ब्रह्मचर्येण कन्या युवानं विन्दते पतिम्।: महत्व ब्रह्मचर्य आणि स्त्री शिक्षणाचे

 
ब्रह्मचर्येण कन्या युवानं विन्दते पतिम्।
अनड्वान् ब्रह्मचर्येणाश्वो घासं जिगीषति ll
अथर्ववेद (११.५.१८):
 
ब्रह्मचर्येण कन्या युवानं विन्दते पतिम्: ब्रह्मचर्याच्या पालनाने (अर्थात शिक्षण पूर्ण करून आणि स्वतःचे चारित्र्य घडवून) कन्या तरुण आणि योग्य पती प्राप्त करते.
 
अनड्वान् ब्रह्मचर्येणाश्वो घासं जिगीषति: त्याचप्रमाणे, बैल आणि घोडा सुद्धा ब्रह्मचर्याद्वारे (शक्तीचा संचय करून) आपले गवत किंवा भक्ष्य प्राप्त करण्याची क्षमता मिळवतात.
 
मंत्राचे महत्त्व आणि स्पष्टीकरण:
 
१. स्त्रियांच्या शिक्षणाचा अधिकार: हा मंत्र हे सिद्ध करतो की वैदिक काळात स्त्रियांनाही 'ब्रह्मचर्य' (विद्याभ्यास) आश्रमाचे पालन करण्याचा अधिकार होता. उत्तम वैवाहिक जीवनासाठी केवळ बाह्य सौंदर्य नाही, तर ज्ञान आणि चारित्र्य (ब्रह्मचर्य) आवश्यक मानले गेले आहे.
 
२. आत्मबळ: ज्याप्रमाणे एखाद्या प्राण्याला (बैल किंवा घोडा) त्याचे कार्य करण्यासाठी शारीरिक शक्तीची गरज असते, तशीच मानवाला जीवनातील उद्दिष्टे गाठण्यासाठी मानसिक आणि बौद्धिक शक्तीची गरज असते, जी ब्रह्मचर्याने प्राप्त होते.
 
३. विवाह आणि योग्यता: येथे 'युवानं' या शब्दाचा अर्थ केवळ वयाने तरुण असा नाही, तर 'गुणवान आणि पराक्रमी' असाही आहे. स्वतः सुशिक्षित आणि चारित्र्यवान असल्यामुळे कन्या स्वतःसाठी योग्य जोडीदार निवडण्यास समर्थ होते.
 
अथर्ववेदातील ही ऋचा मानवी जीवनात 'ब्रह्मचर्य' म्हणजेच शिस्त, शिक्षण आणि आत्मसंयमाचे महत्त्व किती अनन्यसाधारण आहे, हे स्पष्ट करते. खाली या मंत्राचा सविस्तर अर्थ आणि उदाहरणे दिली आहेत:
 
1. आत्मविकास आणि योग्य जोडीदाराची निवड: या मंत्राचा पहिला भाग सांगतो की, ज्याप्रमाणे एखादा तरुण विद्याभ्यास करून स्वतःला सिद्ध करतो, त्याचप्रमाणे कन्येने देखील ब्रह्मचर्य आश्रमाचे पालन करून ज्ञान आणि कौशल्य आत्मसात केले पाहिजे. जेव्हा एखादी स्त्री सुशिक्षित, सुसंस्कृत आणि मानसिकदृष्ट्या प्रगल्भ असते, तेव्हाच ती स्वतःसाठी एक योग्य, पराक्रमी आणि गुणवान पती निवडण्यास समर्थ होते. उदाहरणार्थ, प्राचीन काळी गार्गी किंवा मैत्रेयी सारख्या विदुषींनी आधी आपले शिक्षण (ब्रह्मचर्य) पूर्ण केले, ज्यामुळे त्यांना समाजात आणि कौटुंबिक जीवनात सर्वोच्च स्थान मिळाले. आधुनिक संदर्भात सांगायचे तर, जेव्हा एखादी मुलगी आपले शिक्षण आणि करिअरवर लक्ष केंद्रित करून स्वतःचे व्यक्तिमत्व घडवते, तेव्हा तिला तिच्या विचारांशी जुळणारा आणि तिचा आदर करणारा जोडीदार मिळणे अधिक सोपे होते.
 
२.       शक्तीचा संचय आणि ध्येयप्राप्ती: मंत्राचा दुसरा भाग बैल (अनड्वान्) आणि घोडा (अश्व) यांचे उदाहरण देतो. हे प्राणी जर सैरभैर न धावता संयमाने आपली शक्ती वाचवतात, तरच ते जड ओझे वाहण्यास किंवा शर्यत जिंकण्यास समर्थ होतात. ज्याप्रमाणे प्रशिक्षणा शिवाय घोडा रणांगणावर उपयुक्त ठरत नाही, तसेच मानवी जीवन आहे. तरुण वयात इंद्रियांवर ताबा मिळवून आणि विचलित न होता जर अभ्यासावर लक्ष केंद्रित केले, तर ती साठवलेली ऊर्जा भविष्यात मोठे यश मिळवून देते. उदाहरणार्थ, एखादा खेळाडू जेव्हा वर्षानुवर्षे कठोर शिस्त आणि 'ब्रह्मचर्य' (संयम) पाळतो, तेव्हाच तो ऑलिम्पिकसारख्या स्पर्धेत पदक जिंकू शकतो. म्हणजेच, संयम हीच यशाची गुरुकिल्ली आहे.
 
३.       नैसर्गिक नियम आणि जगण्याचा आधार: थोडक्यात सांगायचे तर, हा मंत्र केवळ विवाहापुरता मर्यादित नसून तो जीवनाच्या प्रत्येक क्षेत्राला लागू होतो. 'ब्रह्मचर्य' म्हणजे केवळ अविवाहित राहणे नव्हे, तर आपल्या उर्जेला एका विशिष्ट ध्येयाकडे वळवणे होय. ज्या प्रमाणे निसर्गात प्रत्येक जीव अन्नासाठी किंवा अस्तित्वासाठी संघर्ष करतो, त्या संघर्षात तोच टिकतो ज्याच्याकडे आंतरिक शक्ती असते. शिक्षण ही तीच शक्ती आहे जी माणसाला 'गवत' (जीवनावश्यक गरजा) मिळवण्यास आणि सन्मानाने जगण्यास सक्षम बनवते. हा मंत्र प्राचीन काळातील स्त्री-पुरुषांच्या समान शिक्षणाचा आणि नैतिक मूल्यांच्या जोपासनेचा एक भक्कम पुरावा आहे.

मी लेक आहे सार्पराज्ञीची"

 

 
रात्रीच्या त्या अंधारातून, नभाशी तिने संवाद साधला,
ताऱ्यांच्या त्या अक्षरांतून, विश्वाचा इतिहास वाचला।
 
सर्पिल त्या आकाशगंगेचा, शोध प्रथम तिनेच घेतला,
'सार्पराज्ञी' नाव लाभले, विश्वाने गौरव मान दिला।
 
"अयं गौः पृश्निरक्रमीत्…" मंत्रामधला गूढ अर्थ,
पृथ्वी फिरते सूर्याभोवती, सांगितला विज्ञानार्थ।
 
युगानुयुगे सत्य झाकोळे, तरी न विझला तिचा प्रकाश,
ऋषिकांच्या त्या तेजामधला, आजही उजळतो विश्वास।
 
तीच विश्वाची प्रथम संशोधक, प्रथम अंतरीक्ष-वैज्ञानिक,
भारतभूमीच्या कुशीत जन्मली, तेजस्विनी ती अद्वितीय।
 
तिच्या ज्ञानाचा दीप हृदयी, नित्य प्रज्वलित ठेवीन मी,
तिच्या चरणांची धूळ मस्तकी, अभिमानाने मिरवीन मी।
 
गर्व आहे मला याचा, भारतभूमी धन्य झाली;
मी लेक आहे सार्पराज्ञीची, ज्ञानज्योत जी अमर झाली।
 
तिच्या तेजाचा वारसा घेऊन, नभाला गवसणी घालीन मी;
ऋषिकन्यांच्या त्या परंपरेची, उज्ज्वल ओळख ठरेन मी।
 
(आयं गौः पृश्निरक्रमीदसदन्मातरं पुरः। पितरंच प्रयन्त्स्व:॥
ऋषिका: सार्पराज्ञी, देवता: सार्पराज्ञी, सूर्य (ऋ. १०/१८९/१))
 

“गीता-दासबोधातील तामसिक तप, लोकशाहीचे आणि डॉ. आंबेडकरांची चेतावणी”

 
भारतीय तत्त्वज्ञानात तपाला सर्वोच्च स्थान दिले गेले आहे. परंतु तप सात्त्विक, राजसिक आणि तामसिक अशा तीन प्रकारांत विभागला जातो. भगवद्गीता आणि दासबोध या दोन ग्रंथांनी तामसिक तपाचे स्वरूप स्पष्ट केले आहे. आजच्या लोकशाही व्यवस्थेतही या विचारांचा संदर्भ अत्यंत महत्त्वाचा ठरतो.

दासबोधातील दृष्टिकोन समर्थ रामदास स्वामी दासबोधात म्हणतात,

“दुसऱ्याचा प्राण घ्यावा। आपला आपण स्वयें द्यावा।
विसरवी जीवभावा। तो तमोगुण॥”

या ओवीत त्यांनी जीवनमूल्याचा विसर घडवणाऱ्या प्रवृत्तीला तमोगुण म्हटले आहे. हिंसा ही कोणत्याही स्वरूपात असो, आत्महत्येच्या रूपाने किंवा दुसऱ्याला मारण्याच्या रूपाने, ती जीवनाच्या पवित्रतेला नाकारणारी ठरते.
गीतेतील विवेचन भगवद्गीतेच्या अध्याय १७ मध्ये तामसिक तपाचे वर्णन आहे,

“मूढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः।
परस्योत्सादनार्थं वा तत्तामसमुदाहृतम्॥”

म्हणजे मूर्ख हट्टाने, स्वतःला पीडा देऊन किंवा दुसऱ्याचा नाश करण्याच्या हेतूने केलेले तप तामसिक ठरते. पुढील श्लोकांत अशा तपाला "आसुरी संकल्प" म्हटले आहे. अहंकार, दंभ आणि कामरागाने प्रेरित होऊन केलेले घोर तप हे अध्यात्मिक प्रगतीचे नव्हे तर अधोगतीचे लक्षण आहे.

आजच्या वास्तवाशी संबंध लोकशाही व्यवस्थेत धोरण बदलण्याचा मार्ग संघटन, निवडणुका आणि संसदीय प्रक्रिया हा आहे. उपोषण, आत्मपीडा किंवा जीव धोक्यात घालून सरकारला वाकवण्याचा प्रयत्न हा तामसिक मार्ग ठरतो. जर अशा मार्गाने यश मिळाले, तर प्रत्येक असंतुष्ट गट संविधानिक मार्ग सोडून देईल आणि अराजकतेचा धोका निर्माण होईल.

उपोषणकर्त्याचा मृत्यू झाल्यास समर्थकांचा उद्रेक देशव्यापी अराजकतेत बदलू शकतो.  संविधान सभेत २५ नोव्हेंबर १९४९ रोजी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी स्पष्ट केले होते की घटनात्मक मार्ग उपलब्ध असताना सत्याग्रह-असहकारासारखे मार्ग "Grammar of Anarchy" ठरतील. म्हणजेच, लोकशाहीतील असंतोष व्यक्त करण्यासाठी हिंसक किंवा आत्मपीडात्मक मार्ग स्वीकारणे ही अराजकतेची पायरी आहे.

स्वातंत्र्यानंतरचे वास्तव: काही आंदोलनकर्त्यांनी उपोषण करून सरकारवर दबाव आणला. काही ठिकाणी सरकार झुकले, परंतु नंतर अशा पद्धतींचा दुरुपयोग वाढला आणि समाजात अस्थिरता निर्माण झाली. दीर्घकालीन धोरणात्मक बदल घडले नाहीत; उलट समाजात नकारात्मकता आणि हिंसक प्रवृत्ती वाढली. लोकशाही ही नदीसारखी आहे.  तिचा प्रवाह संघटन, निवडणुका आणि संसदीय प्रक्रिया या किनाऱ्यांनी नियंत्रित होतो. जर हे किनारे फोडून आत्मपीडात्मक प्रवाह वाहू लागला, तर तो समाजाला अराजकतेच्या समुद्रात नेईल.

गीता आणि दासबोध दोन्ही सांगतात की आत्मपीडा किंवा दुसऱ्याला पीडा देणे हे तप नव्हे, तर तमोगुण आहे. तप म्हणजे प्रकाशाचा मार्ग; पण आत्मपीडा हा   तर अंधाराचा जाळ आहे.

लोकशाहीत अशा मार्गांचा अवलंब केल्यास ते अराजकतेला आमंत्रण देतात. इतिहास दाखवतो की अशा तामसिक तपामुळे तात्कालिक उद्रेक होतो, पण दीर्घकालीन परिणाम समाजासाठी घातक ठरतात. म्हणूनच घटनात्मक, संघटनात्मक आणि विवेकपूर्ण मार्ग हाच खरा सात्त्विक तप आहे.

खारुताईचा पूल आणि ज्ञानाचा मार्ग

प्राचीन काळी गंगेच्या तीरावर वसलेल्या एका सुंदर ग्रामात अजय नावाचा एक तरुण राहत असे. तो स्वभावाने वाईट नव्हता; पण आळशी, निरक्षर आणि श्रमाला कंटाळणारा होता. दुसऱ्यांचे यश पाहून त्याला आनंदापेक्षा मत्सर अधिक वाटे.

त्याच गावात श्याम नावाचा दुसरा तरुण होता. लहानपणापासून त्याने गुरुकुलात राहून बारा वर्षे वेद, वेदांग, गणित, न्याय, विज्ञान आणि राजनीती यांचे शिक्षण घेतले होते. गुरुसेवा, संयम आणि अखंड अभ्यास यांच्या बळावर तो महान विद्वान झाला. त्याच्या गुणवत्तेमुळे राजाने त्याला आपल्या दरबारात उच्च पद दिले. गावात त्याचा मोठा मान होता.
 
श्यामचा सन्मान पाहून अजयच्या मनात विचारांचे वादळ उठले. तो मनाशी म्हणाला, "ज्यामुळे श्यामाला हा मान मिळाला, ती विद्या मलाही हवी आहे. परंतु तिच्यासाठी बारा वर्षे गुरुकुलात कष्ट करण्याची माझी तयारी नाही. देव प्रसन्न झाले तर एका क्षणात सर्व विद्या मिळेल."
 
असा विचार करून तो गंगेच्या पवित्र तीरावर गेला. त्याने अन्न-पाण्याचा त्याग केला आणि कठोर तपश्चर्या सुरू केली. काही दिवसांनी त्याच्या तपाने प्रसन्न होऊन भगवान त्याच्यासमोर प्रकट झाले. भगवान म्हणाले, "वत्सा, तुझ्या तपश्चर्येने आम्ही प्रसन्न झालो आहोत. वर माग." अजयन  म्हणाला, , "प्रभो! मला वेद, शास्त्र, गणित, विज्ञान आणि सर्व विद्यांचे ज्ञान वरदानात द्या." भगवान स्मित करून म्हणाले, "वत्सा, ज्ञान हे वरदान नसते; ते साधना असते. विद्या गुरुमुखातूनच प्राप्त होते. उत्तम गुरुचा आश्रय घे. अभ्यास कर. परिश्रम कर. तेव्हाच विद्या तुझी होईल."
 
परंतु अजय हट्टी होता. तो म्हणाला, "प्रभो! मला गुरुकुलात जायचे नाही. तुम्हीच मला सर्व विद्या द्या. अन्यथा मी प्राण जाईपर्यंत तपश्चर्या सोडणार नाही." भगवान काही न बोलता अदृश्य झाले. दुसऱ्या दिवशी अजय ध्यानस्थ बसला असताना त्याचे लक्ष एका लहानशा खारुताईकडे गेले.
 
ती प्रथम वाळूत लोळत असे. मग अंगाला लागलेली वाळू घेऊन नदीत जाई आणि पुन्हा किनाऱ्यावर येई. हा क्रम पुन्हा पुन्हा सुरू होता. बराच वेळ पाहिल्यानंतर अजयने तिला विचारले, "हे खारुताई! तू असा व्यर्थ परिश्रम का करते आहेस?"
खारुताई शांतपणे म्हणाली, "मी या गंगेवर पूल बांधत आहे."
 
अजय मोठ्याने हसला. "अगं मूर्खे! अशा रीतीने कधी पूल बांधला जातो का? वाळू वाहून जाईल. पूल बांधण्यासाठी शिल्पविद्या लागते, अभियंते लागतात, शेकडो कामगार लागतात. योग्य ज्ञानाशिवाय पूल उभा राहत नाही."
 
खारुताईने क्षणभर अजयकडे पाहिले आणि अत्यंत शांत स्वरात म्हणाली, "मग, हे तपस्वी! जर गुरुशिवाय, अभ्यासाशिवाय आणि परिश्रमाशिवाय तुला तपाने सर्व विद्या मिळू शकते, तर माझा हा पूल का उभा राहू शकत नाही?" हे शब्द ऐकताच अजयच्या अंतःकरणात जणू वज्राघात झाला.
 
त्याला भगवानांचे शब्द आठवले. त्याला उमगले की ज्ञानाला पर्याय नाही, गुरुला पर्याय नाही आणि परिश्रमाला पर्याय नाही. त्याने त्याच क्षणी तपश्चर्या सोडली आणि एका श्रेष्ठ ऋषींच्या गुरुकुलात प्रवेश घेतला. गुरुचरणी बसून  दिवस-रात्र अभ्यास केला. काळ लोटला. तो वेद, शास्त्र, गणित, विज्ञान आणि राजनीती शास्त्रात पारंगत झाला. तेव्हा त्याला समजले, “भगवंताने त्याला खरुताईच्या माध्यमाने विद्येकडे जाणारा खरा मार्ग दाखविला होता”.  
 
या कथेतला अजय हा केवळ एक व्यक्ती नाही; तो प्रत्येक त्या मनुष्याचे प्रतीक आहे, ज्याला परिश्रमाशिवाय यश हवे असते. काहींना असे वाटते की फक्त अजयप्रमाणे उपोषण करून सरकारला आपल्या तलवारीसमोर नाचवता येईल. पण लोकशाहीमध्ये असे कधीच घडत नाही. लोकशाहीत जनतेचा विश्वास संपादन करावा लागतो, विचार स्पष्टपणे मांडावे लागतात, संघटना उभी करावी लागते, लोकशाही प्रक्रियेत सक्रिय सहभाग घ्यावा लागतो आणि जनादेश मिळवावा लागतो. हा मार्ग कठीण असला तरी टिकाऊ परिवर्तन याच मार्गाने साध्य होते.
 
जसा पूल बांधण्यासाठी स्थापत्यविद्येचे ज्ञान आवश्यक असते, तसाच समाजव्यवस्थेत बदल घडवण्यासाठी लोकशाहीचे ज्ञान, संघटनशक्ती, संयम आणि सातत्यपूर्ण पुरुषार्थ आवश्यक असतो.

वरुणा- जलदेवी (गोष्ट)

 

आकाशात कडकडाट झाला. वीज कुठेतरी जवळच आदळली.
 
"आई ग!" — किंचाळत ती आईच्या कुशीत शिरली.

आईने तिला घट्ट धरले. पण यावेळी आईच्या डोळ्यांतून वर्षानुवर्षे आतल्या आत कोंडलेल्या अश्रूंच्या धारा बाहेर आल्या. तिने  आईचे ते अश्रू पाहिले. तिने   हळुवारपणे आईचे गाल पुसले आणि डोळ्यांत डोळे घालून विचारले, "आई, आज का रडतेस?".आईने लेकीकडे पाहिले  तिच्याच डोळ्यांचे तेज, त्याच्याच काळ्या रंगाची सावली. छातीत एक जुनी कळ उठली. ती म्हणाली,  वरुणा! जाणायचे होते तुला, तुझा बा कोण?
 
त्या दिवशी असेच अचानक सुसाट वारे सुटले होते. ढगांनी आकाश काळेकुट्ट केले. कडाडणाऱ्या विजांनी धरती थरथरू लागली. अशीच एक वीज जोराची गर्जना करत जवाळपास पडली. घाबरून किंचाळत तिने इकडेतिकडे पाहिले. काळ्या धिप्पाड पहाडासारखा तो माळरानाच्या कडेला उभा होता. कधीपासून तो तिचे भिजलेले आरस्पानी सौंदर्य डोळ्यांनी पीत होता, देव जाणे.घाबरून, विचार न करता, ती त्याला जाऊन बिलगली. त्याने तिला सावरले. त्याच्या उबदार बाहूंत ती विसावली.पाऊस थांबला. तो परका माणूस मात्र थांबला नाही. तिच्या कुशीत चैतन्याचे दान टाकून तो परदेसी निघून गेला, मागे वळूनही न पाहता…
 
याच माळरानावर, एका कुंवार मातेने एका लेकीला जन्म दिला होता. तेव्हाही असाच पाऊस होता. आकाशाच्या डोळ्यांनी आणि आईच्या डोळ्यांनी एकाच वेळी त्या नवजात जीवाचे स्वागत केले होते.  आई मौन झाली.  वरुणाने मान वर केली. आकाशाकडे पाहिले — काळेकुट्ट ढग, कडाडणाऱ्या विजा, कोसळणारा पाऊस.   

"आई," ती शांतपणे म्हणाली, "जाणले मी माझ्या जन्माचे रहस्य." वरुणा ताठ उभी राहिली. आई धारातीवर मनुजपुत्र जन्माला येतात. पण तू एका देवपुत्रीला जन्म दिला. काळ्याकुट्ट ढगांकडे निर्भयपणे पाहत ती उद्गारली, आज पासून माझे नाव आहे वारूणा,  वरुण देवाची लेक.

आकाशातील वरुण देवाने त्यांच्या वर जलधारांचा अभिषेक करत स्वीकृती दिली. त्या दिवशी वरुणाच्या आईने आपल्या कपाळावर सौभाग्याचे  स्वाभिमानाचे  कुंकू लावले.

पंचमहायज्ञ: गृहस्थाश्रमाची पाच शाश्वत कर्तव्ये

ईजे यज्ञेभिः शशमे शमीभिर्ऋधद्वारायाग्नये ददाश।

एवा चन तं यशसामजुष्टिर्नांहो मर्तं नशते न प्रदृप्तिः 
ऋग्वेद (मण्डल ६, सूक्त ३, मंत्र २)

 
अर्थ: जो मनुष्य यज्ञांद्वारे ईश्वराची (अग्नीची) उपासना करतो, आपल्या पवित्र कर्मानी (शमीभिः) शांत आणि संयमी राहतो, तो आपल्या मानवी जीवनाचा, घराचा आणि कुळाचा उत्कर्ष करतो. सूर्य ज्याप्रमाणे सर्वांना प्रकाश देतो, त्याप्रमाणे यज्ञीय भावनेने जगणारा मनुष्य सर्वांचे कल्याण करतो आणि तो अद्भुत अग्नी आपल्या बुद्धीला उन्नत करतो.
 
ऋग्वेदातील या यज्ञीय भावनेला आपल्या रोजच्या व्यावहारिक जीवनात आणण्यासाठी मनुस्मृतीमध्ये 'पंचमहायज्ञ' सांगितले आहेत.  
 
अध्यापनं ब्रह्मयज्ञः पितृयज्ञस्तु तर्पणम्।
होमो दैवो बलिर्भौतो नृयज्ञोऽतिथिपूजनम्।।
(मनुस्मृती ३.७०):
 
अर्थ: . ब्रह्मयज्ञ म्हणजे  अध्यापन (शिकवणे आणि शिकणे) म्हणजे ब्रह्मयज्ञ होय. पितृयज्ञ: म्हणजे पूर्वजांचे तर्पण (स्मरण आणि आदर) करणे म्हणजे पितृयज्ञ होय. देवयज्ञ: म्हणजे होम-हवन (अग्नीमध्ये आहुती देणे) म्हणजे देवयज्ञ होय. भूतयज्ञ (बलिवैश्वदेव यज्ञ): म्हणजे भूतमात्रांना (प्राणी, पक्षी, निसर्ग) बली किंवा अन्न देणे म्हणजे भूतयज्ञ होय. मनुष्ययज्ञ (नृयज्ञ): अतिथींचे पूजन आणि सेवा करणे म्हणजे नृयज्ञ होय.

या शिवाय परोपकार इत्यादि  उत्तम कर्म, सत्य भाषण  ही यज्ञ आहेत.   असे शुभ कर्म केल्याने चित्त शांत होतो आणि पाप नष्ट होतात आणि ग्राहस्थ कर्म बंधनातून मुक्त होतो. 

  
या पाच ही यज्ञाचे अर्थ आणि आज हे यज्ञ कसे करायचे

ऋषीमुनींच्या मते, आपण या समाजात जगताना नकळत अनेक जीवांना इजा पोहोचवतो (जसे की पाणी भरताना, झाडू मारताना किंवा चूल पेटवताना). या दोषांचे निवारण करण्यासाठी आणि सृष्टीबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी हे पाच यज्ञ रोज करायचे असतात:

१. ब्रह्मयज्ञ (ऋषियज्ञ)

दररोज बुद्धी, ज्ञान आणि संस्कृतीचा परिचय देणाऱ्या ग्रंथांचे अध्ययन करणे आणि त्याचे ज्ञान निःस्वार्थपणे इतरांना देणे म्हणजे ब्रह्मयज्ञ; जेणेकरून सर्वांना सत्य आणि समाजाच्या कल्याणकारी मार्गावर चालण्याची प्रेरणा मिळेल.
 
आजचे उदाहरण: आजच्या डिजिटल युगात इंटरनेटवरून किंवा पुस्तकांतून विधायक व नैतिक गोष्टी शिकणे, चांगल्या विचारांचा आणि साहित्याचा प्रसार करणे तसेच एखाद्या गरजू किंवा गरीब मुलाला मोफत शिक्षण देणे, हाच खरा ब्रह्मयज्ञ आहे.
 
 
२. पितृयज्ञ

ज्या माता-पिता आणि पूर्वजांमुळे आपल्याला हे जीवन व संस्कृती मिळाली, त्यांच्याबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करणे म्हणजे पितृयज्ञ.

आजचे उदाहरण: आजच्या काळात आपल्या वृद्ध आई-वडिलांची मनापासून सेवा करणे, त्यांचा आदर राखणे आणि आपल्या दिवंगत पूर्वजांच्या स्मृत्यर्थ एखाद्या अनाथालयाला किंवा वृद्धाश्रमाला मदत करणे, हा आजचा पितृयज्ञ आहे. आज पाश्चात्त्य संस्कृतीच्या प्रभावामुळे साजरे केले जाणारे 'मातृदिन' आणि 'पितृदिन' हे केवळ वर्षातील दोन दिवस नसून, ही कृतज्ञतेची भावना ऋग्वेदकाळापासून 'पितृयज्ञा'च्या माध्यमातून आपल्या संस्कृतीत अखंड रुजलेली आहे. पालकांप्रती असलेल्या याच शाश्वत आदरामुळे आणि कर्तव्याच्या भावनेमुळे आजच्या आधुनिक युगातही भारतात 'संयुक्त परिवार' (एकत्र कुटुंब पद्धती) आणि कौटुंबिक मूल्यांची वीण घट्ट टिकून आहे."

३. देवयज्ञ

वैदिक काळापासून  निसर्गातील ज्या शक्तींमुळे (सूर्य, हवा, पाणी, वनस्पती) आपण जगू शकतो, त्यांच्या प्रति कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी  अग्नीमध्ये आहुती देऊन हा यज्ञ केला जायचा. अग्नी, वायू, जल व माती या मूलभूत तत्त्वांद्वारे निर्माण झालेल्या वातावरणाचे संतुलन राखण्यासाठी गायीच्या शुद्ध घी व औषधी वनस्पतींच्या आहुतीने केलेला यज्ञ हवेची शुद्धता करतो, रोगजंतू नष्ट करतो आणि सर्व प्राणिमात्रांसाठी अनुकूल पर्यावरण टिकवतो.
 
आजचे उदाहरण: आजच्या काळात पर्यावरणाचे रक्षण करणे, झाडे लावणे, पाणी वाचवणे, प्रदूषण न करणे आणि घरात सात्विक वातावरण ठेवणे हाच देवयज्ञ आहे.
 
४. भूतयज्ञ (बलिवैश्वदेव यज्ञ)
 
ईशान उपनिषद सांगते की, आपल्या वाट्याला आलेल्या वस्तूंचा कृतज्ञतेने उपभोग घेत, प्रत्येक जीवाला इथे जगण्याचा पूर्ण अधिकार आहे. निसर्गाचा आदर करत कर्म केल्यास शंभर वर्षे जगण्याची इच्छा धरली तरी कर्मबंधने मानवाला बांधू शकत नाहीत. भूत यज्ञ हा या तत्त्वाचा प्रत्यक्ष अनुभव आहे.समर्थ रामदासस्वामी ही म्हणतात  "जे जे भेटे भूत । ते ते मानिजे भगवंत ॥" परोपकारी वेचि जीव । तो सत्त्वगुण जाणावा ॥ "या जगात भेटणाऱ्या प्रत्येक प्राणीमात्रात आणि मानवात परमेश्वराचेच रूप पाहावे. सर्वांशी प्रेम, दया आणि आदराने वागणे श्रम आणि आयुष्य इतरांच्या कल्याणासाठी खर्च करतो हीच खरी ईश्वरसेवा आहे.   
 
आजचे उदाहरण: उन्हाळ्यात गच्चीवर किंवा गॅलरीत पक्षांसाठी पाणी व दाणे ठेवणे, रस्त्यावरील मुक्या प्राण्यांन अन्न देणे आणि निसर्गातील जैवविविधतेचा आदर करणे हे आजचे भूतयज्ञ आहे.
 
५. मनुष्ययज्ञ (नृयज्ञ)

गरजू, वृद्ध, आजारी व निराधार व्यक्तींना मदतीचा हात देणे, अतिथींचा आदर करणे, भुकेल्यांना अन्नदान करणे आणि समाजोपयोगी कार्यात सहभागी होणे हा आधुनिक मनुष्ययज्ञ आहे. सर्व प्राणीमात्र आणि मानवजातीबद्दल करुणा, सेवा व कृतज्ञतेची भावना ठेवणे हेच पंचमहायज्ञांचे खरे सार आहे.

आजचे उदाहरण: घरी आलेल्या पाहुण्यांचे हसतमुखाने स्वागत करणे, तसेच समाजातील गरीब, आजारी किंवा उपेक्षित व्यक्तीला वैद्यकीय, मानसिक किंवा आर्थिक मदत करणे हा आजचा सर्वोत्तम मनुष्ययज्ञ आहे. या पंचमहायज्ञांचे महत्त्व वेद आणि उपनिषद काळापासून चालत आले आहे, याचे पुरावे खालील ग्रंथांमध्ये मिळतात: शतपथ ब्राह्मणात या पाच यज्ञांना थेट 'महायज्ञ' अशी संज्ञा देऊन त्यांचे नित्य आचरण अनिवार्य मानले आहे:

 
पञ्चैव महायज्ञाः। तान्येव महासत्राणि-देवयज्ञः
पितृयज्ञो भूतयज्ञो मनुष्ययज्ञो ब्रह्मयज्ञ इति। 

शतपथ ब्राह्मण (शुक्ल यजुर्वेद - ११.५.६.१)
 
ऋषींनी या पाच महायज्ञांना 'महासत्र' (महान अनुष्ठान) म्हटले आहे. ते म्हणजे - देवयज्ञ, पितृयज्ञ, भूतयज्ञ, मनुष्ययज्ञ आणि ब्रह्मयज्ञ. हे मानवाने रोज केलेच पाहिजेत. भगवान श्रीकृष्णही म्हणतात,    
 
यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम्।
नायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कुतोऽन्यः कुरुसत्तम।।

(भगवद्गीता ४.३१)
 
हे कुरुश्रेष्ठा (अर्जुना), यज्ञापासून उरलेले 'यज्ञशिष्ट' (यज्ञाचे अन्न किंवा फळ) जे अमृतातुल्य आहे, त्याचे सेवन करणारे श्रेष्ठ पुरुष सनातन परब्रह्माला प्राप्त होतात. परंतु, जो मनुष्य या जीवन-यज्ञाचे आचरण करत नाही (म्हणजे स्वार्थी जीवन जगतो), त्याला हा भौतिक लोक (हा संसार) देखील सुखकर ठरत नाही; मग परलोक कसा बरे मिळेल? 'यज्ञशिष्टामृतभुजो' (यज्ञाचे अन्न ग्रहण करणारे): याचा अर्थ असा की गृहस्थाने प्रथम ब्रह्मयज्ञ, पितृयज्ञ, देवयज्ञ, भूतयज्ञ आणि मनुष्ययज्ञ याद्वारे समाज, निसर्ग आणि प्राण्यांना त्यांचे हक्क दिले पाहिजेत. त्यानंतर जे उरते, ते अन्न नसून 'अमृत' आहे. २. 'नायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य' (यज्ञ न करणाऱ्याला हा लोकही नाही): भगवान श्रीकृष्ण स्पष्ट सांगतात की, जो माणूस कोणताही त्याग किंवा यज्ञ न करता फक्त स्वतःपुरता विचार करतो, त्याला या समाजातही आदर किंवा सुख मिळत नाही. मानवी जीवन हे परस्परांच्या सहकार्यावर (Interdependence) टिकून आहे, हेच यातून सिद्ध होते. आज ही भारतात घरात शुभ कार्य असेल तर भंडारा इत्यादि करतात. सर्वच धार्मिक क्षेत्रांत भक्तांनी उपाशी राहू नये या  भावनेने  अन्नछत्र चालविले जातात.  
 
निष्कर्ष: ऋग्वेदातील मंत्रापासून ते भगवद्गीतेपर्यंत आपल्या सर्व ग्रंथांनी एकच संदेश दिला आहे की, मनुष्य हा एकटा जगू शकत नाही. तो समाज आणि निसर्गाचा ऋणी आहे. पंचमहायज्ञ म्हणजे कोणतीही कठीण कर्मकांडे नसून, निसर्ग, समाज, कुटुंब आणि स्वतःच्या बुद्धीप्रती 'कृतज्ञता' (Gratitude) व्यक्त करण्याची एक सुंदर व शाश्वत जीवनपद्धती आहे.
 

वट सावित्रीच्या पूजेमागचे वैज्ञानिक सत्य

 

भारतीय संस्कृतीतील वटपौर्णिमेचा सण आणि सावित्री-सत्यवानाची कथा ही केवळ एक काल्पनिक 'भाकड कथा' नसून, त्यामागे मानवी आरोग्याचे आणि पर्यावरण संरक्षणाचे एक प्रगल्भ 'विज्ञान' दडलेले आहे. महाराष्ट्र आणि इतर राज्यांमध्ये हा सण नेमका कडक उन्हाळ्याच्या शेवटी येतो, यामागे एक अत्यंत महत्त्वाचे भौगोलिक व जैविक कारण आहे.

सावित्री-सत्यवान कथेमागील विज्ञान: जेव्हा उन्हाळ्यात तापमान ४०°C ते ४५°C च्या पार जाते आणि अत्यंत उष्ण वारे (लू) वाहतात, तेव्हा वडाचे विस्तीर्ण आणि घनदाट छत (Canopy) या उष्ण लहरींना शोषून घेते. या झाडाखालील तापमान सभोवतालच्या वातावरणापेक्षा ४ ते ५ अंशांनी कमी असल्याने, ते उष्माघातापासून (Heat Stroke) मानवाचे आणि पशू-पक्ष्यांचे नैसर्गिक कवच म्हणून रक्षण करते.

कडक उन्हामुळे जेव्हा जीव कासावीस होतो, श्वसनाचा त्रास होतो किंवा हृदयगती मंदावते, अशा आणीबाणीच्या प्रसंगी वडाच्या झाडाखाली मिळणारा प्रचंड प्रमाणातील शुद्ध प्राणवायू (ऑक्सिजन) शरीराला नवजीवन देतो. हा निसर्गदत्त ऑक्सिजन जणू काही आपत्कालीन वैद्यकीय स्थितीत 'सॉर्बिट्रेट' (Sorbitrate) या गोळीसारखेच काम करतो.

पौराणिक कथेत सावित्रीने वडाच्या झाडाखालीच यमाकडून सत्यवानाचे प्राण परत आणले होते; यामागील वैज्ञानिक सत्य हेच आहे की, उन्हाच्या तीव्रतेने मूर्च्छित झालेल्या सत्यवानाला वडाच्या शीतल छायेने आणि तिथल्या अतिशुद्ध ऑक्सिजननेच जीवदान दिले असणार.

वटवृक्षाची वैशिष्ट्ये वडाला आपल्या संस्कृतीत आणि निसर्गात 'राजनिवास' किंवा 'अक्षय वृक्ष' मानले जाते. या वृक्षाचे अनेक वैशिष्ट्यपूर्ण गुणधर्म आहेत:

1. दीर्घायुष्य आणि विस्तार: वडाचे झाड शेकडो वर्षे जगू शकते. त्याच्या फांद्यांमधून निघणाऱ्या पारंब्या जमिनीत रुतून नवीन खोड तयार करतात, ज्यामुळे या झाडाचा विस्तार अफाट होतो. याची मुळे दूरवर पसरलेली असतात आणि मोठ्या प्रमाणात पाणी जमिनीत मुरवतात.

2. अखंड प्राणवायू (ऑक्सिजन): वड हा अशा मोजक्या वृक्षांपैकी एक आहे जो मोठ्या प्रमाणावर प्राणवायू उत्सर्जित करतो आणि वातावरण शुद्ध ठेवण्यास मदत करतो.

3. शीतल छाया: वडाचे छत एवढे दाट असते की, कडक उन्हाळ्यातही या झाडाखाली अत्यंत थंड आणि आल्हाददायक वातावरण राहते.

4. जलसंधारण: वडाची पाळेमुळे जमिनीत खूप खोलवर पसरून पावसाचे पाणी जमिनीत मुरवण्याचे कार्य करतात, ज्यामुळे भूमीचे दुष्काळापासून रक्षण होते.

 

औषधीय गुणधर्म:  आयुर्वेदात वडाच्या झाडाच्या प्रत्येक भागाला (पाने, फळे, साल, पारंब्या आणि चीक) औषधी मानले गेले आहे:

 

1. पाने आणि फळे: अँटी-ऑक्सिडंट्सनी समृद्ध असतात. फळे पक्ष्यांचे मुख्य अन्न तर आहेतच, पण मानवासाठीही ती काही विशिष्ट आजारांवर चूर्ण स्वरूपात फायदेशीर ठरतात.

2. वडाचा चीक:सांधेदुखी किंवा सूज आल्यास लावल्याने आराम मिळतो; दातांच्या दुखण्यावरही गुणकारी मानला जातो.

3. पारंब्या: कोवळ्या पारंब्यांचे चूर्ण केसांच्या आरोग्यासाठी उत्तम मानले जाते; यामुळे केस मजबूत होतात.

4. साल: याचा काढा शरीरातील अंतर्गत दाह (inflammation) कमी करण्यासाठी आणि रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवण्यासाठी वापरला जातो.

 

पक्ष्यांचे आणि जीवांचे आश्रयस्थान: वडाचे झाड म्हणजे केवळ एक वनस्पती नसून ते निसर्गाचे एक मोठे हॉटेल किंवा हक्काचे घर आहे. या झाडावर मैना, पोपट, कावळे, घुबड आणि अनेक प्रकारचे स्थलांतरित पक्षी राहतात. वडाची लहान-लहान लाल फळे ('टेंभा') हे पक्षी, खारी आणि माकडांचे आवडते खाद्य आहे. त्याच्या घनदाट पानांमध्ये असंख्य कीटक, मुंग्या आणि लहान जीव आश्रय घेतात. म्हणजेच, एक वडाचे झाड संपूर्ण परिसराची जैव विविधता टिकवून ठेवते.

पूजेमागचे मूळ कारण: वृक्ष संरक्षण आणि प्रकृतीचा सन्मान: आपल्या पूर्वजांनी वटपौर्णिमेच्या माध्यमातून वडाच्या पूजेची जी परंपरा सुरू केली, त्यामागे एक अत्यंत प्रगल्भ आणि वैज्ञानिक विचार होता.

१. कृतज्ञता आणि प्रकृतीचा सन्मान निसर्ग हाच आपला खरा पालनकर्ता आहे. वड आपल्याला सावली, औषध, शुद्ध हवा देतो आणि वातावरणाचा समतोल राखतो. या उपकाराची जाणीव ठेवून प्रकृतीप्रती कृतज्ञता व्यक्त करणे, हाच पूजेचा मुख्य उद्देश आहे.

२. धार्मिक अधिष्ठानातून 'वृक्ष संरक्षण' पूर्वीच्या काळी आजच्यासारखे कायदे नव्हते. त्यामुळे एखाद्या मौल्यवान गोष्टीचे रक्षण करायचे असेल, तर त्याला श्रद्धेची आणि देवा-धर्माची जोड दिली जायची. वडाला 'पवित्र' मानल्यामुळे लोक त्याला तोडत नाहीत, उलट त्याचे जतन करतात, ही एक प्रकारे निसर्ग संरक्षणाची पारंपरिक पद्धत  आहे. "आपण वडाची पूजा करतो, म्हणूनच आज या महाकाय वृक्षाचे रक्षण होते," हे विधान त्रिकालाबाधित सत्य आहे. आमच्या फ्लॅटच्या समोरच्या बागेत आधी वडाचे झाड नव्हते. पाच-सात वर्षांपूर्वी लोकांनी वट पूजेसाठी झाड लावले. आज 15 फूट उंच झालेले आहे. भविष्यात महाकाय वृक्ष होणार.

३. 'निसर्ग वाचेल, तरच आपण वाचू' हा संदेश आजच्या सिमेंटच्या जंगलात जर आपण झाडे वाचवली नाहीत, तर मानवाचे अस्तित्व धोक्यात येईल. वडाची पूजा करणे म्हणजे केवळ एका झाडाची पूजा करणे नव्हे, तर 'निसर्गाचे रक्षण हीच मानवाची सुरक्षा' या वैश्विक सत्याचा अंगीकार करणे होय. आजची सावित्री जेव्हा वडाची पूजा करते, तेव्हा ती प्रत्यक्षात पर्यावरणाचे सत्य जपून मानवाच्याच प्राणांचे रक्षण करत असते.

विज्ञान-कथा: वटवृक्ष आणि सावित्री

 

सावित्रीने वाचविले सत्यवानाचे प्राण,

भाकड कथा ही नव्हे मुळी, दडले तिज विज्ञान!

वटवृक्षाच्या सावलीत मिळे जीवा संजीवनी,

निसर्गरक्षणाचेच सत्य सांगते ही कहाणी. || १ ||

 

दीर्घायुषी हा वटवृक्ष, अथांग त्याचा विस्तार,

पशु-पक्षी-कीटकांना देई आसरा, आधार.

शुद्ध वायूचा अखंड झरा, मानवाला दान देई,

शीतल छाया शिरी धरून, वसुंधरेची सेवा वाही. || २ ||

 

पारंब्यांतुनी नवे जीवन, मुळे खोल रुजती धरणी,

जल साठवूनी दुष्काळातही, तृषार्तांची तृष्णा हरती.

अशा वृक्षा पूजूनी आपण, जपतो त्याचे अस्तित्व,

निसर्ग वाचला तरच वाचेल, मानवाचे भवितव्य! || ३ ||