माझी कामधेनु

लग्नकरून एक हक्काची स्त्री घरात आणली. तिच्या पुढ्यात चारा टाकला.  चार्‍याच्या बदल्यात बदल्यात तिने भरपूर दूध दिले. ती तिचे  कर्तव्य चोख बजावत होती.  त्यात कसले आले प्रेम, हा माझा शूद्र पुरुषी विचार होता. हास्पिटलच्या बेड वर मृत्यशी झुंज देत होतो. माझ्या थरथरत्या शरीराला तिने दोन्ही हातांनी पकडून बेडवर बसविले. त्यावेळी तिच्या डोळ्यांत डोकावून पहिले. तिथे होते निखळ निरागस प्रेम. मनात विचार आला, का ओळखू शकलो नाही तिचे प्रेम. मला माझीच लाज वाटू लागली. मी तिचा हात घट्ट पकडला आणि कांपर्‍या आवाजात म्हणालो, भीती वाटते मला. ती कणखर आवाजात म्हणाली, काही नाही होणार तुम्हाला. मी आहे, ना! त्या क्षणी ती मला आपल्या पतीसाठी यमराजाशी झुंज देणारी सावित्री वाटली.  प्रेमाच्या माणसांसाठी सर्वस्व अर्पण करणारी , संसारात सुखाचे रंग भरणारी, खरोखर कामधेनुच ती. 

आषाढचा मेघ: यक्षप्रियेचा दारुण अंत

अलकानगरी—कुबेराची वैभवशाली राजधानी. सुवर्णमय रस्ते, रत्नजडित इमारती आणि यक्ष-किन्नरांच्या गगनचुंबी महालांनी नटलेली नगरी. इथे सौंदर्य हेच मूल्य आणि वैभव हेच धर्म. पण या झगमगाटाच्या आड एक गूढ, विषारी सत्य लपलेलं होतं.

आषाढाचा मेघ—वरुणराजाच्या आज्ञेने—अलकानगरीकडे निघाला होता. त्याच्या उदरात अमृतासारखं पाणी होतं, पण वातावरणात मिसळलेल्या धुरामुळे ते आता विषासमान झालं होतं. यक्षप्रिया, अलकानगरीतील एका महालात राहात होती, आपल्या प्रियकराच्या संदेशासाठी गच्चीवर आली. तिच्या मनात आशा होती की मेघ तिच्यासाठीच विजा चमकवत आहे.

आकाशात विजेचा कडकडाट ऐकून यक्षप्रियेचा आनंद गगनात मावेना. ती धावतपळत इमारतीच्या गच्चीवर पोहोचली. तिला आकाशात भला मोठा काळाकुट्ट मेघ दिसला. आकाशात चमकणाऱ्या विजेला पाहून तिला वाटलं, बहुतेक मला शोधण्यासाठीच या विजा चमकत आहेत. तिला प्रियकराचे बोलणे आठवले—"प्रिये, तू अंधारातही विद्युतलतेसारखी सुंदर दिसतेस. साक्षात रंभाच जणू. दिव्याची काय गरज?" प्रियकराची आठवण येताच स्त्रीसुलभ लज्जा तिच्या गालावर पसरली. ती अधिकच सुंदर दिसू लागली. काही क्षणात जोरात पाऊस सुरू झाला. ती आज पहिल्यांदाच आषाढच्या पावसात मनसोक्त भिजली. पण हे काय! अचानक तिच्या अंगाची लाही-लाही होऊ लागली. आपला चेहरा जळतो आहे, असं तिला वाटलं. ती कसेबसे आपल्या कक्षात आली. दर्पणात बघितलं. तेजाबी पाण्याने तिच्या चेहऱ्यावर व शरीरावर जागोजागी घाव झाले होते. दर्पणात स्वतःचा चेहरा पाहून ती किंचाळली. अनेक चित्रविचित्र विचारांचे वादळ तिच्या मनात उठले. आपला कुरूप चेहरा पाहून प्रियकर पूर्ववत प्रेम करेल का? त्याने तिचा त्याग केला तर? यक्षांच्या राज्यात सुंदर शरीरच स्त्रीचं आभूषण होतं. अखेर तिने कठोर निर्णय घेतला.

पाऊस थांबला. वातावरण स्वच्छ झालं. पण खालील जमिनीवरचं दृश्य पाहून आषाढच्या मेघाने धसकाच घेतला. वृक्ष-लता तेजाबी पाण्याने जळून काळ्या पडलेल्या होत्या. अनेक पक्षी मृत झालेले दिसले. "अरेSरे! माझ्या उदरातलं अमृतसमान पाणी वातावरणात पसरलेल्या तेजाबी हवेत मिसळून विषासमान झालं!" अचानक त्याला यक्षप्रियेची आठवण आली—तीही प्रियकराच्या संदेशासाठी गच्चीवर आली असेल. मेघाने खाली चहूकडे पाहिलं. एका इमारतीकडे मेघाचं लक्ष गेलं—बहुतेक यक्षाने वर्णन केलेली हीच ती इमारत. पण इमारतीखाली एवढी भीड का? एक स्त्री रक्ताच्या थारोळ्यात जमिनीवर पडलेली होती. तिचा चेहरा नुकताच तेजाबी पावसात भिजल्यामुळे विद्रूप झालेला होता. लोक कुजबुज करत होते—"हिचा नवरा परदेशी गेलेला आणि हिला पावसात भिजायला हौस. माहित नव्हतं का हिला, राज्याच्या अधिकाऱ्यांनी आधीच पावसापासून सावधान राहण्याचा अलर्ट दिला होता. एवढ्या टीव्ही, रेडिओवर घोषणा होतात. ऐकल्या नव्हत्या का हिने?" एक म्हणाला, "सौंदर्य नष्ट झाल्यावर जगणार तरी कशी?" दुसरा म्हणाला, "आपण सर्वच या विषारी वातावरणात हळूहळू रोज मरतो आहोत. कुणालाच चिंता नाही. राजाच जबाबदार आहे हिच्या मृत्यूला." जमलेले लोक सरकारविरोधात घोषणा देऊ लागले.

आषाढचा मेघ वरून सर्व काही पाहत होता. यक्षप्रियेचा असा अंत पाहून त्याला दुःख झालं. "या सर्वाला आपणच जबाबदार आहोत," असं त्याला वाटलं. आता परतताना रामगिरीवर यक्षप्रियेच्या संदेशाची वाट पाहणाऱ्या यक्षाला काय सांगणार? काही क्षण मेघ तिथेच थबकला. मनात विचार आला—उदरातील पाणी घेऊन परत फिरावं आणि समुद्रात रिकामं करावं. पण त्याला वरुणराजाचा आदेश आठवला—जमिनीवर काय घडत आहे याची चिंता न करता दिलेलं पूर्वनिर्धारित कर्तव्य पूर्ण केलं पाहिजे. मेघ दोन अश्रू गाळून पुढच्या प्रवासाला निघाला.

 

फाइव स्टार नरकात सदू

भारतातील एका छोट्या तालुक्यात सदू नावाचा गरीब पण प्रामाणिक माणूस राहत होता. रोज सकाळी उठून तो मजुरीला जात असे. उन्हातान्हात काम करून, घाम गाळून, त्याचे पोट भरत असे. आयुष्य साधे होते. तो दररोज भगवंताला प्रार्थना करायचा "देवा, माझ्या नशिबात कधी श्रीमंत लोकांसारखी मौजमस्ती आहे का? मला काही दिवस तरी कामधंदा सोडून आराम करायचा आहे. पण माझ्याकडे पैसे नाहीत. तूच काही उपाय कर."
 
सदूची ही प्रार्थना देवापर्यंत पोहोचली. भगवंत त्याच्या समोर प्रकट झाले आणि म्हणाले:
"सदू, तुला एक महिना मौज करायची संधी देतो. पण तुला दोन पर्याय आहेत.
 
पहिला पर्याय – गावातल्या शेतावर एका झोपडीत राहा. रोज तुला ताक, ज्वारीची भाकरी, दही आणि ताज्या भाज्या मिळतील. पक्ष्यांची गाणी, गायींचे हंबरणे, शुद्ध हवा आणि शांत वातावरण मिळेल.
 
दुसरा पर्याय – देशाच्या राजधानी दिल्लीत फाइव स्टार जीवन जग. आलीशान सोसायटीतील सर्वात वरच्या मजल्यावर फ्लॅट मिळेल. एसी, फ्रीज, टीव्ही, शॉवर, टब – सगळ्या सुखसोयी असतील. खाण्यासाठी पिझ्झा, बर्गर, मोमो, चॉकलेट, आइसक्रीम – जे हवे ते मिळेल."
 
भगवंत अजून बोलणार होते, पण सदू उतावीळपणे म्हणाला –
"देवा, मला दिल्लीत पाठव. मला फाइव स्टार मौजमस्ती हवी आहे."
 
क्षणातच सदू दिल्लीतल्या फ्लॅटमध्ये पोहोचला. मऊ बिछान्यावर डोळे उघडले. एसी सुरू होता. फ्रीजमध्ये चॉकलेट, आइसक्रीम, फळे भरलेली होती. सुरुवातीला त्याला खूप आनंद झाला. पण काही मिनिटांतच त्याला श्वास घ्यायला त्रास होऊ लागला.
 
तो बाल्कनीत गेला. बाहेर काळसर धुके पसरलेले होते. दुपारचे दोन वाजले होते तरी सूर्य अंधुक दिसत होता. दिल्लीकर या धुक्याला "स्मॉग" म्हणतात. सदू सतत खोकू लागला, डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले.
 
अचानक त्याची नजर वर्तमानपत्रावर पडली. त्यात दिल्लीच्या स्मॉगमुळे होणाऱ्या आजारांचे वर्णन होते. त्याला कळले की इथे राहणारे लोक रोज या प्रदूषणाचा सामना करत आहेत. शुद्ध हवा नाही, श्वास घ्यायला त्रास होतो. हळूहळू त्यांचे आरोग्य खालावत जाते. अनेक जण श्वसनाचे रोग, हृदयविकार, डोळ्यांचे आजार यांना बळी पडतात. रोजच्या रोज ते या अदृश्य विषाने ग्रस्त होत आहेत आणि नकळत मृत्यूच्या दिशेने ढकलले जात आहेत. त्याला जाणवले  फाइव स्टार मौजमजेच्या नादात तो नकळत फाइव स्टार नरकात पोहोचला आहे. त्याला जाणवले की इथे महिनाभर राहिलो, तर तोही आजारी पडेल. काही महिन्यांनंतर त्याला पुन्हा आपल्या तालुक्याच्या छोट्या शहरात परतायचे आहे—जिथे मेहनत आणि मजुरी करून जगायचे आहे. त्यासाठी प्रकृती उत्तम राहणे आवश्यक आहे.  इथे अधिक काळ राहणे योग्य नाही, हे ही त्याला स्पष्टपणे समजले.  
 
 तो पुन्हा देवाला प्रार्थना करू लागला – "देवा, मला माझ्या तालुक्यात परत पाठव. मला मौज नको, मला माझे साधे आयुष्य परत हवे."
 
भगवंत हसले आणि म्हणाले –"सदू, तू माझे बोलणे पूर्ण होऊ न देता फाइव स्टार जीवन मागितलेस. इथे ऐशोआरामाची साधने आहेत, पण श्वास घेण्यासाठी शुद्ध हवा नाही. सदू, जगात काहीच फुकट मिळत नाही; प्रत्येक गोष्टीसाठी किंमत मोजावी लागते. इथले रहिवासी भौतिक सुखासाठी शारीरिक आणि मानसिक दुःख भोगतात. किमान आता तरी तुला हे उमगले असेल." सदूने होकारार्थी मान हलवली. भगवंताने "तथास्तु" असे म्हणत आशीर्वाद दिला, आणि क्षणातच सदू पुन्हा आपल्या तालुक्याच्या छोट्या शहरात पोहोचला.'

(आज माझ्या राहत्या एनसीआरमधील फ्लॅटमधून दुपारी दोन वाजता आकाशात ढग नसतानाही सूर्य अंधुकसा दिसत होता. गेल्या चार-पाच दिवसांपासून सर्दी-खोकला पिच्छा सोडत नाही आहे. वरील सर्वच रोगांचा त्रास आहे.  औषधांचा फारसा परिणाम होत नाही. डॉक्टर गमतीने म्हणाला – "एनसीआर सोडून दूर जा.")