वेदवाणी: यशाची गुरुकिल्ली - विद्या, आरोग्य आणि पुरुषार्थ

प्राचीन काळापासून वेद हे संपूर्ण जगाला सत्य आणि धर्माच्या मार्गावर चालण्याची दिव्य प्रेरणा देत आले आहेत. केवळ आध्यात्मिक प्रगतीच नव्हे, तर श्रेष्ठ विद्या प्राप्त करणे आणि तिचा समाजासाठी प्रचार-प्रसार करणे यावर वेदांचा मुख्य भर राहिला आहे. आळसाचा पूर्णपणे त्याग करून शरीराने निरोगी राहणे आणि अखंड पुरुषार्थ करणे, हाच मानवी जीवनाचा खरा उद्देश असल्याचे वेद आपल्याला सांगतात. यजुर्वेदातील खालील ऋचेमध्ये (मंत्रात) नेमका हाच यशस्वी जीवन जगण्याचा संदेश अत्यंत सुंदर रितीने दिला आहे."

कस्त्वा युनक्ति स त्वा युनक्ति कस्मै त्वा युनक्ति तस्मै त्वा युनक्ति। कर्मणे वाँवेषाय वाम् ॥यजु.१.६॥

वेद मंत्राचा अर्थ आणि उपदेश: या मंत्रात प्रश्नोत्तराच्या रूपाने परमेश्वराने जीवांना उपदेश केला आहे.

प्रश्न: ‘कोण मला सत्कर्म करण्यासाठी प्रवृत्त करतो?’

उत्तर: तो प्रजापती म्हणजेच परमेश्वरच तुम्हांला वेदाच्या उपदेशाच्या माध्यमातून पुरुषार्थ करण्याची आणि उत्तम, चांगले कर्म करण्याची प्रेरणा देतो.

विद्यार्थ्याचा विद्वानास प्रश्न: ‘कोण आहे जो अंतर्यामीरूपाने माझ्या आत्म्यामध्ये सत्याचा प्रकाश करतो?’

विद्वानाचे उत्तर: ‘सर्वव्यापक जगदीश्वर सत्याचा प्रकाश देतो.’

प्रश्न: 'तो परमेश्वर आम्हांला कोण-कोणत्या प्रयोजनासाठी उपदेश करतो आणि आज्ञा देतो?’

उत्तर: ‘सुखाच्या प्राप्तीकरिता, सुखस्वरूप परमेश्वराच्या प्राप्तीकरिता आणि सत्य-विद्या व सत्य-धर्माच्या प्रसाराकरिता.’

प्रश्न: ‘तो ईश्वर मला आणि तुम्हांला कोणते कर्म करण्यासाठी उपदेश देतो?’

उत्तर: ‘यज्ञ करण्यासाठी.’

प्रश्न: ‘तो कोण-कोणत्या पदार्थांच्या प्राप्तीसाठी आज्ञा करतो?’

उत्तर: ‘सर्व विद्यांच्या प्राप्तीसाठी आणि त्यांच्या प्रचारासाठी.’
 
या ऋचेत ऋषि म्हणतात,  माणसाने प्रामुख्याने दोन उद्दिष्टांसाठी प्रवृत्त व्हावे-
पहिले म्हणजे पुरुषार्थ करणे व शरीर निरोगी ठेवून चक्रवर्ती राज्यपदाची प्राप्ती करणे; आणि दुसरे उद्दिष्ट म्हणजे सर्व विद्या चांगल्या प्रकारे अवगत करून त्यांचा प्रचार-प्रसार करणे. कोणत्याही माणसाने पुरुषार्थाचा त्याग करून आळसाचा आश्रय कदापि करू नये. (संदर्भ: यजुर्वेद भाष्य - पंडित वेदकुमार वेदालंकार)
 
आधुनिक युगाच्या संदर्भात वरील ऋचेचे विश्लेषण:

आजच्या आधुनिक युगात, एक विद्यार्थी म्हणून विद्या प्राप्त करण्याचा उद्देश काय असावा आणि तो कसा पूर्ण करावा, याचे विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे:
 
१. विद्या प्राप्तीचा उद्देश (Objective)
 
यजुर्वेदाच्या भाष्यात सांगितलेले दोन मुख्य उद्देश आजच्या आधुनिक भाषेत खालीलप्रमाणे लागू होतात:

चक्रवर्ती राज्यपदाची प्राप्ती (Leadership & Financial Independence): आजच्या काळात 'चक्रवर्ती राज्य' म्हणजे कोणावर जुलूम करणे नव्हे, तर आपल्या क्षेत्रात सर्वोच्च स्थान (Excellence) गाठणे. विद्यार्थ्याचा उद्देश केवळ एक नोकरी मिळवणे हा नसून, आपल्या ज्ञानातून उद्योग, तंत्रज्ञान, कला किंवा प्रशासनात नेतृत्व (Leadership) निर्माण करणे हा असला पाहिजे.

निरोगी शरीर आणि पुरुषार्थ: तंत्रज्ञानाच्या युगात शारीरिक आणि मानसिक आरोग्य टिकवून ठेवणे हा मुख्य उद्देश आहे, जेणेकरून आपण आपल्या कौशल्याचा पूर्ण वापर करू शकू.

विद्येचा प्रचार-प्रसार (Social Responsibility): स्वतः शिकून मोठे होणे हा अर्धवट उद्देश झाला. खऱ्या विद्येचा उद्देश 'सामुदायिक विकास' हा आहे. आपण जे शिकलो, त्यातून समाजातील इतरांचे जीवन कसे सुकर करता येईल (उदा. नवीन शोध लावणे, गरजूंना शिकवणे, योग्य मार्गदर्शन करणे) हा व्यापक दृष्टिकोन असणे आवश्यक आहे.
 
२. हा उद्देश कसा पूर्ण करावा? (Implementation with Modern Examples)
 
आळसाचा त्याग आणि सातत्य (Overcoming Procrastination): भाष्यात स्पष्ट म्हटले आहे की, "माणसाने पुरुषार्थाचा त्याग करून आलस्याचे ग्रहण कदापी करू नये." आजच्या काळात सोशल मीडियाचे व्यसन आणि रिल्स पाहण्यात वेळ घालवणे हा आधुनिक आळस आहे. यावर मात करून विद्यार्थ्यांनी आपल्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित केले पाहिजे.

कौशल्याधारित शिक्षण (Skill-based Learning): केवळ पदवी (Degree) मिळवणे म्हणजे विद्या नव्हे. आजच्या उदाहरणाने सांगायचे तर, आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI), डेटा सायन्स, कोडिंग, किंवा कोणतीही व्यावसायिक कला आत्मसात करून त्यात 'उत्कृष्टता' मिळवणे म्हणजे खरा पुरुषार्थ होय.

ज्ञानाचा समाजासाठी उपयोग (Knowledge Sharing): आजचे तरुण ओपन सोर्स सॉफ्टवेअर बनवतात, डिजिटल माध्यमांतून मोफत शिक्षण देतात किंवा स्टार्टअप्स सुरू करून नवीन रोजगार निर्माण करतात. हे यजुर्वेदातील 'विद्येच्या प्रचाराचे' उत्तम आधुनिक उदाहरण आहे.
 
अखंड पुरुषार्थाची आधुनिक प्रेरणादायी उदाहरणे
 
यजुर्वेदाने सांगितलेला हा अखंड पुरुषार्थ आणि विद्येचा प्रसार आजच्या काळात खालील महान व्यक्तींच्या उदाहरणांतून स्पष्टपणे दिसून येतो:
 
१. योग आणि शिक्षण क्षेत्र (बाबा रामदेव): योगऋषी बाबा रामदेव हे अखंड पुरुषार्थाचे उत्तम उदाहरण आहेत. ते दररोज पहाटे ४ वाजल्यापासून रात्री १० वाजेपर्यंत अविरत कष्ट करतात. निरोगी शरीर आणि योगाच्या बळावर त्यांनी केवळ भारतातच नव्हे, तर जगभरात 'स्वदेशी' आणि आरोग्याचा प्रचार केला. आज 'भारतीय शिक्षण बोर्डा'च्या माध्यमातून ते भारतीय संस्कृती आणि आधुनिक शिक्षणाचा प्रसार संपूर्ण देशात करत असून यजुर्वेदाचा आदर्श जिवंत करत आहेत.

२. राजकीय आणि राष्ट्रसेवा क्षेत्र (पंतप्रधान नरेंद्र मोदी): पंतप्रधान नरेंद्र मोदी हे वयाच्या ७५ व्या वर्षीही अत्यंत निरोगी राहून दिवसातील १६-१८ तास काम करतात, जो एक प्रचंड पुरुषार्थ आहे. त्यांनी योग, शिस्तबद्ध जीवनशैली आणि कठोर कष्टांच्या जोरावर भारताला जागतिक पातळीवर एक 'चक्रवर्ती' म्हणजेच अग्रगण्य राष्ट्र बनवण्याचा ध्यास घेतला आहे. 'नवे शैक्षणिक धोरण' (NEP) आणून त्यांनी देशातील तरुणांना कौशल्याधारित आणि सत्य विद्या देण्याचा मोठा मार्ग मोकळा केला आहे.

३. माहिती तंत्रज्ञान आणि उद्योग क्षेत्र (एन. आर. नारायण मूर्ती): इन्फोसिसचे सह-संस्थापक नारायण मूर्ती यांनी आपल्या तंत्रज्ञानाच्या 'विद्येचा' आणि बुद्धीचा वापर करून भारतात आयटी (IT) क्रांती घडवून आणली. अत्यंत साधी जीवनशैली आणि शिस्तीच्या बळावर त्यांनी शून्यातून प्रचंड पुरुषार्थ केला आणि भारतीय आयटी क्षेत्राला जागतिक पातळीवर सर्वोच्च (चक्रवर्ती) स्थान मिळवून दिले. त्यांनी केवळ स्वतःच संपत्ती कमावली नाही, तर लाखो तरुणांना रोजगार देऊन आणि ज्ञान तंत्रज्ञानाचा प्रसार करून सामाजिक जबाबदारीचे उत्तम उदाहरण देशासमोर ठेवले.
 

 

प्रेम म्हणजे देह, मन आणि द्वैताचा अंत

(हा माझा अंतर्जालावरचा पहिला लेख मराठीसृष्टी वर 13.७.2010ला प्रकाशित केला होता. अनेकांनी हा लेख चोरला होता म्हणून तारीख देत आहे).   

खुसरो म्हणतो,

रैन सुहाग की जागी पी के संग,

तन मेरो मन पिऊ को, दोउ भए इक रंग.

लैला-मजनूच्या प्रेमकथा ऐकल्या होत्या. मजनूच्या पाठीवर पडणाऱ्या कोड्यांचे व्रण लैलाच्या पाठीवर उमटायचे. कारण शरीराने वेगळे असले तरी त्यांचे हृदय एक होते. लैला-मजनूचं प्रेम हे खरं प्रेम होतं.

आजच्या तरुण पिढीच्या प्रेमाच्या कल्पना काय आहेत? तो स्मार्ट, ती सुंदर. त्याला ती आवडली, तिलाही तो आवडला. त्यांनी एकत्र सिनेमा पाहिला, एकमेकांच्या गळ्यात हात घालून फिरले, बहरलेल्या यौवनाचा आनंद घेतला. त्यांना वाटलं ते प्रेमात पडले. त्यांनी प्रेमविवाह केला. एकत्र एकाच घरात राहायला सुरुवात झाली. एकमेकांच्या आवडीनिवडी वादाचे विषय होऊ लागले. शुल्लक गोष्टींवरून भांडणं सुरू झाली. दोघांचाही अहंकार मोठा होता. परिणाम:

"देहाच्या आकर्षणाने दोघे जवळ आले,

प्रेमाअभावी ते शीघ्र 'डायव्होर्सी' झाले."

'ती' म्हणते, "मी प्रेमात आंधळी झाले होते."

'तो' म्हणतो, "मी मूर्ख होतो, म्हणून हिच्या प्रेमात पडलो."

पडणारच! कारण त्यांना प्रेमाचा अर्थ कळलेला नव्हता.

काहींचं प्रेम विवाहापर्यंत पोहोचतच नाही. कारण देहाचं आकर्षण क्षणभंगुर असतं. ते संपलं की प्रेमही संपतं. तो किंवा ती, कोणी तरी एक प्रेमभंगाला कारणीभूत ठरतो. आपण वर्तमानपत्रांत रोज वाचतो प्रेमभंगामुळे कोणी आत्महत्या करतो, तर कोणी खूनही. कारण त्यांनाही प्रेमाचा अर्थ कळलेला नसतो.

काही जण आपला स्वार्थ साधण्यासाठी प्रेमाचा देखावा करतात. "मी डॉक्टर, तीही डॉक्टर. आपण एकत्र आलो तर चैनित आयुष्य जाईल." किंवा दोघंही नोकरी करणारे स्वार्थ मनात ठेवून प्रेम करतात. याला काय म्हणायचं?

"प्रेमाचा देखावा आज फायद्याचा सौदा आहे,

विवाहसुद्धा आज देहभोगाचा करार आहे."

स्वार्थापोटी केलेलं प्रेम भंग पावणारच. मग घटस्फोट होणारच, यात आश्चर्य नाही. कारण त्यांनाही प्रेमाचा अर्थ कळलेला नाही.

मग प्रेम म्हणजे काय?

आपल्या सौंदर्याचा अभिमान बाळगून पर्वतराज हिमालयाची कन्या पार्वती, कामदेवाच्या मदतीने शंकराचं प्रेम जिंकायला निघाली. परिणाम काय झाला? शंकराने आपलं तिसरं नेत्र उघडलं आणि कामदेव भस्म झाला. पार्वतीला आपली चूक कळली. तिने तपस्येचा मार्ग धरला. आपला अहंकार, अभिमान इत्यादी तपस्येच्या अग्नीत भस्म केले. अखेर शंकर प्रसन्न झाले. पार्वतीलाही प्रेमाचा अर्थ कळला.

आपण पाहतोच—वसंतात बहरलेल्या कच्च्या कैरीला ग्रीष्माच्या उन्हात तपावं लागतं, तेव्हाच रसाळ, मधुर आंबा मिळतो. आपल्या मनातील विकारांना अग्नीत भस्म केल्याशिवाय प्रेमाचा अर्थ कळणं अशक्य. म्हणूनच एका उर्दू शायरने प्रेमाबद्दल म्हटलं आहे:

"इक आग का दरिया है, तैर के जाना है."

आगीचा दरिया पार करण्यासाठी डोळे उघडे असायला हवेत. आंधळ्या माणसाचं हे काम नव्हे. एकदा शेजारच्या आजीला विचारलं, "तुम्ही कधी प्रेम केलं आहे का? प्रेमाचा अर्थ काय?"

आजीनं उत्तर दिलं "प्रेमाचं तर सोडा, त्या काळी लग्नाआधी मुलाला मुलगी दाखवण्याची पद्धतच नव्हती. बायको म्हणजे आईच्या मदतीला घरकामासाठी आणलेली हक्काची बाई. ती आपल्याला देहसुखही देते आणि घराला वारसही. त्या काळी बायकांना कष्ट करावेच लागायचे. कधी-कधी मारही खावा लागायचा. आपलं माहेर विसरून नवऱ्यासाठीच आयुष्य आहे, हे मनात ठरवून सासरी संसार सुरू केला.

काही वर्षांत चित्र बदललं. एका दुसऱ्याची सवय लागली. त्यांच्या मनात जिव्हाळा निर्माण झाला. माझ्यासाठी त्यांनी आपला स्वभावही बदलला. माझ्या आवडीनिवडींकडे ते जातीने लक्ष देऊ लागले. मला काय हवंय, हे न सांगताच समजू लागले. आज एका दुसऱ्याच्या मनात काय आहे, हे न बोलताच आम्ही समजू शकतो. आता त्यांच्या मनात काय विचार चालला आहे, हे मी सांगू शकते.

त्यागाशिवाय प्रेम संपादन करता येत नाही, हेच खरं. संसाराचे चटके बसल्याशिवाय प्रेमाचा अर्थ कळणं अशक्यच." आजीचं बोलणं मला पटलं. आजीनं खरोखरच तपस्या केली होती, म्हणून तिला प्रेमाचा अर्थ कळला होता. असं प्रेम पाहूनच अमीर खुसरो म्हणतो,

"रैन सुहाग की जागी पी के संग,

तन मेरो मन पिऊ को, दोउ भए इक रंग."

शरीराने वेगळे असले तरी प्रेमाच्या रंगात भिजून दोघांचं हृदय एक झालं होतं. कारण प्रेमात द्वैत नाही. सूफी संतांच्या मते लौकिक प्रेम ही अलौकिक प्रेमाची पायरी आहे. ज्याच्या हृदयात प्रेम आहे, तोच ईश्वराला प्राप्त करू शकतो.

याचा अर्थ लग्नाआधी प्रेम करू नये, असा नाही. प्रेम अवश्य करा. पण आपण प्रेमात पडलो आहोत असं वाटत असेल, तर डोळे उघडा. स्वतःलाच प्रश्न विचारा, हे देहाचं आकर्षण तर नाही ना? यात आपला स्वार्थ तर नाही ना? कुठल्याही परिस्थितीत आपण त्याचा/तिचा साथ देऊ शकतो का? त्याच्या/तिच्यासाठी आपण आपल्या सर्वस्वाचाअर्थात अहंकार, अभिमान इत्यादींचा, त्याग करू शकतो का?

याचं उत्तर "हो" असेल, तरच पुढे पाऊल उचला. अन्यथा प्रेमात पडणारच. खऱ्या प्रेमाच्या प्राप्तीसाठी तपस्या करावीच लागते. दोघांना शरीराने आणि मनाने एक व्हावं लागतं. तेव्हाच प्रेमाची प्राप्ती होते. म्हणूनच कबीरदास म्हणतात,

"जब मैं था तब हरि नाही, जब हरि है मैं नाही,

प्रेम गली अति सांकरी, जामे दो न समाई."

 

"मुखवट्यांच्या मागे हरवलेली माणसं"

जगात जगण्यासाठी आपल्याला मुखवटा घालावाच लागतो. हा मुखवटा म्हणजे फसवणूक नाही, तर एक सामाजिक गरज आहे. मुखवटा आत्मसंरक्षणाची कवच-कुंडले आहेत. रंगमंचावर आणि सिनेमात काम करणारे कलाकार तर रोजच वेगवेगळे मुखवटे घालतात—कधी राजा, कधी भिकारी, कधी खलनायक, कधी देवता. पण हे मुखवटे केवळ अभिनयापुरते मर्यादित नाहीत. खऱ्या आयुष्यातही प्रत्येकजण मुखवटे घालून अभिनय करत असतो.

नवरा-बायकोचे उदाहरण घ्या. जे एकमेकांना माघारी शिव्या देतात, तेच घरी आल्यावर प्रेमाचा मुखवटा घालून गोड बोलतात. कारण त्यांना घर टिकवायचं असतं, समाजात प्रतिष्ठा राखायची असते.

राजकारणात तर मुखवट्यांचा खेळ अधिकच गुंतागुंतीचा असतो. एका देशाचा राष्ट्राध्यक्ष शत्रू देशाच्या राष्ट्राध्यक्षाला मिठी मारतो, चेहऱ्यावर मैत्रीचा मुखवटा ठेवतो, हे आपण टीव्हीवर नेहमी पाहतो. पण त्या मुखवट्याखाली असते शंका, धोका, आणि रणनीती.

वकील न्यायालयात जातात, असत्याच्या मुखवट्याखाली जनतेला लुटणाऱ्यांची वकिली करतात. त्यांचं काम असतं युक्तिवाद करणं, सत्य शोधणं नाही. शिक्षक वर्गात विद्यार्थ्यांसमोर आदर्श व्यक्तिमत्त्वाचा मुखवटा घालतात, त्यांच्या मनात असलेल्या वैयक्तिक वेदना, असमाधान, थकवा इत्यादि ते विद्यार्थ्यांपासून लपवितात. नोकरी करणारा कर्मचारी असंतुष्ट असला तरी बॉस समोर नम्रतेचा मुखवटा घालतो. कारण त्याला चांगला पगार पाहिजे असतो आणि बढती ही पाहिजे असते. सामाजिक प्रसंगात मनात असलेला एकटेपणा, तणाव, दुःख. सारे विसरून आपण  प्रसन्नतेचा मुखवटा घालून सर्वांशी हसत खेळत बोलतो. जारी आपण आतून कोसळत असलो तरी  "ठीक आहे" असं सांगतो.  

जगात यशस्वी व्हायचं असेल तर मुखवट्यांचा एक सुसंगत संग्रह जवळ असावा लागतो. आपल्याला वेगवेगळ्या  प्रसंगासाठी एक वेगळा मुखवटा—कधी नम्रतेचा, कधी आत्मविश्वासाचा, कधी करुणेचा, कधी कठोरतेचा जवळ ठेवावा लागतो. ज्याला हे मुखवटे योग्य वेळी, योग्य ठिकाणी वापरता येतात, तोच खऱ्या अर्थाने यशस्वी होतो. त्याच्या घरी लक्ष्मी येते.  कोठी, गाडी, पैसा आणि  सुंदर बायकोही त्याला मिळते. समाजात त्याला प्रतिष्ठा मिळते. 

या मुखवट्यांच्या खेळात आपण आपला खरा चेहरा विसरून जातो? आपण इतके मुखवटे घालतो की शेवटी स्वतःला ओळखणं कठीण होतं. आपली खरी भावना, खरे विचार, खरे दुःख कुठे तरी दडपले जातात. आपल्याशी संवाद साधणारा खरा चेहरा आहे की मुखवटा हेच आपल्याला कळत नाही.  मानसिक तनाव आणि अवसादाने आपण ग्रस्त होतो.  

संसारात जगण्यासाठी मुखवटे मुखवतटे अवश्य घातले पाहिजे. पण  वेळप्रसंगी त्यांना काढून ही जगाशी संवाद करता आला पाहिजे.  त्यासाठी  रोज थोडा वेळ काढून काही मिनिटे तरी स्वतच्या अंतर्मनाशी संवाद साधला पाहिजे. स्वतच्या अंतर्मनाला यातना देणार्‍या मुखवटयांना, मानसिक आणि शारीरिक ताण देणार्‍या मुखवटयांना चेहर्‍यावरून काढून फेकले पाहिजे. दुसर्‍यांना काय वाटते या एवजी काय योग्य आहे, हे बिना मुखवटा घालता सांगता  आले पाहिजे. 

   

समर्थ विचार: क्रियेवीण वाचाळता व्यर्थ आहे।

फुकाचे मुखी बोलतां काय वेचे।

दिसेंदीस अभ्यंतरी गर्व सांचे॥

क्रियेवीण वाचाळता व्यर्थ आहे।

विचारे तुझा तूंचि शोधुनि पाहे॥ मनाचे श्लोक ११४॥

  

समर्थ म्हणतात, हे मना, देवनाम किंवा कोणतेही चांगले बोलणे तोंडाने फुकट करता येते, त्यात काही खर्च नसतो. पण दिवसेंदिवस आतून गर्व (अहंकार) साठत जातो. केवळ बोलणे (वाचाळता) आणि कृती (कर्म) नसल्यास ते सर्व व्यर्थ आहे. म्हणून तू स्वतःच विचारपूर्वक आत शोध घे आणि पाहा की तुझे बोलणे आणि आचरण जुळते का.

 

समर्थ स्वामी मनाला सांगतात की, नामस्मरण किंवा उपदेश तोंडाने करणे सोपे आहे, पण त्यामागे खरी साधना, नम्रता आणि कर्म नसेल तर आतून फक्त अहंकार वाढतो. म्हणून बोलण्यासारखे चालण्याचा प्रयत्न कर.   समर्थ उदाहरण देताना म्हणतात, प्राचीन काळात असे अनेक विद्वान होते जे शास्त्रे बोलत, पण आचरण करत नव्हते, त्यामुळे ते ब्रह्मराक्षस झाले: जनीं हीत पंडित सांडीत गेले। अहंतागुणे ब्रह्मराक्षस जाले॥ (मनाचे श्लोक ११३).

 

महाभारतातील शल्य हा वाचाळवीर होता. शल्यपर्वात तो दुर्योधनाला गर्वाने म्हणतो: “हे दुर्योधन, तू दोन कृष्णांना (अर्जुन-कृष्ण) श्रेष्ठ रथी समजतोस, पण ते दोघे मिळूनही माझ्या बाहुबलाच्या समान नाहीत. मी क्रोधित झालो तर देव, असुर आणि मानव यांच्या संपूर्ण जगाशी लढू शकतो. पांडव आणि सोमक यांचा मी सहज नाश करीन. मी तुझा सेनापती होऊन असे व्यूह रचेन की शत्रू त्यांना भेदू शकणार नाहीत.” पण युद्धात तो पराक्रम गाजवू शकला नाही. भीम-अर्जुनाचा सामना करण्याची त्याची हिम्मत झाली नाही. शेवटी महाराज युधिष्ठिराने त्याला पराभूत करून ठार केले.

 

आजच्या काळातही अनेक पर्यावरणवादी लोक भाषण, लेख, सेमिनार यांतून पर्यावरणावर उपदेश करतात, पण प्रत्यक्ष कृतीत फारसे काही करत नाहीत. तसेच आरोग्य आणि व्यायामाबद्दल बोलणारे अनेक लोक स्वतः मात्र नियमितपणे व्यायाम करत नाहीत. याच्या उलट स्वामी रामदेव रोज सकाळी योगक्लास स्वतः घेतात, आणि सातत्याने योगाभ्यास करतात. त्यामुळे साठ वर्षांहून अधिक वय असूनही ते तंदुरुस्त आणि ऊर्जावान आहेत. म्हणूनच कोट्यवधी लोक त्यांना अनुसरतात आणि प्रेरणा घेतात. त्यांनी सुचवलेले उपाय आचरणात ही आणतात.

 

सारांश: समर्थ रामदासांनी मनाला सांगितले की केवळ बोलणे, उपदेश किंवा नामस्मरण पुरेसे नाही; कृतीशिवाय ते व्यर्थ ठरते आणि अहंकार वाढतो. महाभारतातील शल्य याचे उदाहरण आहे. त्याने दुर्योधनाला मोठी आश्वासने दिली, पण युद्धात अपयशी ठरला आणि युधिष्ठिराने त्याचा वध केला. आजही अनेक पर्यावरणवादी वा आरोग्याविषयी बोलणारे लोक प्रत्यक्ष कृती करत नाहीत,त्यांचे कोणीही ऐकत ही नाही. दुसरी कडे  स्वामी रामदेव रोज योगाभ्यास करून तंदुरुस्त राहतात आणि कोट्यवधी लोकांना प्रेरणा देतात. यावरून स्पष्ट होते की बोलणे सोपे आहे, पण खरा अर्थ कर्मातच आहे; “बोलण्यासारखे चाले” हाच खरा मार्ग आहे.

 

वरुणा : जलदेवी

 

काळ्याकुट्ट आकाशात

कडाडल्या प्रलयंकर विजा

"आई गं!" म्हणत, ती शिरली

माऊलीच्या कुशीत.

आईच्याही नयनांतून मग,

वाहू लागल्या, गंगा-जमुनी जलधारा.

 

"आई, अशी का रडतेस?"

लेकीने हळूच विचारले,

आई म्हणाली, सांगते आज तुला,

तुझ्या जन्माचे रहस्य?   

 

असाच एक दिवस होता, उताळा होता वादळवारा,

काळ्याकुट्ट ढगांतून, कोसळत होत्या विजा,

विजांच्या त्या तांडवाने थरथरली सारी धरा,

 

"घाबरले मी, किंचाळले,

बिलगले एका काळ्या धिप्पाड पहाडाला,

कुशीत माझ्या 'चैतन्याचे दान' टाकून,

परदेशी तो निघून गेला...

 

याच माळरानावर,

एका कुमारी परित्यक्ता मातेच्या अश्रूंनी,

आणि नभाच्या बरसत्या जलधारांनी,

स्वागत केले एका 'नवांकुराचे'!"

 

लेकीने मान वर केली,

आईचे डोळे पुसत म्हणाली

"आई, जाणले मी जन्माचे रहस्य॰

 

ताठ मानेने, निर्भय नजरेने,

ढगांकडे पाहत ती उद्गारली,  

आजपासून मी आहे 'वरुणा',

वरुणदेवाची लेक, जलदेवी!"

 

बरसत्या त्या जलधारांनी,

दिला वरुणास आशीर्वाद,

वरुणदेवानेही जणू नभातून,

दिला तिच्या अस्तित्वास साद.

 

त्या दिवशी आईने लावले,

कपाळावर 'स्वाभिमानाचे' कुंकू,

जगाला ठणकावून सांगितले

"माझी लेक नाही 'मनुज-पुत्री',

ती आहे साक्षात देवपुत्री,

वरुणा- जलदेवी!"

समर्थ विचार: विचारूनि बोले विवंचूनि चाले।

 

विचारूनि बोले विवंचूनि चाले।
तयाचेनि संतप्त तेही निवाले॥
बरें शोधल्यावीण बोलो नकों हो।
जनी चालणे शुद्ध नेमस्त राहो॥(म.श्लोक १३२)
 
समर्थ रामदास स्वामी म्हणतात, बोलण्याआधी माणसाने विचार केला पाहिजे. आपल्या बोलण्याचा उद्देश काय आहे, याची काळजीपूर्वक आणि समजूतदारपणे विवंचना केली पाहिजे. योग्य उद्देशाने केलेले बोलणे आणि वर्तन संतप्त लोकांनाही शांत करू शकते. पूर्ण माहिती आणि तथ्य न घेता बोलू नका. समाजात आपले आचरण शुद्ध, नियमबद्ध आणि शिस्तबद्ध ठेवा. समर्थ रामदास स्वामी यांचा हा उपदेश मनाला समजावतो की, विचारशून्य बोलणे हे संकटाचे मूळ आहे. उलट, विचारपूर्वक बोलणे हे शांती आणि यशाचे साधन आहे. हाच आशय मनुस्मृतीत ही आहे,
 
सत्यं ब्रूयात् प्रियं ब्रूयात् न ब्रूयात् सत्यं अप्रियम् ।
प्रियं च नानृतं ब्रूयात् एष धर्मः सनातनः ॥ ( म.स्मृ. 4/138)
 
भगवान मनू म्हणतात, सत्य बोलावे, प्रिय (आनंददायक, सौम्य) बोलावे, पण सत्य असले तरी अप्रिय (दुखावणारे, कटू) बोलू नये. प्रिय वाटेल असे खोटेही बोलू नये. हा सनातन धर्म आहे.
 
माणसाने सदा सत्य बोलले पाहिजे, प्रिय बोलले पाहिजे आणि विचार करून बोलले पाहिजे. सत्य आणि प्रियता यांचा समन्वय साधता आला पाहिजे. अप्रिय सत्य बोलण्याने संबंध बिघडतात, वैर निर्माण होते आणि अनेकदा मोठे संघर्ष उद्भवतात. दुसरीकडे, दुसऱ्याला प्रसन्न करण्यासाठी खोटे बोलण्याने नैतिकता नष्ट होते, विश्वासघात होतो आणि परिणाम वाईटच होतात.  इतिहासात याचे अनेक उदाहरण मिळतात: 
 
राजा दशरथ सदैव सत्य धर्माचे पालन करणारा होता. देवासुर युद्धात ते जखमी झाले असता राणी कैकेयीने त्यांचे प्राण वाचवले. प्रसन्न होऊन दशरथ म्हणाले, “तुला दोन वर माग, मी देईन.” विचार न करता दिलेल्या या वचनामुळे, कैकेयीने रामराज्याभिषेकाच्या वेळी दोन वर मागितले: १. भरताला राज्याभिषेक. २. रामाला १४ वर्ष वनवास. सत्यवचनी दशरथाने वचन पाळले. परिणाम? श्रीराम वनात गेले आणि दशरथांचा शोकाने मृत्यू झाला. गिरधर कविराय म्हणतात: “बिना विचारे जो करै, सो पाछे पछिताय”,  विचार न करता केलेल्या कृतीचा पश्चाताप नंतर उपयोगी पडत नाही.
 
दूसरा प्रसंग महाभारतातला आहे. राजसूय यज्ञाच्या वेळी महाराणी द्रोपदी दुर्योधनाला उद्देश्यून म्हणाली आंधळ्याचे पुत्र आंधळे असतात. महाराणी द्रोपदीने बोलण्या आधी विचार केला नाही. आपल्या कटू शब्दांनी दुसर्‍याचा अपमान होईल असा क्षणिक विचार ही तिने केला नाही. परिणाम महाभारताच्या युद्धात संपूर्ण कुरू वंशाचा विनाश झाला.  
 
एका राजकारण्याने बिना तथ्य तपासता म्हटले की गुजरातचे लोक अशिक्षित आहेत आणि त्यांना कोणीही फसवू शकतो. या विधानाचा तीव्र विरोध झाला. नेत्याने माफी मागितली. पण धनुष्यातून सुटलेला बाण आणि तोंडातून निघालेले शब्द परत घेता येत नाहीत. अशा बिना विचारी वक्तव्यांचा परिणाम निवडणुकीत पक्षाला भोगावा लागतो. भारतीय राजकारणात असे अनेकदा घडले आहे, एका नेत्याच्या एका चुकीच्या बोलण्याने संपूर्ण पक्षाला हानी झाली आहे.
 
दुसरीकडे, आपले पंतप्रधान नरेंद्र मोदी विचार करून बोलतात. जे बोलतात ते करून दाखवतात. त्यांनी म्हटले होते, “प्रत्येक घरात शौचालय बांधणार.” प्रत्यक्षात १२ कोटी शौचालये बांधून दाखवली. त्यांनी जाहीर केले, “प्रत्येक गरीबाला बँक खाते मिळेल.” आज ५० कोटीहून अधिक जनधन खाती उघडली गेली आहेत.
 
ते म्हणाले, “पैसा थेट गरीबांच्या खात्यात जाईल, मध्यस्थ संपतील.” JAM ट्रिनिटी (जनधन + आधार + मोबाइल) द्वारे ४४ लाख कोटी रुपयांहून अधिक रक्कम Direct Benefit Transfer (DBT) ने थेट खात्यात पोहोचवली. यामुळे भ्रष्टाचार कमी झाला आणि प्रत्येक रुपया योग्य हातात पोहोचला.
 
जर त्यांनी बोललेले पूर्ण करून दाखवले नसते, तर ते तिसऱ्यांदा पंतप्रधान झाले नसते. विचारपूर्वक बोलणे आणि त्यानुसार कृती करणे यामुळे लाखो कुटुंबांचे जीवन बदलले. हेच खरे यशाचे साधन आहे. जसे समर्थ रामदास म्हणतात: “विचारूनि बोले, विवंचूनि चाले.”

५वे जनरेशन वॉर, बॉट नेटवर्क्स आणि नोएडा हिंसाचार (आर्थिक युद्ध )

 
 (आर्थिक युद्ध -भारताला कमकुवत करण्याचा डाव)
 
भारत जसजसा आर्थिक आणि सामरिक महाशक्ती बनत आहे, तसतसा प्रस्थापित महाशक्तींना हे सहन होणे कठीण होत आहे. त्यामुळे भारताची अर्थव्यवस्था खिळखिळी करण्यासाठी आता थेट युद्धाऐवजी 'फिफ्थ जनरेशन वॉरफेअर' (5GW), म्हणजेच डिजिटल, मनोवैज्ञानिक आणि सामाजिक युद्धाचा वापर सुरू झाला आहे. हे युद्ध रणभूमीवर नाही, तर मानवी मनाच्या स्क्रीनवर लढले जाते.
 
आज गुगल, व्हॉट्सअप, फेसबुक आणि इन्स्टाग्राम या सर्व प्रमुख डिजिटल माध्यमांची मालकी अमेरिकन कंपन्यांकडे आहे. परदेशात बसून एखादी व्यक्ती राजकीय किंवा सामाजिकदृष्ट्या संवेदनशील पोस्ट टाकते; सोशल मीडियाचे अल्गोरिदम मानवी राग व असंतोष या भावनांचा गैरफायदा घेऊन ती पोस्ट व्हायरल करतात. त्यानंतर 'बॉट नेटवर्क्स' आणि बनावट खाती वापरून ती कोट्यवधी लोकांपर्यंत पोहोचवली जाते. परिणामी समाजात तीव्र असंतोष निर्माण होतो आणि रस्त्यावर उतरवून राजकीय उलथापालथ आणि औध्योगिक क्षेत्रात हिंसा घडवणे सोपे होते.
 
बॉट नेटवर्क्स म्हणजे काय?
 
बॉट नेटवर्क म्हणजे डिजिटल जगातील एक संघटित आणि छुपा रोबोटिक फौजफाटा. हजारो बनावट सोशल मीडिया खाती मानवी हस्तक्षेपाशिवाय, केंद्रीय कम्प्युटर कोडद्वारे एकत्र चालवली जातात.  त्याला 'बॉटनेट' म्हणतात. दिसायला ही खाती अगदी खऱ्या माणसांसारखी वाटतात, परंतु त्यांचा खरा उद्देश खोट्या बातम्या काही मिनिटांत व्हायरल करणे, खोटे जनमत तयार करणे आणि अंतर्गत असंतोष भडकवणे हा असतो.

नोएडा हिंसाचार — एप्रिल २०२६

भारताचे प्रमुख औद्योगिक केंद्र असलेल्या गौतम बुद्ध नगर परिसरात (नोएडा, ग्रेटर नोएडा, दादरी,  ) सुमारे ६०,००० MSMEs कार्यरत आहेत. .  लाखो कामगार इथल्या औध्योगिक क्षेत्रात काम करतात. त्यामुळे हे क्षेत्र राष्ट्रीय अर्थव्यवस्थेसाठी अत्यंत संवेदनशील आहे. गौतम बुद्ध नगर (नोएडा, ग्रेटर नोएडा) हे केवळ उत्तर प्रदेशचेच नव्हे, तर संपूर्ण भारताचे एक महत्त्वाचे आर्थिक केंद्र आहे. २०२३-२४ या आर्थिक वर्षात या जिल्ह्याचा GDP तब्बल ₹२.६४ लाख कोटी एवढा होता, जो उत्तर प्रदेशच्या एकूण GSDP च्या १०.३०% आहे   येथील दरडोई उत्पन्न ₹१०.१७ लाख आहे   क्रयशक्ती समतुल्यतेच्या (PPP) आधारावर जपानशी तुलना करण्याजोगे आहे. भारताच्या एकूण GDP (सुमारे ₹२९६ लाख कोटी) च्या तुलनेत हा एकटा जिल्हा सुमारे ०.९% योगदान देतो २०२३ च्या Global Investors Summit मध्ये उत्तर प्रदेशला मिळालेल्या ₹३५ लाख कोटींच्या गुंतवणूक प्रस्तावांपैकी सुमारे एक पंचमांश (२०%) वाटा एकट्या गौतम बुद्ध नगर जिल्ह्याला मिळाला होता. थोडक्यात, हा जिल्हा अस्थिर झाल्यास केवळ उत्तर प्रदेशच नव्हे, तर राष्ट्रीय अर्थव्यवस्थेलाही मोठा धक्का बसू शकतो. सरकारने दादरीतून दोन्ही डेडिकेटेड फ्रेट कॉरिडोर (DFC) सुरू केले याचे मुख्य कारण हेच.   

हरियाणाने किमान वेतन वाढवल्यानंतर उत्तर प्रदेशातील कामगार संघटनांनी तीच मागणी केली. उत्तर प्रदेश सरकारने त्यांच्याशी चर्चा सुरू केली होती. BMS, CITU सह कोणत्याही मान्यताप्राप्त संघटनेने संपाची नोटीस दिली नाही किंवा रस्त्यावर उतरण्याचे आवाहन केले नाही. तरीही एप्रिल २०२६ मध्ये अचानक हिंसक आंदोलन उसळले.

८० हून अधिक ठिकाणी एकाच वेळी कारखान्यांवर दगडफेक, आगजनी आणि तोडफोड झाली. देशाचे सुमारे ३,००० कोटी रुपयांचे नुकसान झाले. नोएडा पोलिसांच्या तपासात धक्कादायक माहिती समोर आली:

• हिंसाचार करणारे लोक हे मूळचे कारखान्यातील कामगार नव्हते.  त्यांना बाहेरून आणण्यात आले होते.

• 'बिगुल मजदूर दस्ता' या डाव्या विचारसरणीच्या संघटनेचा मुख्य सूत्रधार सत्यम वर्मा याच्या बँक खात्यात परदेशातून डॉलर, पाउंड आणि युरोमध्ये १ कोटींहून अधिक रक्कम थेट जमा झाली होती. हा पैसा तातडीने इतर खात्यांमध्ये वळवून हिंसेसाठी वापरला गेला.

• ५० हून अधिक सोशल मीडिया हँडल्स (व्हॉट्सअप, QR कोड इ.) द्वारे अफवा पसरवणे व हिंसाचाराला उत्तेजन देणे यासाठी संघटित प्रयत्न झाले.

 
उत्तर प्रदेश सरकारने या परकीय षड्यंत्राची गंभीर दखल घेत मुख्य आरोपींवर राष्ट्रीय सुरक्षा कायद्यांतर्गत (NSA) कठोर कारवाई केली. पोलिसांनी संयम दाखवला; कुठेही गोळीबार केला नाही. बहुतांश स्थानिक कामगार या आंदोलनापासून दूर राहिले, त्यामुळे हे षड्यंत्र असफल ठरले. जर काही लाख कामगार खरोखरच भडकले असते, तर परिस्थिती अकल्पनीय झाली असती.
दिल्लीत ६ तारखेला कोक्रोच पार्टीचे प्रदर्शन झाले. या पक्षाचे २ कोटीहून जास्त सोशल मीडियावर अनुकरण करणारे आहेत. पण दिल्लीच्या जंतर-मंतर हजारहून  कमी लोक पोहचले. त्यात ही अधिकान्श जेएनयूआझादी गॅंग वाले होते. याचा अर्थ ९० टक्क्याहून अधिक अनुकरणकर्ता हे खरे नाहीत. 

उपाययोजना: भारताने काय करायला हवे?

• सोशल मीडिया कंपन्यांवर (Facebook, X, Instagram) कठोर नियंत्रण आणून त्यांच्या अल्गोरिदममध्ये पारदर्शकता बंधनकारक करणे, जेणेकरून द्वेषमूलक व उत्तेजक मजकूर कृत्रिमरीत्या व्हायरल होणार नाही.

• परदेशातून नियंत्रित बॉट नेटवर्क्स आणि बनावट खाती तातडीने ब्लॉक करणारी यंत्रणा चोवीस तास कार्यरत ठेवणे.

• सायबर आणि डिजिटल सुरक्षेचे कायदे अत्यंत कडक करणे; परदेशी निधी प्रवाहांवर कडक नजर ठेवणे.

• कोणत्याही अफवेचे खंडन काही मिनिटांत करण्यासाठी सक्षम 'फॅक्ट-चेक युनिट' स्थापन करणे.

• शालेय स्तरापासूनच 'डिजिटल साक्षरता' आणि 'सायबर मानसशास्त्र' यांचे शिक्षण देणे, जेणेकरून तरुण पिढी सोशल मीडियावरील माहितीकडे चिकित्सक नजरेने पाहू शकेल.

जेव्हा देशाचे नागरिक डिजिटलदृष्ट्या जागरूक असतील, तेव्हाच परदेशी भूमीवरून देशात अस्थिरता निर्माण करण्याचे छुपे अजेंडे पूर्णपणे अपयशी ठरतील. नोएडा हिंसाचार हे भारतातील डिजिटल युद्धाचे एक स्पष्ट संकेत आहे.  आपण वेळीच सावध झालो तर पुढचा धोका टाळता येईल.
 
*(बॉट नेटवर्क्सची आणि इतर माहिती एआय वरून घेतली आहे)