जडीबुटी दिवस: आचार्य बालकृष्ण यांचे आयुर्वेद आणि वनौषधी संवर्धनातील योगदान

 

४ ऑगस्ट हा आचार्य बालकृष्ण यांचा वाढदिवस संपूर्ण देशभरात 'जडीबुटी दिवस' म्हणून साजरा केला जातो. हा उपक्रम २००९ सालापासून अविरत सुरू असून, आयुर्वेदाचा वारसा जपणे आणि वनस्पतींचे संवर्धन करणे हा यामागचा मुख्य उद्देश आहे. गेल्या काही वर्षांत त्यांच्या आव्हानाला प्रतिसाद देत देशभर कोट्यवधी वृक्षांची व औषधी वनस्पतींची लागवड झाली आहे, ज्याने निसर्ग रक्षणाला एक मोठा जनांदोलनाचा आकार दिला आहे.

आचार्य बालकृष्ण आणि पतंजली संशोधन संस्थेने भारतीय वनस्पतींच्या शोधात व संरक्षणात मोलाचे योगदान दिले आहे. त्यांनी हरियाणातील मोरणी हिल्स क्षेत्रात एक विशाल हर्बल पार्क विकसित केले, जिथे शेकडो दुर्मिळ औषधी वनस्पतींचा शोध व संवर्धन करण्यात आले. अरुणाचल प्रदेश व ईशान्य भारतातील घनदाट जंगलांतून त्यांनी शेकडो नवीन वनस्पती प्रजातींचा अभ्यास व नोंद केली आहे. पतंजलीच्या हरिद्वार येथील 'हर्बल गार्डन' मध्ये हिमालयासह संपूर्ण भारतातून आणलेल्या हजारो दुर्मिळ औषधी वनस्पतींचे जतन करण्यात आले असून, हे गार्डन आयुर्वेद संशोधक, विद्यार्थी आणि डॉक्टरांसाठी वनस्पतींच्या प्रत्यक्ष शास्त्रीय ओळखीचे एक प्रमुख संशोधन केंद्र म्हणून कार्य करते; दुसरीकडे, उत्तराखंडच्या निसर्गरम्य 'माला गाव' (Mala Village) या दुर्गम हिमालयातील क्षेत्रात योग आणि आयुर्वेदाचे आद्य प्रवर्तक महर्षी पतंजली यांची भव्य मूर्ती स्थापित करण्यात आली आहे. हे माला गाव उच्च-उंचीवरील दुर्मिळ औषधी वनस्पतींनी समृद्ध असून, पतंजली संस्थेतर्फे या भागात स्थानिक वनस्पतींचे रक्षण, आणि ग्रामस्थांच्या मदतीने औषधी वनस्पतींच्या लागवडीला प्रोत्साहन दिले जात आहे. थोडक्यात, हरिद्वारचे हर्बल गार्डन हे आधुनिक वैज्ञानिक संशोधनाचे केंद्र आहे, तर माला गावातील महर्षी पतंजलींची मूर्ती आणि तेथील वनस्पती संवर्धन हे हिमालयाच्या कुशीत भारतीय संस्कृती व आयुर्वेदाचा वारसा जपणारे प्रमुख प्रतीक आहे.

याशिवाय, हिमालयातील अत्यंत दुर्मिळ व संकटग्रस्त औषधी वनस्पतींचे 'जिओ-टॅगिंग' (Geo-tagging) करण्याचे महत्त्वपूर्ण कार्य त्यांनी हाती घेतले आहे. आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून वनस्पतींच्या भौगोलिक स्थानाची अचूक नोंद ठेवल्यामुळे वनस्पतींची चोरी रोखणे, त्यांच्या प्रजातींचे रक्षण करणे आणि संशोधनाला गती देणे शक्य झाले आहे. पतंजलीच्या संशोधक टीमने आचार्य बालकृष्ण यांच्या नेतृत्वाखाली हिमालयातील गंगोत्री क्षेत्रातील अत्यंत दुर्गम, रक्तवर्ण ग्लेशियर (Raktavarna Glacier) भागातील तीन अनाम शिखरांवर यशस्वी चढाई करून औषधी वनस्पतींचे ऐतिहासिक 'जिओ-टॅगिंग' केले आहे. या मोहिमे दरम्यान सर केलेल्या तिन्ही शिखरांचे पतंजली टीमने अधिकृत नामकरण केले असून, सर्वात उंच शिखराला 'राष्ट्रऋषि', दुसऱ्या शिखराला 'योगऋषि' आणि तिसऱ्या शिखराला 'आयुर्वेद ऋषि' अशी नावे देण्यात आली आहेत; तसेच या तिन्ही शिखरांच्या मध्यभागी असलेल्या ग्लेशियर क्षेत्राला 'ऋषि ग्लेशियर' (ऋषि बामक) असे नाव दिले गेले आहे. ६,००० मीटरपेक्षा जास्त उंचीवरील अत्यंत प्रतिकूल हवामानात जाऊन वनस्पतींच्या भौगोलिक स्थानाची अचूक नोंद ठेवण्याची ही पहिलीच वैज्ञानिक कामगिरी ठरली आहे.

वर्ल्ड हर्बल एन्सायक्लोपिडिया (World Herbal Encyclopedia) हा पतंजली संशोधन संस्थेच्या माध्यमातून विकसित केलेला जगातील औषधी वनस्पतींचा सर्वात मोठा आणि ऐतिहासिक ज्ञानकोश आहे. एकूण १११ खंडांमध्ये विभागलेल्या या महाग्रंथात जगभरातील सुमारे ५०,००० औषधी वनस्पतींची (ज्यात भारतातील १५,००० वनस्पतींचा समावेश आहे) सखोल माहिती गोळा करण्यात आली आहे. या ग्रंथात वनस्पतींच्या ७,५०० प्रजातींचा अभ्यास, जगभरातील २,००० भाषांमधील १२ लाख स्थानिक नावे, २,००० आदिवासी जमातींचे पारंपरिक ज्ञान, आणि ६ लाख संदर्भ स्रोतांचा समावेश आहे. विशेष म्हणजे, सर्व ५०,००० वनस्पतींचे द्विपद पद्धतीनुसार शास्त्रीय संस्कृत नामकरण करण्यात आले असून, त्यांच्या अचूक ओळखीसाठी ३५,००० कॅनव्हास पेंटिंग्स व ३०,००० रेखाचित्रे समाविष्ट केली आहेत. वनस्पतींचे वर्णन, रासायनिक घटक, औषधी उपयोग, आणि ९ प्रमुख वैद्यकीय पद्धतींचा इतिहास सांगणारा हा ग्रंथ पारंपरिक ज्ञान आणि आधुनिक विज्ञानाचा सुरेख संगम घडवून आणणारा मानवजातीसाठी एक अमूल्य ठेवा आहे. हे कार्य जर एखाद्या गोर्‍या माणसाने केले असते तर त्याला निश्चित नोबेल मिळाले असते. World Herbal Encyclopedia Portalही लिंक उघडल्यावर त्यांच्या कामाची कल्पना येईल.

पतंजली रिसर्च फाउंडेशन हर्बेरियम (PRFH) हे न्यू यॉर्क बॉटनिकल गार्डनच्या 'इंडेक्स हर्बेरियम' द्वारे आंतरराष्ट्रीय मान्यताप्राप्त असलेले एक प्रमुख वनस्पती जतन केंद्र आहे. या हर्बेरियममध्ये संपूर्ण भारतभरातून, विशेषतः हिमालयीन आणि गंगेच्या मैदानी प्रदेशातून संकलित केलेले १४,००० हून अधिक वाळवलेले व संरक्षित केलेले वनस्पती नमुने (Herbarium Sheets) जतन करण्यात आले आहेत. यामध्ये टेरिडोफायट्स, जिम्नोस्पर्म्स आणि अँजिओस्पर्म्स यांसारख्या वनस्पतींच्या विविध वर्गांचा समावेश असून २,००० हून अधिक नमुन्यांचे डिजिटायझेशन करण्यात आले आहे. या हर्बेरियमच्या संशोधनकार्यातून भारतात Premna micrantha व Brassaiopsis ficifolia यांसारख्या नवीन प्रजातींचा शोध लागला असून ७० हून अधिक दुर्मिळ वनस्पतींच्या नव्या नोंदी करण्यात आल्या आहेत; तसेच हे केंद्र संशोधकांसाठी वनस्पतींची अचूक ओळख व प्रमाणीकरण (Plant Identification) करणारे एक महत्त्वपूर्ण जैवविविधता केंद्र म्हणून कार्य करते.

पतंजली अनुसंधान संस्थान (Patanjali Research Institute) च्या अत्याधुनिक प्रयोगशाळेत पेशींच्या सूक्ष्म पातळीपासून (Micro level/Cellular & Molecular level) ते प्राण्यांवरील चाचण्यांपर्यंत (Animal level / Pre-clinical studies) सर्वांगीण संशोधन करण्याची जागतिक दर्जाची सुविधा उपलब्ध आहे. या प्रयोगशाळेत NABL मान्यताप्राप्त आधुनिक तंत्रज्ञानाद्वारे आयुर्वेदिक औषधोपचारांची वैज्ञानिक वैधता, त्यांचे पेशींवरील परिणाम आणि प्राण्यांमधील सुरक्षितता व प्रभावीपणा तपासला जातो; या शास्त्रीय संशोधनाच्या बळावरच आचार्य बालकृष्ण यांचे ५०० हून अधिक उच्च दर्जाचे संशोधन निबंध (Research Papers) आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील नामांकित पीअर-रिव्ह्यूड जर्नल्समध्ये (Peer-reviewed journals) प्रकाशित झाले आहेत. या शिवाय १५० हून अधिक पुस्तके आणि ४१ हून अधिक पेटंट्स (Patents) त्यांच्या नावावर नोंदवलेले आहेत. आयुर्वेदाला आधुनिक विज्ञानाची जोड देऊन जागतिक पटलावर सिद्ध करण्याच्या या अथांग योगदानामुळे त्यांना 'युनेस्को' (UNESCO) च्या वतीने क्लब्स युनेस्को युथ लीडरशिप अवॉर्ड, 'फोर्ब्स' (Forbes) कडून विशेष गौरव, आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील 'वर्ल्ड गिल्ड ऑफ हेल्थ' (World Guild of Health) सन्मान, आणि संयुक्त राष्ट्र संघाच्या (UN) उपक्रमांतर्गत '१० जागतिक प्रभावी व्यक्तिमत्त्व' (UN India Day) अशा अनेक प्रतिष्ठित आंतरराष्ट्रीय पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले आहे.

निसर्ग संवर्धनाची ही चळवळ फक्त मोठ्या जंगलांपुरती मर्यादित नाही, तर ती आपल्या घराच्या बाल्कनीपर्यंत पोहोचते. आज कोट्यवधी लोकांच्या फ्लॅटच्या बाल्कनीत औषधी वनस्पती आणि इतर वनस्पती आहेत. माझ्याच बाल्कनींमध्ये असलेली ४० हून अधिक वनस्पतींची, ज्यात गिलोय (गुळवेल), कोरफड (Aloevera), तुळस, गुलाब, जास्वंद (गुडहल), मोगरा, झेंडू इत्यादी आणि एखाद-दुसरी भाजी यांचा समावेश आहे- ही या जडीबुटी दिवसाच्या मूळ संकल्पनेचेच उत्कृष्ट उदाहरण आहे.

मी लेक आहे शची पौलोमीची

 

सूर्य उगवतो, तसे उजळते नशीब माझे,
वज्रधारी इंद्राच्याही हृदयी वास माझे।
पतीस नाही म्हटले कधी दास मी,
स्वतःच्या बळावर घडवला इतिहास मी।
 
मीच घराण्याची शोभा, मीच मस्तक आहे,
कठोर स्वभाव माझा, हा माझा दागिना आहे।
पुत्र माझे शत्रूचा फडशा उडवती,
कन्या माझी चक्रवर्ती, राज्य ती चालवती।
 
हवि भाग स्वीकारते, मनोरथ मी पुरवते,
कोणा भिवून नाही, स्वतः निर्णय मी घेते।
मुठीत नाही सत्ता, कर्तृत्वात आहे शक्ती,
वेदांनीही मानली माझी ही निष्ठा भक्ती।
 
मी लेक आहे शची पौलोमीची,
रक्तातच वाहते तिची हिंमत साची।
जे मिळाले वारशाने, तेच पुढे नेते,
स्वाभिमानाने जगणे, हेच व्रत माझे।
 
 
उदसौ सूर्य आगादुदयं मामको भगः।
अहं तद्विद्वला पतिमभ्यासाक्षि विषासहिः॥
ऋग्वेद (१०.१५९.१) (कवि:  शची पौलोमी) 

ब्रह्मचर्येण कन्या युवानं विन्दते पतिम्।: महत्व ब्रह्मचर्य आणि स्त्री शिक्षणाचे

 

ब्रह्मचर्येण कन्या युवानं विन्दते पतिम्।
अनड्वान् ब्रह्मचर्येणाश्वो घासं जिगीषति ll
अथर्ववेद (११.५.१८):
 
ब्रह्मचर्येण कन्या युवानं विन्दते पतिम्: ब्रह्मचर्याच्या पालनाने (अर्थात शिक्षण पूर्ण करून आणि स्वतःचे चारित्र्य घडवून) कन्या तरुण आणि योग्य पती प्राप्त करते.
 
अनड्वान् ब्रह्मचर्येणाश्वो घासं जिगीषति: त्याचप्रमाणे, बैल आणि घोडा सुद्धा ब्रह्मचर्याद्वारे (शक्तीचा संचय करून) आपले गवत किंवा भक्ष्य प्राप्त करण्याची क्षमता मिळवतात.
 
मंत्राचे महत्त्व आणि स्पष्टीकरण:
 
१. स्त्रियांच्या शिक्षणाचा अधिकार: हा मंत्र हे सिद्ध करतो की वैदिक काळात स्त्रियांनाही 'ब्रह्मचर्य' (विद्याभ्यास) आश्रमाचे पालन करण्याचा अधिकार होता. उत्तम वैवाहिक जीवनासाठी केवळ बाह्य सौंदर्य नाही, तर ज्ञान आणि चारित्र्य (ब्रह्मचर्य) आवश्यक मानले गेले आहे.
 
२. आत्मबळ: ज्याप्रमाणे एखाद्या प्राण्याला (बैल किंवा घोडा) त्याचे कार्य करण्यासाठी शारीरिक शक्तीची गरज असते, तशीच मानवाला जीवनातील उद्दिष्टे गाठण्यासाठी मानसिक आणि बौद्धिक शक्तीची गरज असते, जी ब्रह्मचर्याने प्राप्त होते.
 
३. विवाह आणि योग्यता: येथे 'युवानं' या शब्दाचा अर्थ केवळ वयाने तरुण असा नाही, तर 'गुणवान आणि पराक्रमी' असाही आहे. स्वतः सुशिक्षित आणि चारित्र्यवान असल्यामुळे कन्या स्वतःसाठी योग्य जोडीदार निवडण्यास समर्थ होते.
 
अथर्ववेदातील ही ऋचा मानवी जीवनात 'ब्रह्मचर्य' म्हणजेच शिस्त, शिक्षण आणि आत्मसंयमाचे महत्त्व किती अनन्यसाधारण आहे, हे स्पष्ट करते. खाली या मंत्राचा सविस्तर अर्थ आणि उदाहरणे दिली आहेत:
 
1. आत्मविकास आणि योग्य जोडीदाराची निवड: या मंत्राचा पहिला भाग सांगतो की, ज्याप्रमाणे एखादा तरुण विद्याभ्यास करून स्वतःला सिद्ध करतो, त्याचप्रमाणे कन्येने देखील ब्रह्मचर्य आश्रमाचे पालन करून ज्ञान आणि कौशल्य आत्मसात केले पाहिजे. जेव्हा एखादी स्त्री सुशिक्षित, सुसंस्कृत आणि मानसिकदृष्ट्या प्रगल्भ असते, तेव्हाच ती स्वतःसाठी एक योग्य, पराक्रमी आणि गुणवान पती निवडण्यास समर्थ होते. उदाहरणार्थ, प्राचीन काळी गार्गी किंवा मैत्रेयी सारख्या विदुषींनी आधी आपले शिक्षण (ब्रह्मचर्य) पूर्ण केले, ज्यामुळे त्यांना समाजात आणि कौटुंबिक जीवनात सर्वोच्च स्थान मिळाले. आधुनिक संदर्भात सांगायचे तर, जेव्हा एखादी मुलगी आपले शिक्षण आणि करिअरवर लक्ष केंद्रित करून स्वतःचे व्यक्तिमत्व घडवते, तेव्हा तिला तिच्या विचारांशी जुळणारा आणि तिचा आदर करणारा जोडीदार मिळणे अधिक सोपे होते.
 
२.       शक्तीचा संचय आणि ध्येयप्राप्ती: मंत्राचा दुसरा भाग बैल (अनड्वान्) आणि घोडा (अश्व) यांचे उदाहरण देतो. हे प्राणी जर सैरभैर न धावता संयमाने आपली शक्ती वाचवतात, तरच ते जड ओझे वाहण्यास किंवा शर्यत जिंकण्यास समर्थ होतात. ज्याप्रमाणे प्रशिक्षणा शिवाय घोडा रणांगणावर उपयुक्त ठरत नाही, तसेच मानवी जीवन आहे. तरुण वयात इंद्रियांवर ताबा मिळवून आणि विचलित न होता जर अभ्यासावर लक्ष केंद्रित केले, तर ती साठवलेली ऊर्जा भविष्यात मोठे यश मिळवून देते. उदाहरणार्थ, एखादा खेळाडू जेव्हा वर्षानुवर्षे कठोर शिस्त आणि 'ब्रह्मचर्य' (संयम) पाळतो, तेव्हाच तो ऑलिम्पिकसारख्या स्पर्धेत पदक जिंकू शकतो. म्हणजेच, संयम हीच यशाची गुरुकिल्ली आहे.
 
३.       नैसर्गिक नियम आणि जगण्याचा आधार: थोडक्यात सांगायचे तर, हा मंत्र केवळ विवाहापुरता मर्यादित नसून तो जीवनाच्या प्रत्येक क्षेत्राला लागू होतो. 'ब्रह्मचर्य' म्हणजे केवळ अविवाहित राहणे नव्हे, तर आपल्या उर्जेला एका विशिष्ट ध्येयाकडे वळवणे होय. ज्या प्रमाणे निसर्गात प्रत्येक जीव अन्नासाठी किंवा अस्तित्वासाठी संघर्ष करतो, त्या संघर्षात तोच टिकतो ज्याच्याकडे आंतरिक शक्ती असते. शिक्षण ही तीच शक्ती आहे जी माणसाला 'गवत' (जीवनावश्यक गरजा) मिळवण्यास आणि सन्मानाने जगण्यास सक्षम बनवते. हा मंत्र प्राचीन काळातील स्त्री-पुरुषांच्या समान शिक्षणाचा आणि नैतिक मूल्यांच्या जोपासनेचा एक भक्कम पुरावा आहे.

मी लेक आहे सार्पराज्ञीची"

 

 
रात्रीच्या त्या अंधारातून, नभाशी तिने संवाद साधला,
ताऱ्यांच्या त्या अक्षरांतून, विश्वाचा इतिहास वाचला।
 
सर्पिल त्या आकाशगंगेचा, शोध प्रथम तिनेच घेतला,
'सार्पराज्ञी' नाव लाभले, विश्वाने गौरव मान दिला।
 
"अयं गौः पृश्निरक्रमीत्…" मंत्रामधला गूढ अर्थ,
पृथ्वी फिरते सूर्याभोवती, सांगितला विज्ञानार्थ।
 
युगानुयुगे सत्य झाकोळे, तरी न विझला तिचा प्रकाश,
ऋषिकांच्या त्या तेजामधला, आजही उजळतो विश्वास।
 
तीच विश्वाची प्रथम संशोधक, प्रथम अंतरीक्ष-वैज्ञानिक,
भारतभूमीच्या कुशीत जन्मली, तेजस्विनी ती अद्वितीय।
 
तिच्या ज्ञानाचा दीप हृदयी, नित्य प्रज्वलित ठेवीन मी,
तिच्या चरणांची धूळ मस्तकी, अभिमानाने मिरवीन मी।
 
गर्व आहे मला याचा, भारतभूमी धन्य झाली;
मी लेक आहे सार्पराज्ञीची, ज्ञानज्योत जी अमर झाली।
 
तिच्या तेजाचा वारसा घेऊन, नभाला गवसणी घालीन मी;
ऋषिकन्यांच्या त्या परंपरेची, उज्ज्वल ओळख ठरेन मी।
 
(आयं गौः पृश्निरक्रमीदसदन्मातरं पुरः। पितरंच प्रयन्त्स्व:॥
ऋषिका: सार्पराज्ञी, देवता: सार्पराज्ञी, सूर्य (ऋ. १०/१८९/१))
 

“गीता-दासबोधातील तामसिक तप, लोकशाहीचे आणि डॉ. आंबेडकरांची चेतावणी”

 
भारतीय तत्त्वज्ञानात तपाला सर्वोच्च स्थान दिले गेले आहे. परंतु तप सात्त्विक, राजसिक आणि तामसिक अशा तीन प्रकारांत विभागला जातो. भगवद्गीता आणि दासबोध या दोन ग्रंथांनी तामसिक तपाचे स्वरूप स्पष्ट केले आहे. आजच्या लोकशाही व्यवस्थेतही या विचारांचा संदर्भ अत्यंत महत्त्वाचा ठरतो.

दासबोधातील दृष्टिकोन समर्थ रामदास स्वामी दासबोधात म्हणतात,

“दुसऱ्याचा प्राण घ्यावा। आपला आपण स्वयें द्यावा।
विसरवी जीवभावा। तो तमोगुण॥”

या ओवीत त्यांनी जीवनमूल्याचा विसर घडवणाऱ्या प्रवृत्तीला तमोगुण म्हटले आहे. हिंसा ही कोणत्याही स्वरूपात असो, आत्महत्येच्या रूपाने किंवा दुसऱ्याला मारण्याच्या रूपाने, ती जीवनाच्या पवित्रतेला नाकारणारी ठरते.
गीतेतील विवेचन भगवद्गीतेच्या अध्याय १७ मध्ये तामसिक तपाचे वर्णन आहे,

“मूढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः।
परस्योत्सादनार्थं वा तत्तामसमुदाहृतम्॥”

म्हणजे मूर्ख हट्टाने, स्वतःला पीडा देऊन किंवा दुसऱ्याचा नाश करण्याच्या हेतूने केलेले तप तामसिक ठरते. पुढील श्लोकांत अशा तपाला "आसुरी संकल्प" म्हटले आहे. अहंकार, दंभ आणि कामरागाने प्रेरित होऊन केलेले घोर तप हे अध्यात्मिक प्रगतीचे नव्हे तर अधोगतीचे लक्षण आहे.

आजच्या वास्तवाशी संबंध लोकशाही व्यवस्थेत धोरण बदलण्याचा मार्ग संघटन, निवडणुका आणि संसदीय प्रक्रिया हा आहे. उपोषण, आत्मपीडा किंवा जीव धोक्यात घालून सरकारला वाकवण्याचा प्रयत्न हा तामसिक मार्ग ठरतो. जर अशा मार्गाने यश मिळाले, तर प्रत्येक असंतुष्ट गट संविधानिक मार्ग सोडून देईल आणि अराजकतेचा धोका निर्माण होईल.

उपोषणकर्त्याचा मृत्यू झाल्यास समर्थकांचा उद्रेक देशव्यापी अराजकतेत बदलू शकतो.  संविधान सभेत २५ नोव्हेंबर १९४९ रोजी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी स्पष्ट केले होते की घटनात्मक मार्ग उपलब्ध असताना सत्याग्रह-असहकारासारखे मार्ग "Grammar of Anarchy" ठरतील. म्हणजेच, लोकशाहीतील असंतोष व्यक्त करण्यासाठी हिंसक किंवा आत्मपीडात्मक मार्ग स्वीकारणे ही अराजकतेची पायरी आहे.

स्वातंत्र्यानंतरचे वास्तव: काही आंदोलनकर्त्यांनी उपोषण करून सरकारवर दबाव आणला. काही ठिकाणी सरकार झुकले, परंतु नंतर अशा पद्धतींचा दुरुपयोग वाढला आणि समाजात अस्थिरता निर्माण झाली. दीर्घकालीन धोरणात्मक बदल घडले नाहीत; उलट समाजात नकारात्मकता आणि हिंसक प्रवृत्ती वाढली. लोकशाही ही नदीसारखी आहे.  तिचा प्रवाह संघटन, निवडणुका आणि संसदीय प्रक्रिया या किनाऱ्यांनी नियंत्रित होतो. जर हे किनारे फोडून आत्मपीडात्मक प्रवाह वाहू लागला, तर तो समाजाला अराजकतेच्या समुद्रात नेईल.

गीता आणि दासबोध दोन्ही सांगतात की आत्मपीडा किंवा दुसऱ्याला पीडा देणे हे तप नव्हे, तर तमोगुण आहे. तप म्हणजे प्रकाशाचा मार्ग; पण आत्मपीडा हा   तर अंधाराचा जाळ आहे.

लोकशाहीत अशा मार्गांचा अवलंब केल्यास ते अराजकतेला आमंत्रण देतात. इतिहास दाखवतो की अशा तामसिक तपामुळे तात्कालिक उद्रेक होतो, पण दीर्घकालीन परिणाम समाजासाठी घातक ठरतात. म्हणूनच घटनात्मक, संघटनात्मक आणि विवेकपूर्ण मार्ग हाच खरा सात्त्विक तप आहे.

खारुताईचा पूल आणि ज्ञानाचा मार्ग

प्राचीन काळी गंगेच्या तीरावर वसलेल्या एका सुंदर ग्रामात अजय नावाचा एक तरुण राहत असे. तो स्वभावाने वाईट नव्हता; पण आळशी, निरक्षर आणि श्रमाला कंटाळणारा होता. दुसऱ्यांचे यश पाहून त्याला आनंदापेक्षा मत्सर अधिक वाटे.

त्याच गावात श्याम नावाचा दुसरा तरुण होता. लहानपणापासून त्याने गुरुकुलात राहून बारा वर्षे वेद, वेदांग, गणित, न्याय, विज्ञान आणि राजनीती यांचे शिक्षण घेतले होते. गुरुसेवा, संयम आणि अखंड अभ्यास यांच्या बळावर तो महान विद्वान झाला. त्याच्या गुणवत्तेमुळे राजाने त्याला आपल्या दरबारात उच्च पद दिले. गावात त्याचा मोठा मान होता.
 
श्यामचा सन्मान पाहून अजयच्या मनात विचारांचे वादळ उठले. तो मनाशी म्हणाला, "ज्यामुळे श्यामाला हा मान मिळाला, ती विद्या मलाही हवी आहे. परंतु तिच्यासाठी बारा वर्षे गुरुकुलात कष्ट करण्याची माझी तयारी नाही. देव प्रसन्न झाले तर एका क्षणात सर्व विद्या मिळेल."
 
असा विचार करून तो गंगेच्या पवित्र तीरावर गेला. त्याने अन्न-पाण्याचा त्याग केला आणि कठोर तपश्चर्या सुरू केली. काही दिवसांनी त्याच्या तपाने प्रसन्न होऊन भगवान त्याच्यासमोर प्रकट झाले. भगवान म्हणाले, "वत्सा, तुझ्या तपश्चर्येने आम्ही प्रसन्न झालो आहोत. वर माग." अजयन  म्हणाला, , "प्रभो! मला वेद, शास्त्र, गणित, विज्ञान आणि सर्व विद्यांचे ज्ञान वरदानात द्या." भगवान स्मित करून म्हणाले, "वत्सा, ज्ञान हे वरदान नसते; ते साधना असते. विद्या गुरुमुखातूनच प्राप्त होते. उत्तम गुरुचा आश्रय घे. अभ्यास कर. परिश्रम कर. तेव्हाच विद्या तुझी होईल."
 
परंतु अजय हट्टी होता. तो म्हणाला, "प्रभो! मला गुरुकुलात जायचे नाही. तुम्हीच मला सर्व विद्या द्या. अन्यथा मी प्राण जाईपर्यंत तपश्चर्या सोडणार नाही." भगवान काही न बोलता अदृश्य झाले. दुसऱ्या दिवशी अजय ध्यानस्थ बसला असताना त्याचे लक्ष एका लहानशा खारुताईकडे गेले.
 
ती प्रथम वाळूत लोळत असे. मग अंगाला लागलेली वाळू घेऊन नदीत जाई आणि पुन्हा किनाऱ्यावर येई. हा क्रम पुन्हा पुन्हा सुरू होता. बराच वेळ पाहिल्यानंतर अजयने तिला विचारले, "हे खारुताई! तू असा व्यर्थ परिश्रम का करते आहेस?"
खारुताई शांतपणे म्हणाली, "मी या गंगेवर पूल बांधत आहे."
 
अजय मोठ्याने हसला. "अगं मूर्खे! अशा रीतीने कधी पूल बांधला जातो का? वाळू वाहून जाईल. पूल बांधण्यासाठी शिल्पविद्या लागते, अभियंते लागतात, शेकडो कामगार लागतात. योग्य ज्ञानाशिवाय पूल उभा राहत नाही."
 
खारुताईने क्षणभर अजयकडे पाहिले आणि अत्यंत शांत स्वरात म्हणाली, "मग, हे तपस्वी! जर गुरुशिवाय, अभ्यासाशिवाय आणि परिश्रमाशिवाय तुला तपाने सर्व विद्या मिळू शकते, तर माझा हा पूल का उभा राहू शकत नाही?" हे शब्द ऐकताच अजयच्या अंतःकरणात जणू वज्राघात झाला.
 
त्याला भगवानांचे शब्द आठवले. त्याला उमगले की ज्ञानाला पर्याय नाही, गुरुला पर्याय नाही आणि परिश्रमाला पर्याय नाही. त्याने त्याच क्षणी तपश्चर्या सोडली आणि एका श्रेष्ठ ऋषींच्या गुरुकुलात प्रवेश घेतला. गुरुचरणी बसून  दिवस-रात्र अभ्यास केला. काळ लोटला. तो वेद, शास्त्र, गणित, विज्ञान आणि राजनीती शास्त्रात पारंगत झाला. तेव्हा त्याला समजले, “भगवंताने त्याला खरुताईच्या माध्यमाने विद्येकडे जाणारा खरा मार्ग दाखविला होता”.  
 
या कथेतला अजय हा केवळ एक व्यक्ती नाही; तो प्रत्येक त्या मनुष्याचे प्रतीक आहे, ज्याला परिश्रमाशिवाय यश हवे असते. काहींना असे वाटते की फक्त अजयप्रमाणे उपोषण करून सरकारला आपल्या तलवारीसमोर नाचवता येईल. पण लोकशाहीमध्ये असे कधीच घडत नाही. लोकशाहीत जनतेचा विश्वास संपादन करावा लागतो, विचार स्पष्टपणे मांडावे लागतात, संघटना उभी करावी लागते, लोकशाही प्रक्रियेत सक्रिय सहभाग घ्यावा लागतो आणि जनादेश मिळवावा लागतो. हा मार्ग कठीण असला तरी टिकाऊ परिवर्तन याच मार्गाने साध्य होते.
 
जसा पूल बांधण्यासाठी स्थापत्यविद्येचे ज्ञान आवश्यक असते, तसाच समाजव्यवस्थेत बदल घडवण्यासाठी लोकशाहीचे ज्ञान, संघटनशक्ती, संयम आणि सातत्यपूर्ण पुरुषार्थ आवश्यक असतो.

वरुणा- जलदेवी (गोष्ट)

 

आकाशात कडकडाट झाला. वीज कुठेतरी जवळच आदळली.
 
"आई ग!" — किंचाळत ती आईच्या कुशीत शिरली.

आईने तिला घट्ट धरले. पण यावेळी आईच्या डोळ्यांतून वर्षानुवर्षे आतल्या आत कोंडलेल्या अश्रूंच्या धारा बाहेर आल्या. तिने  आईचे ते अश्रू पाहिले. तिने   हळुवारपणे आईचे गाल पुसले आणि डोळ्यांत डोळे घालून विचारले, "आई, आज का रडतेस?".आईने लेकीकडे पाहिले  तिच्याच डोळ्यांचे तेज, त्याच्याच काळ्या रंगाची सावली. छातीत एक जुनी कळ उठली. ती म्हणाली,  वरुणा! जाणायचे होते तुला, तुझा बा कोण?
 
त्या दिवशी असेच अचानक सुसाट वारे सुटले होते. ढगांनी आकाश काळेकुट्ट केले. कडाडणाऱ्या विजांनी धरती थरथरू लागली. अशीच एक वीज जोराची गर्जना करत जवाळपास पडली. घाबरून किंचाळत तिने इकडेतिकडे पाहिले. काळ्या धिप्पाड पहाडासारखा तो माळरानाच्या कडेला उभा होता. कधीपासून तो तिचे भिजलेले आरस्पानी सौंदर्य डोळ्यांनी पीत होता, देव जाणे.घाबरून, विचार न करता, ती त्याला जाऊन बिलगली. त्याने तिला सावरले. त्याच्या उबदार बाहूंत ती विसावली.पाऊस थांबला. तो परका माणूस मात्र थांबला नाही. तिच्या कुशीत चैतन्याचे दान टाकून तो परदेसी निघून गेला, मागे वळूनही न पाहता…
 
याच माळरानावर, एका कुंवार मातेने एका लेकीला जन्म दिला होता. तेव्हाही असाच पाऊस होता. आकाशाच्या डोळ्यांनी आणि आईच्या डोळ्यांनी एकाच वेळी त्या नवजात जीवाचे स्वागत केले होते.  आई मौन झाली.  वरुणाने मान वर केली. आकाशाकडे पाहिले — काळेकुट्ट ढग, कडाडणाऱ्या विजा, कोसळणारा पाऊस.   

"आई," ती शांतपणे म्हणाली, "जाणले मी माझ्या जन्माचे रहस्य." वरुणा ताठ उभी राहिली. आई धारातीवर मनुजपुत्र जन्माला येतात. पण तू एका देवपुत्रीला जन्म दिला. काळ्याकुट्ट ढगांकडे निर्भयपणे पाहत ती उद्गारली, आज पासून माझे नाव आहे वारूणा,  वरुण देवाची लेक.

आकाशातील वरुण देवाने त्यांच्या वर जलधारांचा अभिषेक करत स्वीकृती दिली. त्या दिवशी वरुणाच्या आईने आपल्या कपाळावर सौभाग्याचे  स्वाभिमानाचे  कुंकू लावले.