वेदवाणी : पृथ्वीच्या मर्मावर आघात नको

 
वैदिक संस्कृतीत निसर्ग आणि मानव यांचे नाते उपभोगाचे नसून सह-अस्तित्वाचे आणि कृतज्ञतेचे राहिले आहे. आपल्या प्राचीन ग्रंथांनी नेहमीच मानले आहे की आपण या धरतीची लेकरे आहोत आणि ही धरा आपली माता आहे ("माता भूमिः पुत्रो अहं पृथिव्याः"). अथर्ववेदातील भूमिसूक्त याच शाश्वत सत्याची आठवण करून देते, जिथे ऋषी पृथ्वीची क्षमा मागत म्हणतात:
 
"यत् ते भूम विक्षणामि क्षिप्रं तद् अपि रोहतु।
मा ते मर्म विमृग्वरि मा ते हृदयम् अर्पिषम्॥"
 
ऋषी धरतीमातेची क्षमायाचना करत म्हणतात, हे पृथ्वी! खनन किंवा दोहनाने मी तुझ्या शरीराला जी इजा करीन, ती लवकर पुन्हा भरून येवो. हे सर्वव्यापिनी! मी तुझ्या मर्मावर किंवा तुझ्या हृदयावर आघात करू नये.
 
हा मंत्र आपल्याला शिकवतो की निसर्गाकडून आपल्या गरजा भागवणे हा अपराध नाही, परंतु निसर्गाच्या मूळ स्वरूपाला कायमची हानी पोहोचवणे हा मानवतेच्या विनाशाचा मार्ग आहे.
 
धरतीने ध्रुवापासून विषुववृत्तापर्यंत, प्रत्येक प्रदेशात तेथील वातावरणानुसार माणसासाठी पुरेशा सुविधा दिल्या आहेत. निसर्गाचा संदेश स्पष्ट आहे: जितके आवश्यक तितकेच घ्या आणि ज्याचे पुनरुज्जीवन शक्य नाही, त्याचे दोहन थांबवा. जीवनासाठी आवश्यक सर्व गोष्टी धरतीने पृष्ठभागावरच सहज उपलब्ध करून दिल्या आहेत, जसे पिण्यासाठी स्वच्छ पाणी आणि घर बांधण्यासाठी गवत, बांबू व माती इत्यादी.
 
जेव्हा एखादा शेतकरी आपल्या उपजीविकेसाठी किंवा जगण्यासाठी जमिनीवर नांगर चालवतो, तेव्हा तो तिच्या पृष्ठभागावर थोडासा आघात करतो, जो निसर्ग आपल्या पुनरुत्पादक शक्तीने (Regeneration) भरून काढतो. हे दोहन आहे, म्हणजे गरजेइतकेच घेणे आणि त्याची भरपाई करणे. परंतु जेव्हा हेच नाते वासना, अंदाधुंद उपभोग (Consumerism) आणि लोभाचे रूप घेते, तेव्हा माणूस आईचे दूध पिण्याऐवजी तिचे 'रक्त शोषू' लागतो.
 
आज विकासाच्या नावाखाली जे काही घडत आहे, ती त्या प्राचीन इशाऱ्याची थेट अवहेलना आहे. ज्या हानीची कधीच भरपाई करता येत नाही, तिचाच माणूस आज अंदाधुंद वापर करत आहे:
 
डोंगरांचा विनाश आणि काँक्रीटचे जंगल: विकासाच्या नावाखाली डोंगर फोडले जात आहेत, जंगलांचा सफाया केला जात आहे. तुटलेले डोंगर आणि नष्ट झालेली परिसंस्था (Ecosystem) कोणतेही तंत्रज्ञान पुन्हा उगवू शकत नाही.
 
जीवाश्म इंधनाचे (कोळसा आणि पेट्रोलियम) दोहन: जमिनीच्या गर्भातून पेट्रोल, डिझेल आणि कोळसा काढून हवेत कार्बन मिसळला जात आहे. एकदा जमिनीतून बाहेर निघालेले ऊर्जा स्रोत पुन्हा गर्भात टाकता येत नाहीत.
 
महाभूतांचे प्रदूषण: ज्या पाच महाभूतांपासून (पृथ्वी, जल, वायू, अग्नी, आकाश) आपले शरीर बनले आहे, ते आज आपले कारखाने, प्लास्टिक आणि रासायनिक कचऱ्यामुळे प्रदूषित होत आहेत.

याचा परिणाम असा होईल की ज्या नैसर्गिक संसाधनांची भरपाई माणूस स्वतः करू शकत नाही, ती नष्ट झाल्यावर जीवनाचा समतोल बिघडेल. प्रदूषित पाणी शुद्ध करण्याची, नष्ट झालेली जंगले आणि जैवविविधता पूर्णपणे परत आणण्याची तसेच पृथ्वीच्या गर्भातून काढलेले जीवाश्म इंधन पुन्हा निर्माण करण्याची क्षमता माणसाकडे नाही. निसर्गाची हानी केवळ सध्याच्या पिढीपुरती मर्यादित राहणार नाही, तर येणाऱ्या पिढ्यांच्या जीवनावर आणि अस्तित्वावरही तिचा परिणाम होईल. म्हणूनच तोच विकास सार्थक आहे जो निसर्गाच्या पुनरुत्पादन क्षमतेचा आदर करून होतो, त्याचे मूळ स्वरूप नष्ट करून नव्हे.

जर आज आपण आपल्या वासनांवर नियंत्रण ठेवले नाही आणि वेदांच्या इशाऱ्याकडे दुर्लक्ष करून धरतीमातेच्या हृदयाला दुखवत राहिलो, तर एक दिवस असा येईल जेव्हा धरती आपल्या असीमित वासनांचा भार पेलण्यास असमर्थ ठरेल. पृथ्वीवरील समस्त जीवन नष्ट होईल आणि प्राणहीन धरती अंतराळात फिरत राहील, मानवाच्या विनाशाची कथा सांगत. प्राचीन मंत्रद्रष्ट्या ऋषींची ही प्रार्थना केवळ एक मंत्र नाही, तर आधुनिक पर्यावरण संकटापासून वाचण्याचे मार्गदर्शक सूत्र आहे.

मनुस्मृती आणि सुश्रुतसंहिता : बालविवाहाच्या निषेधाचे प्राचीन पुरावे

स्त्री-शिक्षण आणि स्वातंत्र्य याबाबत बोलायचे झाले, तर जगातील प्राचीन न्यायग्रंथांमध्ये मनुस्मृतीला महत्त्वाचे स्थान आहे. मनुस्मृतीबद्दल अनर्गल प्रचार तेच करतात, ज्यांनी ती कधी वाचलेलीच नाही. जिथे इतर काही धर्मग्रंथांमध्ये स्त्रीला केवळ संपत्ती मानून तिला बंधनात ठेवण्याची कल्पना आढळते, तिथे मनुस्मृती आणि प्राचीन भारतीय ग्रंथांमध्ये स्त्रीला गुलाम न मानता तिला महत्त्वाचे स्थान दिले आहे. विवाहाबाबतही स्त्रीच्या निर्णयाला काही संदर्भांमध्ये महत्त्व दिलेले दिसते. पुरुषी मानसिकतेने ग्रस्त लोक मनुस्मृतीचा विरोध करतात.

सर्वप्रथम, मनुस्मृती हा एका व्यक्तीने लिहिलेला एकच ग्रंथ नसून, कालानुरूप समाजव्यवस्था आणि न्यायव्यवस्थेत झालेले चांगले-वाईट बदल तिच्या विविध आवृत्त्यांमध्ये प्रतिबिंबित झाले आहेत. ही परंपरा सुमारे दोन हजार वर्षांपासून अखंड प्रवाहित आहे. मनुस्मृती सोबत प्राचीन ग्रंथ सुश्रुत संहिताचा अभ्यास केल्यावर स्पष्ट होते की मूळ मनुस्मृती बालविवाहाच्या विरोधात आहे आणि स्त्रीला वर निवडण्याचे स्वातंत्र्य देते. मूळ ग्रंथांमध्ये परिपक्व वयातील विवाहाचा आग्रह दिसून येतो. बालविवाहाची प्रथा बहुधा परकीय आक्रमणांमुळे सुरक्षेच्या कारणास्तव सुरू झाली असावी, असे अनेकांचे मत आहे."

 

१. मनुस्मृती : परिपक्व विवाह आणि कन्येचा स्वतंत्र निर्णय

मूळ मनुस्मृती बालविवाहाला समर्थन देत नाही. उलट, कन्या शारीरिकदृष्ट्या परिपक्व झाल्यानंतर विवाहाचा संदर्भ आढळतो. महर्षी दयानंद सरस्वतींसह काही संशोधकांनी दाखवून दिले आहे की, मनुस्मृतीतील काही श्लोक नंतरच्या काळात प्रक्षेप म्हणून जोडले गेले असावेत. त्याच आधारावर मनुस्मृतीला बदनाम करण्याचा प्रयत्न होतो, असे त्यांचे मत आहे.

त्रीणि वर्षाण्युदीक्षेत कुमार्यृतुमती सती।

ऊर्ध्वं तु कालादेतस्माद् विन्देत सदृशं पतिम्॥

(अध्याय ९, श्लोक ९०)

मनुस्मृती म्हणते, कन्या ऋतुमती झाल्यानंतर तीन वर्षे पालकांनी तिच्यासाठी योग्य वराचा विचार करावा. या काळात विवाह न झाल्यास, कन्येला स्वतःसाठी योग्य पती निवडण्याचा अधिकार आहे.   कन्या ऋतुमती होण्याचे वय साधारण १३–१५ वर्षे धरल्यास, या श्लोकाच्या आधारावर विवाहाचे वय साधारण १६–१८ वर्षांच्या आसपास येते. त्यामुळे अगदी लहान वयातील विवाहाला या संदर्भातून समर्थन मिळत नाही.

 मनुस्मृतीत असा आशय आढळतो की, योग्य वर न मिळाल्यास कन्येने अयोग्य व्यक्तीशी विवाह करण्यापेक्षा अविवाहित राहणे स्वीकार्य आहे. म्हणजेच केवळ विवाह झाला पाहिजे म्हणून घाईघाईने किंवा अयोग्य व्यक्तीशी विवाह करणे योग्य मानलेले नाही. हा संदर्भ बालविवाहासारख्या घाईगडबडीच्या निर्णयाच्या विरोधात जाणारा मानला जातो. (अध्याय ९, श्लोक ८९)

 २. सुश्रुतसंहिता : बालवयातील गर्भधारणेवरील वैद्यकीय इशारा

 आयुर्वेदाचा प्रमुख ग्रंथ असलेल्या सुश्रुतसंहितेत बाल्यावस्थेतील गर्भधारणेच्या संभाव्य शारीरिक दुष्परिणामांचा उल्लेख आढळतो.

ऊनषोडशवर्षायामप्राप्तपञ्चविंशतिम्।
यद्याधत्ते पुमान् गर्भं कुक्षिस्थः स विपद्यते॥
जातो वा न चिरं जीवेज्जीवेद् वा दुर्बलेन्द्रियः।
तस्मादत्यन्तबालायां गर्भाधानं न कारयेत्॥

(शरीरस्थान, अध्याय १०, श्लोक ४७)

या श्लोकात सोळा वर्षांखालील स्त्री आणि पंचवीस वर्षांखालील पुरुष यांच्या संयोगातून गर्भधारणा झाल्यास त्याचे गंभीर परिणाम होऊ शकतात, असा आशय व्यक्त केला आहे. गर्भ नष्ट होणे, बालक अल्पायुषी असणे किंवा दुर्बल इंद्रियांचे असणे यांसारख्या परिणामांचा उल्लेख करून अत्यंत अल्पवयीन मुलीमध्ये गर्भाधान करू नये, असा स्पष्ट इशारा दिला आहे. आधुनिक वैद्यकशास्त्रातही किशोरवयीन गर्भधारणेशी संबंधित विविध आरोग्यधोक्यांकडे लक्ष वेधले जाते. त्यामुळे सुश्रुतसंहितेतील हा संदर्भ प्राचीन भारतीय वैद्यकीय निरीक्षणाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा ठरतो.

‘षोडशी सुंदरी’ हा वाक्प्रचारही प्राचीन साहित्यापासून ते आधुनिक सिनेमातील अनेक गाण्यांपर्यंत आढळतो. त्यातून सोळाव्या वर्षातील तारुण्य, सौंदर्य आणि जीवनशक्तीचे गौरवगान केलेले दिसते.

ऐतिहासिक बदलांचा परिणाम

कालौघात बालविवाहासारख्या प्रथा का रूढ झाल्या, याबाबत विविध ऐतिहासिक मते आहेत. काही इतिहासकारांच्या मते, परकीय आक्रमणे, स्त्रियांच्या अपहरणाची भीती आणि सामाजिक असुरक्षितता यांमुळे काही प्रदेशांमध्ये मुलींचे लहान वयात विवाह करण्याची प्रवृत्ती वाढली. विशेषतः उत्तर भारतातील काही भागांत सुरक्षेच्या कारणास्तव विवाह लवकर उरकण्याच्या प्रथा रूढ झाल्या, असे काही संशोधक मानतात.

निष्कर्ष

मनुस्मृती आणि सुश्रुतसंहिता यांसारख्या प्राचीन ग्रंथांतील संदर्भांचा अभ्यास केला असता, अत्यंत लहान वयातील विवाह आणि गर्भधारणेला प्रोत्साहन देणारी भूमिका या ग्रंथांत स्पष्टपणे दिसत नाही. उलट, कन्येच्या परिपक्वतेनंतर विवाह आणि अत्यल्प वयात गर्भधारणा टाळण्याचे संकेत आढळतात.