडशोपचारे भगवंताची पूजा करावी. अशा प्रकारे केलेल्या पूजेला 'मानसपूजा' असे म्हणतात. जे जे भव्य-दिव्य अलंकार आणि वैभव आपल्याला प्रत्यक्ष अर्पण करता येत नाही, ते कल्पनेने निर्माण करून मनातील परमात्म्याला अत्यंत मनोभावे अर्पण करावे.
 
ऐसी पूजा न घडे बरवी | तरी मानसपूजा करावी |
जें जे आपणांस पाहिजे | तें तें कल्पून वाहिजे |
येणें प्रकारें कीजे | मानसपूजा ||
 
सारांश: समर्थ रामदास स्वामींनी दासबोधाच्या माध्यमातून मांडलेली मंदिर व मठ व्यवस्था ही केवळ धार्मिक कर्मकांडांपुरती मर्यादित नसून, ते एक अत्यंत प्रगत, व्यवहार्य आणि आदर्श सामाजिक-प्रशासकीय मॉडेल (Administrative Model) आहे. समर्थांच्या काळात मंदिरांना केवळ भक्तीचे केंद्र न ठेवता, समाजप्रबोधन, आपत्कालीन साहाय्य आणि लोककल्याणाचे मुख्य व्यासपीठ बनवले गेले.

आजच्या २१ व्या शतकातील आधुनिक व्यवस्थापन शास्त्राचा (Modern Management) विचार केला तर, समर्थांचे हे विचार थक्क करणारे आहेत. त्यांनी 'अर्चन भक्ती'च्या बहाण्याने दिलेले धडे प्रत्यक्षात Infrastructure Management (मंदिराचा परिसर व वास्तू विकास), Hospitality & Supply Chain (भक्तांची सोय, धर्मशाळा आणि अन्नछत्रांचे नियोजन), Crisis Management (संकटसमयी भुयारे व खजिन्याचे रक्षण), आणि Human Resource & Leadership Development (महंत लक्षणे आणि कार्यकर्त्यांचे सक्षमीकरण) यांचे उत्कृष्ट मार्गदर्शन करतात.
 
थोडक्यात सांगायचे तर, आजच्या काळातील कोणत्याही मोठ्या संस्थेला, कॉर्पोरेट कंपनीला किंवा सार्वजनिक व्यवस्थेला यशस्वीपणे चालवण्यासाठी ज्या नेतृत्वाची, दूरदृष्टीची आणि शिस्तीची गरज असते, ती सर्व मूल्ये समर्थांनी शतकांपूर्वीच आपल्या मंदिर व्यवस्थापनात गुंफली होती. आध्यात्मिक अधिष्ठानाला जेव्हा चतुर व्यवहाराची आणि सामाजिक बांधिलकीची जोड मिळते, तेव्हाच एक स्वयंपूर्ण आणि आदर्श समाज निर्माण होऊ शकतो, हाच समर्थांच्या या मंदिर व्यवस्थापनाचा मुख्य गाभा आहे. त्यांचे हे विचार आजच्या आधुनिक व्यवस्थापकांसाठी आणि मंदिर प्रशासकांसाठी मार्गदर्शक दिवा ठरतात.