Showing posts with label विविध लेख. Show all posts
Showing posts with label विविध लेख. Show all posts

Friday, November 20, 2026

बाबा रामदेव : योग आंदोलनाचा आर्थिक प्रभाव

  




योग आंदोलनाचा जमिनीवरील व सामाजिक प्रभाव
 
स्वामी रामदेव गेल्या सुमारे 26 वर्षांपासून दररोज सकाळी 5 वाजल्यापासून सातत्याने योग वर्गांचे थेट प्रसारण करत आहेत, ज्यामुळे कोट्यवधी लोक प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्षपणे लाभान्वित झाले आहेत. त्यांच्या संघटन व प्रेरणेमुळे देशभरातील उद्यानांमध्ये दररोज लाखो योग वर्ग आयोजित केले जातात. याशिवाय अनेक लहान-लहान कौटुंबिक गट स्वतः योग अभ्यास करतात. देशातील जवळजवळ प्रत्येक लहान-मोठ्या शहरातील उद्यानांमध्ये सकाळी हे दृश्य पाहायला मिळते.
 
भारत सरकारची समिति व योग अभ्यासक्रम
 
भारत सरकारच्या आयुष मंत्रालयाने (Ministry of AYUSH) योगाच्या मानकीकरणासाठी (Standardization) आणि गुणवत्ता नियंत्रणासाठी अनेक पावले उचलली आहेत:
 
योग प्रमाणन मंडळ (Yoga Certification Board - YCB): योग प्रमाणन मंडळाची (YCB) स्थापना भारत सरकारच्या आयुष मंत्रालयाने सन 2018 मध्ये केली. याच्या संचालनासाठी स्थापन केलेल्या स्टीअरिंग समितीचे अध्यक्ष म्हणून स्वामी रामदेव यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. या समितीने योग शिक्षक, योग प्रशिक्षण संस्था तसेच योग अभ्यासक्रमांच्या मानकीकरणासाठी व प्रमाणनासाठी धोरणे व निकष तयार केले.
 
एक राष्ट्रीय अभ्यासक्रम तयार करण्यात आला, ज्याअंतर्गत प्राथमिक स्तरापासून ते उच्च शिक्षण व व्यावसायिक डिप्लोमा स्तरापर्यंत योगाचे मानक अभ्यासक्रम तयार करण्यात आले. यामुळे योगाला केवळ एक 'सराव' न ठेवता एक प्रमाणित पात्रता (Certified Qualification) चा दर्जा मिळाला. योग प्रमाणन मंडळाने (YCB) जारी केलेल्या सरकार-मान्य प्रमाणपत्रांमुळे योग शिक्षकांसाठी देश-विदेशात रोजगाराच्या संधी अधिक व्यापक व सुलभ झाल्या आहेत. 
 
सामाजिक प्रभावावर आधारित आर्थिक मूल्यांकन
 
स्वामी रामदेव यांच्या योग आंदोलनातून निर्माण झालेल्या प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्ष अर्थव्यवस्थेचा आकार खूप मोठा आहे. याचे विभाजन आपण पुढील आर्थिक घटकांमध्ये (Economic Components) करू शकतो:
 
1. योग शिक्षक व रोजगार (Human Capital): लाखो योग प्रशिक्षक: YCB, पतंजली योगपीठ व इतर संस्थांमधून प्रशिक्षण घेऊन आज देशात 5 लाखांहून अधिक योग शिक्षक (Personal Trainers, School Instructors, Corporate Trainers) उपजीविका कमवत आहेत.  लाखांहून अधिक योग शिक्षक गेल्या दोन दशकांत परदेशात जाऊन योगाचा प्रसार करत आहेत. ते परदेशातून भारतात पैसे पाठवून भारताच्या आर्थिक प्रगतीत महत्त्वाचे योगदान देतात.
 
रुग्णालये व वेलनेस केंद्रे: प्रमुख कॉर्पोरेट रुग्णालये, फिजिओथेरपी क्लिनिक्स व आयुष केंद्रे आता अनिवार्यपणे योग तज्ज्ञांची नियुक्ती करतात. देशात हजारो योग शिक्षक ऑनलाइन वर्ग घेऊन स्वयंरोजगार करत आहेत.
 
2. सकाळची उद्यान अर्थव्यवस्था (The Morning Park Economy)
 
तुम्ही भारतातील कोणत्याही लहान किंवा मोठ्या शहरातील उद्यानात सकाळी 5 ते 8 वाजण्याच्या दरम्यान गेलात, तर तुम्हाला एक जिवंत आर्थिक हालचाल पाहायला मिळेल:
 
योग वर्ग: पतंजलीचे एक लाखांहून अधिक निशुल्क वर्ग देशभरातील उद्यानांमध्ये इत्यादी ठिकाणी भरतात, जिथे कोट्यवधीहून अधिक लोक योग शिकण्यासाठी व करण्यासाठी येतात. याशिवाय उद्यानातच अनेक योग शिक्षक शुल्क आकारून किंवा निशुल्क योग वर्ग घेतात.
 
ताजे रस व हर्बल विक्रेते: उद्यानांबाहेर स्वयंरोजगाराची (Self-employment) एक नवी रचना उभी राहिली आहे. गाड्या व लहान दुकाने लावणारे विक्रेते सकाळी-सकाळी दुधी भोपळा, कारले, गाजर, बीटरूट, कोरफड, गुळवेल व नारळ पाणी यांसारखी आरोग्यवर्धक पेये विकतात. देशभरात असे 1 ते 2 लाख छोटे व्यापारी दररोज आपली उपजीविका कमवत आहेत.
 
3. पूरक उद्योग व एफएमसीजी बाजार (Supporting Industries)
 
योग आंदोलनाने अनेक इतर उत्पादन (Manufacturing) व सेवा क्षेत्रांना प्रत्यक्षपणे चालना दिली आहे:
 
योग साहित्य बाजार: भारतात दरवर्षी 2 ते 3 कोटी योग मॅट्स विकल्या जातात. यासोबतच योगासाठी योग्य सुती वस्त्रे व फिटनेस वेअरची बाजारपेठ वेगाने वाढली आहे.
 
बाटलीबंद हर्बल पेय उद्योग: उद्यानांबाहेर ताज्या रसाच्या मागणीमुळे आज देशातील शेकडो लहान-मोठ्या FMCG कंपन्या हायवे, मॉल्स व सुपरमार्केटमध्ये बाटलीबंद कोरफड, आवळा व विविध हर्बल रस विकत आहेत.
 
4. प्रतिबंधात्मक आरोग्यसेवा व सार्वजनिक बचत (Preventive Health Savings)
 
आर्थिक मूल्यांकनातील सर्वात महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे "आजारपणावर होणाऱ्या खर्चातील बचत" (Out-of-Pocket Expenditure). योगाच्या नियमित सरावामुळे कोट्यवधी लोकांचे जीवनशैलीशी संबंधित आजारांवर (जसे बीपी, शुगर, थायरॉइड व ताण) असलेले अवलंबित्व व वैद्यकीय खर्च कमी झाला आहे. जर 10 कोटी लोकांनी नियमित योगामुळे औषधे व पॅथॉलॉजी चाचण्यांवर सरासरी ₹500 प्रति महिना जरी वाचवले, तरी ही देशातील नागरिकांची ₹60,000 कोटी प्रति वर्ष इतकी प्रत्यक्ष बचत आहे. हे पैसे बाजारातील इतर आवश्यक वस्तूंच्या उपभोगात (Consumption) जातात, ज्यामुळे अर्थव्यवस्थेला गती मिळते.
 
5. एकूण आर्थिक मूल्यांकन (GDP मधील योगदान)

आर्थिक घटक

अंदाजित वार्षिक आकार (रुपयांमध्ये)

योग शिक्षण व खासगी प्रशिक्षण बाजार

₹15,000 - ₹20,000 कोटी

योग मॅट्स, वस्त्रे व उपकरणे बाजार

₹3,000 - ₹5,000 कोटी

उद्यान विक्रेते व कच्चा हर्बल रस बाजार

₹8,000 - ₹10,000 कोटी

पॅक्ड हर्बल/वेलनेस रस व सप्लिमेंट उद्योग (FMCG non-Patanjali)

₹12,000 - ₹15,000 कोटी

योग/निसर्गोपचार रिसॉर्ट्स व वेलनेस पर्यटन

₹10,000 - ₹12,000 कोटी

एकूण प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्ष वेलनेस अर्थव्यवस्था

सुमारे ₹50,000 ते ₹65,000 कोटी

 
(हा आकडा कोणत्याही खासगी कंपनीची उलाढाल न जोडता, केवळ या आंदोलनातून निर्माण झालेल्या सूक्ष्म-परिसंस्थेचा (micro-ecosystem) आहे. यात प्रतिबंधात्मक आरोग्यसेवेमुळे होणारी सार्वजनिक आरोग्य बचत जोडल्यास, याचे आर्थिक मूल्य 1 लाख कोटी रुपयांच्या (सुमारे 12-14 अब्ज डॉलर्स) पुढे जाते.)
 
बाबा रामदेव यांनी योगाला केवळ एक धार्मिक किंवा आध्यात्मिक सराव यातून बाहेर काढून एक "जनआरोग्य आंदोलन" व "रोजगार निर्माण करणारी वेलनेस परिसंस्था" यात रूपांतरित केले आहे. या आंदोलनाने भारतातील असंघटित क्षेत्रात (Unorganized Sector) लाखो स्वयंरोजगाराच्या (Self-employment) संधी निर्माण केल्या आहेत.


 

Monday, November 16, 2026

निष्ठावंतांची हताशा– मांजरीच्या गळ्यात घंटा कोण बांधणार?


 
 
गौतम बुद्ध नगरातील बहुतेक गावे गुज्जर समाजाची आहेत. पूर्वी जाट हे चरणसिंह सोबत आणि गुज्जर हे काँग्रेससोबत असे समीकरण होते. घरासमोरच्या मोठ्या पार्कमधील सिटिझन मैफिलीत गावातील चौधरीही असतात. असेच एक चौधरी, जो स्वतःला निष्ठावंत कार्यकर्ता म्हणतो, त्याला मी सहज विचारले: “तुमच्या राजकुमाराने जो नवीन ड्रामा सुरू केला आहे, त्याचा पुढील उत्तर प्रदेशच्या निवडणुकीत आणि २०२९ च्या लोकसभा निवडणुकीत पक्षाला काही लाभ होईल का? तुमचे राजकुमार प्रधानमंत्री बनतील का?”
 
तो म्हणाला: “इथे बसलेल्या सर्वांना माहीत आहे की अशा नाटकांचा काहीही उपयोग होणार नाही. निवडणूक जिंकण्यासाठी स्वतःच्या बळावर जास्तीत जास्त जागा लढवाव्या लागतात. पण २०१४ नंतर पक्षाला मजबूत करण्याऐवजी राजकुमार आघाडीतील सहयोगींनाच मजबूत करत राहिले. परिणामी, काँग्रेसला मिळणाऱ्या जागा कमी होत गेल्या.

आजची परिस्थिती पाहता, आघाडीतील मजबूत पक्ष २०२९ च्या निवडणुकीतही काँग्रेसला मोजक्याच जागा देतील, कारण त्यांच्याही स्वतःच्या महत्त्वाकांक्षा आहेत. उत्तर प्रदेश, बिहार, झारखंड, महाराष्ट्र आणि तामिळनाडू या राज्यांतील मित्रपक्ष मिळून ४०–५० जागा देतील असे वाटत नाही. पश्चिम बंगालमध्ये ममता बॅनर्जी विधानसभेत पराभूत झाल्यामुळे तिथे कदाचित काही सौदा करता येईल आणि किमान १५ जागा पदरात पडू शकतील. काश्मीर आणि ईशान्य भारतातही काही जागा मित्रपक्षांसाठी सोडाव्या लागतील. आंध्र प्रदेश आणि ओडिशामध्ये काँग्रेस आधीच तिसऱ्या क्रमांकावर फेकला गेला आहे.
 
जर २०१९ नंतरच, निकालांची पर्वा न करता, सर्व मोठ्या राज्यांत ‘एकला चलो रे’चा नारा दिला असता, तर कदाचित २०२९ साठी भाजपविरोधी मतदार पुन्हा काँग्रेसकडे वळले असते. उत्तर प्रदेशचे म्हणाल तर, दुर्दैव हे आहे की इथल्या स्थानिक नेत्यांचे राजकुमाराने कधीच ऐकले नाही. परिणामी, अनेक निष्ठावान नेते आणि कार्यकर्ते भाजप किंवा समाजवादी पक्षात गेले. आज तिथे लढत थेट अखिलेश विरुद्ध भाजप अशी आहे. आगामी विधानसभेत जर अखिलेश जिंकले, तर ते लोकसभा निवडणुकीत काँग्रेसला पाच जागाही देणार नाही.”
 
तो पुढे म्हणाला: “आम्हाला तर आता असे वाटते की राजकुमाराचे हे सल्लागारच भाजपचे छुपे एजंट आहेत.” नुकतेच जंतरमंतरवर विद्यार्थ्यांच्या नावाखाली मोठा उपद्रव झाला. मीडियात असा प्रचार झाला की युवा पिढी भाजप विरोधात आहे. डूसू निवडणुकीत कन्हैया कुमार आणि इतर युवा नेत्यांनी तुफान प्रचार केला, तरीही एनएसयूआयला  एकही जागा जिंकता आली नाही. याचे कारण आज सर्वसामान्य जनतेला अशांती नको, तर शांती आणि स्थैर्य हवे आहे.
 
राजकुमाराने हे सर्व नाटक बंद करून आजपासूनच उत्तर प्रदेशात तळ ठोकून काम केले, तरच काँग्रेसला स्वबळावर किमान ५०+ जागा मिळू शकतात.” मी शेवटी त्याला म्हणालो: “मग तुम्ही स्वतः जाऊन राजकुमाराला हे सर्व समजावून का सांगत नाही?” यावर तो उसासा टाकत म्हणाला: “हाच तर खरा प्रश्न आहे, मांजरीच्या गळ्यात घंटा कोण बांधणार?”
 
राजकुमाराच्या भुरड पाडणाऱ्या सल्लागारांनी असा भ्रम निर्माण केला आहे की लोकांच्या मनात प्रजासत्ताक व्यवस्थेवरील विश्वास डळमळीत करून, निवडणुकीविना सत्ता मिळवता येऊ शकते. काही हजारांची भीड जमवून देशात अराजकता माजवता येईल, न्यायालयावर दबाव टाकून सरकार बरखास्त करता येईल आणि आपले सरकार स्थापन करता येईल. राजकुमार डोळे बंद करून यावर विश्वास ठेवत आहेत; पण हे निव्वळ दिवास्वप्न आहे, वास्तव नाही. बहुतेक सल्लागार छुपे एजंट असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.

Tuesday, November 10, 2026

मनुस्मृती आणि सुश्रुतसंहिता : बालविवाहाच्या निषेधाचे प्राचीन पुरावे



स्त्री-शिक्षण आणि स्वातंत्र्य याबाबत बोलायचे झाले, तर जगातील प्राचीन न्यायग्रंथांमध्ये मनुस्मृतीला महत्त्वाचे स्थान आहे. मनुस्मृतीबद्दल अनर्गल प्रचार तेच करतात, ज्यांनी ती कधी वाचलेलीच नाही. जिथे इतर काही धर्मग्रंथांमध्ये स्त्रीला केवळ संपत्ती मानून तिला बंधनात ठेवण्याची कल्पना आढळते, तिथे मनुस्मृती आणि प्राचीन भारतीय ग्रंथांमध्ये स्त्रीला गुलाम न मानता तिला महत्त्वाचे स्थान दिले आहे. विवाहाबाबतही स्त्रीच्या निर्णयाला काही संदर्भांमध्ये महत्त्व दिलेले दिसते. पुरुषी मानसिकतेने ग्रस्त लोक मनुस्मृतीचा विरोध करतात.

सर्वप्रथम, मनुस्मृती हा एका व्यक्तीने लिहिलेला एकच ग्रंथ नसून, कालानुरूप समाजव्यवस्था आणि न्यायव्यवस्थेत झालेले चांगले-वाईट बदल तिच्या विविध आवृत्त्यांमध्ये प्रतिबिंबित झाले आहेत. ही परंपरा सुमारे दोन हजार वर्षांपासून अखंड प्रवाहित आहे. मनुस्मृती सोबत प्राचीन ग्रंथ सुश्रुत संहिताचा अभ्यास केल्यावर स्पष्ट होते की मूळ मनुस्मृती बालविवाहाच्या विरोधात आहे आणि स्त्रीला वर निवडण्याचे स्वातंत्र्य देते. मूळ ग्रंथांमध्ये परिपक्व वयातील विवाहाचा आग्रह दिसून येतो. बालविवाहाची प्रथा बहुधा परकीय आक्रमणांमुळे सुरक्षेच्या कारणास्तव सुरू झाली असावी, असे अनेकांचे मत आहे."

 

१. मनुस्मृती : परिपक्व विवाह आणि कन्येचा स्वतंत्र निर्णय

मूळ मनुस्मृती बालविवाहाला समर्थन देत नाही. उलट, कन्या शारीरिकदृष्ट्या परिपक्व झाल्यानंतर विवाहाचा संदर्भ आढळतो. महर्षी दयानंद सरस्वतींसह काही संशोधकांनी दाखवून दिले आहे की, मनुस्मृतीतील काही श्लोक नंतरच्या काळात प्रक्षेप म्हणून जोडले गेले असावेत. त्याच आधारावर मनुस्मृतीला बदनाम करण्याचा प्रयत्न होतो, असे त्यांचे मत आहे.

त्रीणि वर्षाण्युदीक्षेत कुमार्यृतुमती सती।

ऊर्ध्वं तु कालादेतस्माद् विन्देत सदृशं पतिम्॥

(अध्याय ९, श्लोक ९०)

मनुस्मृती म्हणते, कन्या ऋतुमती झाल्यानंतर तीन वर्षे पालकांनी तिच्यासाठी योग्य वराचा विचार करावा. या काळात विवाह न झाल्यास, कन्येला स्वतःसाठी योग्य पती निवडण्याचा अधिकार आहे.   कन्या ऋतुमती होण्याचे वय साधारण १३–१५ वर्षे धरल्यास, या श्लोकाच्या आधारावर विवाहाचे वय साधारण १६–१८ वर्षांच्या आसपास येते. त्यामुळे अगदी लहान वयातील विवाहाला या संदर्भातून समर्थन मिळत नाही.

 मनुस्मृतीत असा आशय आढळतो की, योग्य वर न मिळाल्यास कन्येने अयोग्य व्यक्तीशी विवाह करण्यापेक्षा अविवाहित राहणे स्वीकार्य आहे. म्हणजेच केवळ विवाह झाला पाहिजे म्हणून घाईघाईने किंवा अयोग्य व्यक्तीशी विवाह करणे योग्य मानलेले नाही. हा संदर्भ बालविवाहासारख्या घाईगडबडीच्या निर्णयाच्या विरोधात जाणारा मानला जातो. (अध्याय ९, श्लोक ८९)

 २. सुश्रुतसंहिता : बालवयातील गर्भधारणेवरील वैद्यकीय इशारा

 आयुर्वेदाचा प्रमुख ग्रंथ असलेल्या सुश्रुतसंहितेत बाल्यावस्थेतील गर्भधारणेच्या संभाव्य शारीरिक दुष्परिणामांचा उल्लेख आढळतो.

ऊनषोडशवर्षायामप्राप्तपञ्चविंशतिम्।
यद्याधत्ते पुमान् गर्भं कुक्षिस्थः स विपद्यते॥
जातो वा न चिरं जीवेज्जीवेद् वा दुर्बलेन्द्रियः।
तस्मादत्यन्तबालायां गर्भाधानं न कारयेत्॥

(शरीरस्थान, अध्याय १०, श्लोक ४७)


या श्लोकात सोळा वर्षांखालील स्त्री आणि पंचवीस वर्षांखालील पुरुष यांच्या संयोगातून गर्भधारणा झाल्यास त्याचे गंभीर परिणाम होऊ शकतात, असा आशय व्यक्त केला आहे. गर्भ नष्ट होणे, बालक अल्पायुषी असणे किंवा दुर्बल इंद्रियांचे असणे यांसारख्या परिणामांचा उल्लेख करून अत्यंत अल्पवयीन मुलीमध्ये गर्भाधान करू नये, असा स्पष्ट इशारा दिला आहे. आधुनिक वैद्यकशास्त्रातही किशोरवयीन गर्भधारणेशी संबंधित विविध आरोग्यधोक्यांकडे लक्ष वेधले जाते. त्यामुळे सुश्रुतसंहितेतील हा संदर्भ प्राचीन भारतीय वैद्यकीय निरीक्षणाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा ठरतो.

‘षोडशी सुंदरी’ हा वाक्प्रचारही प्राचीन साहित्यापासून ते आधुनिक सिनेमातील अनेक गाण्यांपर्यंत आढळतो. त्यातून सोळाव्या वर्षातील तारुण्य, सौंदर्य आणि जीवनशक्तीचे गौरवगान केलेले दिसते.

ऐतिहासिक बदलांचा परिणाम

कालौघात बालविवाहासारख्या प्रथा का रूढ झाल्या, याबाबत विविध ऐतिहासिक मते आहेत. काही इतिहासकारांच्या मते, परकीय आक्रमणे, स्त्रियांच्या अपहरणाची भीती आणि सामाजिक असुरक्षितता यांमुळे काही प्रदेशांमध्ये मुलींचे लहान वयात विवाह करण्याची प्रवृत्ती वाढली. विशेषतः उत्तर भारतातील काही भागांत सुरक्षेच्या कारणास्तव विवाह लवकर उरकण्याच्या प्रथा रूढ झाल्या, असे काही संशोधक मानतात.

निष्कर्ष

मनुस्मृती आणि सुश्रुतसंहिता यांसारख्या प्राचीन ग्रंथांतील संदर्भांचा अभ्यास केला असता, अत्यंत लहान वयातील विवाह आणि गर्भधारणेला प्रोत्साहन देणारी भूमिका या ग्रंथांत स्पष्टपणे दिसत नाही. उलट, कन्येच्या परिपक्वतेनंतर विवाह आणि अत्यल्प वयात गर्भधारणा टाळण्याचे संकेत आढळतात.