पेपरफुटीवर कायमचा उतारा: 'ओपन क्वेश्चन बँक' संकल्पना

पार्कात संध्याकाळच्या फेरफटक्यादरम्यान अचानक 'पेपरफुटी'चा विषय निघाला. सध्या NEET ची परीक्षा असो वा सरकारी भरतीचा पेपर, कुठे ना कुठे हे गैरप्रकार घडताना दिसतातच. या समस्येची मूळ कारणे शोधताना आणि त्यावर काही अनोखे, तंत्रज्ञानप्रणीत उपाय विचारताना मांडलेले हे विचार खालीलप्रमाणे आहेत:
 
माणसाची फितरत आणि भ्रष्ट मार्ग
 
सत्ता, संपत्ती आणि लालसेपोटी माणूस नैतिकतेच्या कोणत्याही खालच्या पातळीवर घसरू शकतो, हीच मानवी स्वभावाची एक काळी बाजू आहे. प्रामाणिकपणे पैसा कमवण्यासाठी अपार मेहनत, संयम आणि वेळ द्यावा लागतो. याउलट, अनैतिक आणि चुकीच्या मार्गाने कमी वेळेत, विनासायास अफाट संपत्ती मिळवता येते. याच मोहातून गुन्हेगारी जन्माला येते. अगदी मृत्युदंडाची शिक्षा ठाऊक असूनही लोक काही लाखांच्या सुपारीसाठी कोणाचाही जीव घ्यायला मागेपुढे पाहत नाहीत.
 
मग पेपरफुटीचे क्षेत्र तरी याला अपवाद कसे ठरेल? इथे तर कोचिंग माफिया कोट्यवधी रुपयांची गुंतवणूक करायला तयार असतात आणि काही उत्सुक उमेदवारही काही लाख रुपये फेकायला सहज तयार होतात. जिथे लाखोंची आणि कोटींची उलाढाल असते, तिथे सुरक्षेच्या कितीही कडक यंत्रणा उभारल्या, तरी माणसाच्या हव्यासामुळे पेपर फुटणे थांबवणे जवळपास अशक्य होऊन बसते.
 
एक नाविन्यपूर्ण उपाय: प्रश्नांचा उघडा संच (Open Question Bank)
यावर पार्कातील चर्चेदरम्यान एक अत्यंत व्यावहारिक आणि तांत्रिकदृष्ट्या शक्य असलेला एक अनोखा उपाय सुचला. "पेपर फुटूच नये असे वाटत असेल, तर संभाव्य प्रश्न आधीच सर्वांना जाहीर करून टाका!"आजच्या डिजिटल युगात हे ऑनलाइन पद्धतीने सहज शक्य आहे. संकल्पना खालीलप्रमाणे असू शकते:
 
मोठा खुला प्रश्नसंच (Open Question Bank): परीक्षेत येणाऱ्या प्रश्नांच्या प्रमाणात आधीच एक मोठा प्रश्नसंच सर्व उमेदवारांसाठी सार्वजनिक (Open) केला जावा. उदाहरणार्थ, जर प्रत्यक्ष परीक्षेत १०० प्रश्न विचारले जाणार असतील, तर १० ते १५ हजार प्रश्नांचा संच खुला केला जाऊ शकतो; आणि जर ५० प्रश्न येणार असतील, तर ५ ते १० हजार प्रश्नांचा संच सार्वजनिक करता येईल. प्रश्नांची एकूण संख्या लक्षात घेऊन ही प्रमाणबद्धता ठरवण्याचे स्वातंत्र्य परीक्षा घेणाऱ्या संस्थेकडे असावे.
 
पारदर्शक आणि यादृच्छिक (Randomized) प्रणाली: परीक्षा ऑनलाइन घेतली जावी. उमेदवारासमोर प्रत्येक प्रश्नासाठी 10-100 असे पर्याय स्क्रीनवर असतील. पर्याय किती हे परीक्षा घेणारी संस्था ठरवेल.  त्याने कोणत्याही क्रमांकाचे बटन दाबले की त्या १०,००० प्रश्नांच्या संचातील एक प्रश्न त्याच्या स्क्रीनवर येईल. अशा प्रकारे तो पूर्ण शंभर प्रश्न सोडवेल. यामुळे प्रत्येक उमेदवाराची प्रश्नपत्रिका पूर्णपणे वेगळी आणि यूनिक बनेल.
 
‘Pass' बटनाची सोय: सामान्यतः परीक्षार्थी कठीण प्रश्न शेवटी सोडवतात. यासाठी प्रत्येक प्रश्नाच्या चार उत्तरांच्या पर्यायांसोबत 'Pass' हे पाचवे बटन असावे.   जेणेकरून तो प्रश्न नंतर पुन्हा स्क्रीन वर येईल आणि परिक्षार्थी सोडवू शकेल. 
 
वेळेचे अचूक नियोजन: प्रत्येक प्रश्न उमेदवाराला वाचण्यासाठी १० सेकंद आणि उत्तर देण्यासाठी ३० सेकंद (सध्या बहुतेक येवढाच वेळ दिला जातो).  यामुळे संपूर्ण १०० प्रश्नांची परीक्षा  नियोजित वेळेत अतिशय सुरळीत पार पडेल.
 
त्वरित पारदर्शकता आणि ईमेल कॉपी: परीक्षा संपताच उमेदवाराने दिलेली उत्तरे आणि संबंधित प्रश्नांसह संपूर्ण उत्तरपत्रिका त्याला स्क्रीनवर पाहता येईल. मात्र, कोणते उत्तर बरोबर किंवा चूक आहे, हे त्या वेळी दाखवले जाणार नाही आणि मिळालेले गुणही प्रदर्शित केले जाणार नाहीत. परीक्षेतील पारदर्शकता आणि नोंद सुरक्षित ठेवण्यासाठी, उमेदवाराने सोडवलेली ही संपूर्ण उत्तरपत्रिका त्याच्या नोंदणीकृत ई-मेलवर त्याच वेळी आपोआप पाठवली जाईल.

 
या उपायाचे फायदे आणि अंमलबजावणी
 
लाखो विद्यार्थ्यांसाठी एकाच वेळी हजारो संगणकांचा (Computers) बंदोबस्त करणे प्रशासकीयदृष्ट्या कठीण असते. परंतु, या मध्यवर्ती डिजिटल प्रणालीमुळे ही परीक्षा एकाच दिवसाऐवजी महिनाभर टप्प्याटप्प्याने चालवता येऊ शकते. प्रश्न आधीच सार्वजनिक असल्यामुळे "पेपर लीक झाला" या संकल्पनेलाच पूर्णपणे पूर्णविराम मिळेल. परिणामी, कोचिंग माफियांचे रॅकेट उद्ध्वस्त होईल आणि कोणत्याही प्रकारची हेराफेरी किंवा भ्रष्टाचार करणे पूर्णपणे अशक्य होऊन जाईल.
 
 
 

अग्निमीळे पुरोहितम् : जीवनाचा रक्षक, ज्ञानाची अखंड ज्योत”

वेद हे फक्त धार्मिक ग्रंथ नाहीत, तर गहन वैज्ञानिक दृष्टिकोन असलेल्या ऋषींची अनुभूत ज्ञानपरंपरा आहेत. त्यांनी सूक्ष्म संशोधन करून हे जाणले की हे जग काय आहे, कसे निर्माण झाले आहे आणि कोणत्या नियमांनी चालते. ऋषींनी केवळ सृष्टीचे रहस्य उघड केले नाही, तर मनुष्याने आपले संपूर्ण जीवन कसे जगावे आणि कोणत्या तत्वांचे रक्षण करून स्वस्थ, सशक्त व सार्थक अस्तित्व साध्य होईल हेही सांगितले.   आपण ऋग्वेदाच्या पहिल्या मंत्राचा विचार करणार आहोत. ऋषी मधुच्छंद यांनी दृष्ट केलेला हा मंत्र असा आहे

  “ॐ अग्निमीळे पुरोहितं यज्ञस्य देवमृत्विजम्। होतारं रत्नधातमम्॥”

हा मंत्र केवळ धार्मिक उच्चार नाही, तर जीवनाचा मूलाधार सांगणारा उद्घोष आहे.

‘अग्निमीळे’  म्हणजे मी अग्निची स्तुती करतो. ही अग्नि फक्त भौतिक ज्वाला नाही, तर ज्ञानाची ज्योत आहे जी अज्ञानाचा अंधार दूर करते. जशी रात्रभर अंधारात दिवा लावला की मार्ग दिसतो, तशीच ही ज्ञानरूपी अग्नि काम, क्रोध, लोभ, मोह आणि अहंकार यांसारख्या चित्तातील सर्व विकारांना भस्म करून जीवनाला परमसत्याच्या प्रकाशाने उजळवते.”

‘पुरोहितम्’ म्हणजे पुराची रक्षा करणारा अर्थात शरीररूपी नगराचा रक्षक. आपले शरीरही कोशिकांनी बनलेले एक नगर आहे. या नगराच्या पुढे उभा राहून रक्षण करणारा तत्व म्हणजे अग्नि. जशी एखाद्या किल्ल्याच्या दरवाज्यावर पहारेकरी उभा राहतो, तशीच ही अग्नि आपल्या शरीराचे रक्षण करते.

आयुर्वेद सांगते की शरीरात तेरा अग्नि कार्यरत असतात, जठराग्नि, पाच भूताग्नि आणि सात धात्वाग्नि. या अग्नि अन्नाचे रूपांतर करून रस, रक्त, मांस, अस्थि, मज्जा आणि शुक्र यांचे पोषण करतात. जर ही अग्नि नीट काम करत असेल तर शरीर सशक्त राहते; जर ती मंद झाली तर रोग उद्भवतात.

अग्नि शिवाय जीवन अशक्य आहे. जसे वाहनात इंधन असूनही स्पार्क-प्लगची चिंगारी नसल्यास ते चालत नाही, तसेच शरीरात अग्नि नसल्यास कोणतीही क्रिया होत नाही. हृदयाची धडधड, कोशिकांना ऊर्जा मिळणे, विचारांची स्पंदने, हे सर्व अग्निवरच अवलंबून आहे. अग्नि शांत झाली की शरीर मृत घोषित होते.

ऋषींनी अनुभवले की सूर्यरूपी अग्नि आणि शरीरातील प्राणऊर्जा हीच जीवनाची मूळ शक्ती आहे. म्हणूनच त्यांनी ज्ञानपरंपरेची सुरुवात अग्निदेवतेपासून केली. आजही आपल्या गावात स्त्रिया पोळी  करताना पहिला तुकडा चुलीतील अग्निला अर्पण करतात. हेच वैदिक परंपरेचे जिवंत रूप आहे.  अन्न आधी अग्निला, मग आपल्याला.

ऋग्वेदातील ऋषींनी कधीही काल्पनिक गोष्टी सांगितल्या नाहीत, ते महान द्रष्टे आणि वैज्ञानिक होते. त्यांनी प्रत्यक्ष अनुभवातून जाणले की ब्रह्मांडात सूर्याच्या रूपाने, आणि मानव शरीरात प्राणऊर्जा व ऊष्मा यांच्या रूपाने, अग्निच जीवनाचे संचालन करते. अग्नि ही केवळ यज्ञकुंडात जळणारी बाह्य ज्वाला नसून, ती चेतना आणि ऊर्जा आहे जी जन्मापासून मृत्यूपर्यंत आपल्या शरीररूपी ‘पुरा’चे रक्षण करत राहते.”सारांश असा की: अग्नि हीच जीवनाची रक्षक आहे. ती शरीराला पोषण देते, मनाला प्रकाश देते आणि आत्म्याला मार्गदर्शन करते. म्हणूनच ऋग्वेद म्हणतो,“अग्निमीळे पुरोहितम्”,  मी त्या दिव्य अग्निची स्तुती करतो जी माझ्या जीवनाचा पुरोहित आहे.

।। ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।।

वेदवाणी :मत्सर: वैयक्तिक अधोगतीपासून ते राष्ट्रीय प्रगतीच्या विरोधापर्यंत

मानवी मनाच्या दुर्गुणांमध्ये ‘मत्सर’ (ईर्ष्या किंवा जळफळाट) हा सर्वात घातक विषारी विकार आहे. अथर्ववेदातील हा सूक्त मानवाला आत्मपरीक्षण करण्याचा आणि मत्सररूपी विकाराला मनात उमलताच मुळासकट उपटून नष्ट करण्याचा सखोल आध्यात्मिक व मानसिक संदेश देतो. वेद आपल्याला सावध करतात की, मत्सर इतरांचे वाईट करण्यापूर्वी स्वतः आपलीच आंतरिक शांती आणि सारासार विवेक भस्म करून टाकतो. अथर्ववेदात ऋषि म्हणतात,

 

 ईर्ष्याया ध्राजिं प्रथमां प्रथमस्या उतापराम्।

अग्निं हृदय्यं शोकं तं ते निर्वापयामसि॥ (अथर्ववेद ६/१८/१)

 

दुसऱ्याची प्रगती, यश किंवा आनंद पाहून आपल्या मनात जी मत्सराची ठिणगी पडते, तिच्या पहिल्या तीव्र वेगाला आपण लगेच शांत केले पाहिजे. जर काही कारणास्तव तो पहिला आवेग थांबला नाही, तर त्यानंतर निर्माण होणाऱ्या दुसऱ्या आवेगाला तरी निश्चितच शांत केले पाहिजे. हे माणसा! तुझ्या अंतःकरणात धगधगणारी ही मत्सराची आग आणि त्यातून उत्पन्न होणारा शोक-संताप आम्ही पूर्णपणे विझवून शांत करतो.

 

 पहिल्या ओळीत ऋषि म्हणतात, ‘ईर्ष्याया ध्राजिं प्रथमां प्रथमस्या उतापराम्’ मत्सर एका प्रचंड झंझावाताप्रमाणे मनात प्रवेश करतो. जेव्हा आपण आपल्या जवळच्या व्यक्तीला किंवा सहकाऱ्याला पुढे जाताना पाहतो, तेव्हा मनात पहिला विचार सहजपणे मत्सराचा किंवा तुलनेचा येऊ शकतो. मंत्र सांगतो की, त्या पहिल्या आवेगाला (झटक्याला) तिथेच रोखा. जर तो विचार अनावधानाने मनात रुजलाच, तर त्यातून निर्माण होणारी दुसरी मंद किंवा कायमस्वरूपी भावना (द्वेष, षड्यंत्र) तरी कोणत्याही परिस्थितीत विझवून टाकली पाहिजे.

 

कार्यालयात (Office) जेव्हा तुमच्या सहकाऱ्याला बढती मिळते, तेव्हा "ही मला का नाही मिळाली?" असा पहिला विचार मनात डोकावू शकतो.  हा पहिला आवेग आहे. समजूतदार व्यक्ती लगेच स्वतःला समजावते की, "त्याने मेहनत केली, त्याला फळ मिळाले; मीही अधिक प्रयत्न करेन." अशा प्रकारे तो पहिला आवेग शांत होतो. मात्र जो स्वतःवर ताबा ठेवत नाही, तो मनातल्या मनात जळफळत राहतो आणि हळूहळू त्या सहकाऱ्याविरुद्ध कटकारस्थाने रचू लागतो.

 

ऋषि पुढे म्हणतात, ‘अग्निं हृदय्यं शोकं तं ते निर्वापयामसि’ मत्सर ही बाहेर नसून हृदयाच्या आत धगधगणारी आग आहे. ही आग केवळ समोरच्या व्यक्तीलाच नाही, तर सर्वात आधी त्या मत्सरी माणसालाच मानसिक संताप, तणाव आणि दुःखात लोटून देते. वेद सांगतात की, ही अंतर्गत आग तातडीने विझवणे हेच कल्याणकारी आहे.

 

मत्सराने ग्रासलेल्या माणसाचे खाणेपिणे आणि झोप उडते. दुसऱ्याची प्रगती पाहून तो दिवस-रात्र स्वतःच दुःखी राहतो. हळूहळू त्याचे मानसिक आणि शारीरिक स्वास्थ्य बिघडू लागते, रक्तदाब, नैराश्य, निद्रानाश इत्यादि  व्याधींनी तो ग्रस्त होतो. मत्सराच्या आगीत  तो स्वत:च विनाश ओढवून घेतो. वआपल्या आप्तेष्टांची, मित्रांची किंवा सहकाऱ्यांची प्रगती पाहून आनंद वाटणे हे निरोगी मानसिकतेचे लक्षण आहे. परंतु जेव्हा माणूस मत्सराने पछाडला जातो, तेव्हा त्याचा विवेक नष्ट होतो:

 

समोरच्या व्यक्तीने स्वतःच्या कर्तृत्वाने किंवा कष्टाने यश मिळवले आहे, हे तो मान्यच करू शकत नाही. "त्याने नक्कीच काहीतरी गैरमार्ग अवलंबून प्रगती केली असणार," असे तो गृहीत धरतो. तो नकारात्मक विचाराने ग्रस्त होऊन अकार्यक्षम बनतो.  नौकरी धंद्यात अपेशी ठरतो.

 

मत्सराचे रूपांतर हळूहळू द्वेषात आणि नंतर सूडबुद्धीत होते. समोरच्या व्यक्तीची प्रतिमा डागाळण्यासाठी तो खोटा प्रचार करू लागतो, त्याच्या मार्गात अडथळे निर्माण करतो आणि शेवटी त्याचे वैभव नष्ट व्हावे अशी इच्छा बाळगू लागतो. ही अवस्था माणसाला नैतिकदृष्ट्या पूर्णपणे अधःपतित करते. आजकाल तर सोशल मीडियावर अश्या खोट्या बातम्यांचा  पूर आलेला आहे.

 

कधी कधी मत्सर केवळ व्यक्तीपुरता मर्यादित नसतो; तो सामूहिक आणि बौद्धिक पातळीवर देशविरोधी रूपही धारण करतो. जेव्हा एखादा देश स्वतःच्या पायावर उभा राहून स्वावलंबी होऊ लागतो, तेव्हा काही संकुचित प्रवृत्ती आणि विरोधी शक्तींना ती प्रगती पचनी पडत नाही.

 

भारताच्या इतिहासात जेव्हा-जेव्हा स्वावलंबन आणि ऐक्याची चर्चा झाली, तेव्हा अंतर्गत मत्सर आणि संकुचित विचारांनी देशाचे मोठे नुकसान केले. जयचंदसारखी ऐतिहासिक मानसिकता याच गोष्टीचा पुरावा आहे, जिथे स्वतःच्याच शेजारील राज्याची प्रतिष्ठा सहन न झाल्यामुळे परकीय आक्रमकांना आमंत्रण दिले गेले.

#अथर्ववेद #वैदिकदर्शन #मानवमनोविज्ञान #ईर्ष्या #आत्मनिर्भरभारत #राष्ट्रनिर्माण #विचार

प्रतिकृया अवश्य द्या। 

दुर्वा : गणेशाच्या चरणी वाहिलेलं अमरत्वाचं वरदान

गणपतीला दुर्वा का वाहावी,  हा प्रश्न आजच्या पिढीच्या मनात नेहमी येतो. याचे उत्तर शोधताना यजुर्वेदातील एक श्लोक सापडला, 

काण्डात्काण्डा प्ररोहन्ती परूष: परूषस्परि।
 
एव नो दुर्वे तनु सहस्रेण शतेन च॥ (यजुर्वेद १३.२०)

अर्थातहे दुर्वे, तू प्रत्येक पेरातून, प्रत्येक गाठीतून शेकडो-हजारो अंकुरांनी चहुबाजूंनी पसर आणि आम्हा प्रजाजनांना समृद्ध कर.

या एका श्लोकातच दुर्वेचे खरे महत्त्व दडलेले आहे. माणूस स्वार्थी असतो, निव्वळ प्रिय आहे म्हणून कुणाला काही वाहत नाही. गणपतीला दुर्वा वाहण्यामागेही काही ठोस कारणे आहेत, ती अशी, 

 

१. औषधीय उपयोग 'दुर्व' या धातूचा अर्थच 'नष्ट करणे'. दुर्वा त्रिदोषनाशक आहे, वात, पित्त व कफ हे तिन्ही दोष संतुलित करते. वैदिक ऋषींपासून आजच्या आयुर्वेदिक व नैसर्गिक उपचार पद्धतींपर्यंत दुर्वेचा औषध म्हणून वापर होत आला आहे.

२. पर्यावरणीय महत्त्व दुर्वा मातीला घट्ट धरून ठेवते, त्यामुळे पर्वत आणि नदीकिनारे ढासळत नाहीत. ती पाणी निर्मळ ठेवते आणि सूर्यप्रकाशात प्राणवायू सोडते. हिरवीगार कुरणे डोळ्यांना शीतलता देतातच, शिवाय पर्यावरणाचा समतोलही राखतात.

३. आर्थिक कारण वैदिक काळात गाय, बैल, घोडे, शेळ्या-मेंढ्या हे मानवी जीवनाचा आधार होते, दूध-तूप, शेती, प्रवास, युद्ध, वस्त्र, मांस या सगळ्यासाठी. हे सर्व पशु दुर्वेवरच पोसले जात. राज्यात दुर्वायुक्त कुरणे भरपूर असतील, तर पशुधन समृद्ध आणि पर्यायाने प्रजाही समृद्ध होई. आजची गोबरधन योजना पशुधनावर आधारित आहे,  प्रदूषणमुक्त वीज निर्मिती सोबत मोठ्या प्रमाणावर  सेंद्रिय खतनिर्मितीही होणार  आणि ग्रामीण विकासाला गती मिळणार.  पण हे सगळं शक्य होणार ते दुर्वेमुळेच, कारण दुर्वेवर पोसलेलं पशुधनच या योजनेचा पाया आहे.

४. अमरत्वाची इच्छा मृत्यूचे भय आणि अमर होण्याची आस माणसाला आदिकाळापासून आहे. तो ती आपल्या संततीतून पूर्ण करू पाहतो. उन्हाळ्यात वाळलेले रान पावसाच्या पहिल्याच सरीत हिरवेगार होते; शेकडो वर्षे सुप्त राहिलेले दुर्वांकुरही क्षणात उगवतात. या अखंड पुनर्जन्माचे प्रतीक असलेली दुर्वा वाहून माणूस स्वतःसाठीही तेच अमरत्व मागतो.

दुर्वा गणपतीलाच का?

गणपती म्हणजे 'गणाचा अध्यक्ष', म्हणजे राजा. राज्यातील कुरणे हिरवीगार व सुरक्षित राहिली, तरच प्रजा समृद्ध राहणार, कारण त्या काळचे संपूर्ण जीवनचक्र गवतावरच अवलंबून होते. म्हणून या कुरणांचे शत्रूंपासून रक्षण करणे ही गणाध्यक्षाची जबाबदारी मानली जाई. देवाला सव्वा रुपया वाहून लाखांची कामना करावी, तसेच शेतकरी-गोपालक उत्पन्नाचा सहावा हिस्सा राजाला अर्पण करत. दुर्वायुक्त कुरणांच्या रक्षणासाठी. त्याच परंपरेचे प्रतीक म्हणजे आजची दुर्वा-अर्पण पूजा.

आजच्या काळात याचा अर्थ:  आजही देशातील बहुतांश शेती बैलांवर अवलंबून आहे; दूध-दही-तूप गाई-म्हशींपासून मिळते; शेळ्या-मेंढ्या मांसासाठी पाळल्या जातात. आणि हे सर्व पशु दुर्वेवरच पोसले जातात. पण अनियंत्रित वापरामुळे कुरणे नष्ट होत आहेत, रान-माळ उजाड होत आहेत. परिणामी पावसाळ्यात डोंगर ढासळतात, नद्या किनारे तोडतात, सुपीक माती वाहून जाते आणि तापमानवाढीलाही हातभार लागतो.

आज गणपतीसारखा राजा नाही; लोकशाहीत ही जबाबदारी आपली सर्वांचीच आहे. यंदा गणपतीला दुर्वा वाहताना, ही हिरवी कुरणे जपण्याची जबाबदारी आपण स्वतः ओळखली, तरच ती खरी गणेशपूजा ठरेल.

मी ज्ञान से जीवन चॅनलची सुरुवात केली आहे. या  चॅनलचा उद्देश्य वेद, उपनिषद आणि भगवद्गीतेतील शाश्वत विचार आधुनिक जीवनाच्या संघर्षात प्रत्येकाला योग्य दिशा देणारे ठरतील. भगवद्गीतेच्या मार्गदर्शनाने मानवी मनातील संभ्रम दूर करून प्रत्येक व्यक्तीला कर्तव्याची आणि कर्माची अचूक जाणीव करून दिली जाईल. अतीताच्या समृद्ध वारशाला वर्तमानकाळाशी जोडून आत्मविश्वासाने भारलेली एक विवेकी, विचारशील आणि सुसंस्कृत पिढी घडवणे हे यामागचे ध्येय आहे. या ज्ञानाच्या प्रकाशझोतातून वैयक्तिक प्रगती साधत राष्ट्रउभारणीच्या आणि समाजहिताच्या कार्यात प्रत्येक नागरिकाचे सकारात्मक योगदान सुनिश्चित केले जाईल. 

चॅनल लिंक  (2) ज्ञान से जीवन - YouTube

गणपती: प्रजासत्ताकाचा नायक ते अग्रपूजेचा देव

 

गणेशोत्सव अगदी उंबरठ्यावर येऊन ठेपला आहे. घराघरांत लाडक्या बाप्पाच्या आगमनाची लगबग सुरू झाली असून, पुढील दहा दिवस आपण सर्वजण अत्यंत भक्तिभावाने गणपतीची पूजा-अर्चा करणार आहोत. पण कोणत्याही शुभकार्याची सुरुवात सर्वप्रथम गणपतीच्याच पूजेने का केली जाते, याचा विचार तुम्ही कधी केला आहे का? आजच्या चिकित्सक तरुण पिढीच्या मनात हा प्रश्न स्वाभाविकपणे डोकावतो, आणि या परंपरेमागचा नेमका इतिहास जाणून घेण्याची त्यांची उत्सुकताही रास्तच आहे.

 

ऋग्वेदात गणपतीचा उल्लेख करताना ऋषी म्हणतात,

गणानां त्वा गणपतिं हवामहे कविं कवीनामुपमश्रवस्तमम् ।

ज्येष्ठराजं ब्रह्मणां ब्रह्मणस्पत आ नः शृण्वन्नूतिभिः सीद सादनम् ॥ (ऋ.२/२३/१)

 

अर्थात, "हे ब्रह्मणस्पते, तुम्ही सर्व गणांचे (समूहांचे) नायक आहात, म्हणून आम्ही तुमचे आवाहन करतो. तुम्ही ज्ञानी जनांत श्रेष्ठ द्रष्टे असून तुमची कीर्ती अतुलनीय आहे. आमच्या प्रार्थना ऐकून आम्हाला आशीर्वाद देण्यासाठी आमच्या यज्ञस्थानी विराजमान व्हा." या ऋचेत ऋषींनी गणाध्यक्ष निवडीची पात्रताच स्पष्ट केली आहे,  तो सर्वांत ज्ञानी, द्रष्टा (कवी) आणि श्रेष्ठ कीर्तीचा असावा.

 

प्राचीन वैदिक काळात भारतात विविध जनसमूह एकत्र येऊन आपापले संघ अथवा 'गणराज्य' चालवत असत. एका विशिष्ट भौगोलिक क्षेत्रातील नागरिक शासन, कायदा आणि सुरक्षेसंबंधी निर्णय घेण्यासाठी प्रजातांत्रिक पद्धतीने एकत्र येत आणि आपापसांत चर्चा करून योग्य नेत्याची 'गणाध्यक्ष' किंवा 'गणपती' म्हणून निवड करत. या गणप्रमुखाच्या संमतीनेच समाजकल्याणाचे महत्त्वाचे निर्णय आणि सामूहिक कार्ये पार पडत.

 

ही संकल्पना आजच्या आधुनिक प्रजासत्ताक व्यवस्थेशी विलक्षण साधर्म्य दाखवते. आजही आपण लोकसभा, विधानसभा किंवा ग्रामपंचायतीसारख्या स्थानिक स्वराज्य संस्थांमध्ये लोकप्रतिनिधी निवडतो, आणि त्यांच्या संमतीनेच धोरणे व सामूहिक निर्णय राबवले जातात. लोकशाहीचा हाच गाभा सामूहिक सहमतीने नेतृत्व निवडणे, हजारो वर्षांपूर्वीच्या गणराज्य पद्धतीतही दिसतो. वेळ बदलली, राजेशाही आली-गेली, तरी लोकशाही मूल्यांचे व सामूहिक ऐक्याचे प्रतीक असलेला 'गणपती' गाणाध्यक्ष  जनमानसाच्या हृदयातून कधीच पुसला गेला नाही.

लोकांनी आपल्या या लाडक्या लोकनायकाला ईश्वराचे रूप मानून पूजनीय स्थान दिले. समाजहिताचे प्रत्येक कार्य गणाध्यक्षाच्या अनुमतीने सुरू करण्याची हीच प्राचीन परंपरा पुढे धार्मिक स्वरूपात आपल्या संस्कृतीत रुजली. म्हणूनच आजही कोणत्याही शुभकार्याचा प्रारंभ करताना आपण सर्वप्रथम गणपतीची पूजा करून त्याला अग्रपूजेचा मान देतो,  एका प्राचीन लोकशाही परंपरेचा हा जिवंत वारसा आहे.

मी ज्ञान से जीवन चॅनलची सुरुवात केली आहे. या  चॅनलचा उद्देश्य वेद, उपनिषद आणि भगवद्गीतेतील शाश्वत विचार आधुनिक जीवनाच्या संघर्षात प्रत्येकाला योग्य दिशा देणारे ठरतील. भगवद्गीतेच्या मार्गदर्शनाने मानवी मनातील संभ्रम दूर करून प्रत्येक व्यक्तीला कर्तव्याची आणि कर्माची अचूक जाणीव करून दिली जाईल. अतीताच्या समृद्ध वारशाला वर्तमानकाळाशी जोडून आत्मविश्वासाने भारलेली एक विवेकी, विचारशील आणि सुसंस्कृत पिढी घडवणे हे यामागचे ध्येय आहे. या ज्ञानाच्या प्रकाशझोतातून वैयक्तिक प्रगती साधत राष्ट्रउभारणीच्या आणि समाजहिताच्या कार्यात प्रत्येक नागरिकाचे सकारात्मक योगदान सुनिश्चित केले जाईल. 

चॅनल लिंक  (2) ज्ञान से जीवन - YouTube

 

दासबोध: - दशक १७, समास ६, देहात्मनिरूपण

 

समर्थ रामदास स्वामींनी दासबोधाच्या सतराव्या दशकात "प्रकृतिपुरुष" हा विषय हाताळला आहे. जड सृष्टी म्हणजे प्रकृती आणि चैतन्य म्हणजे पुरुष अर्थात आत्मा. यांचा संबंध. समर्थ देहात्मनिरूपण समासात सांगतात की जो पर्यन्त जीवात्मा हा देहाशी जोडलेला (देहबुद्धीयुक्त) असतो, तोपर्यंत त्याला सुख-दुःख, जन्म-मृत्यू, वार्धक्य, रोग हे सर्व भोगावेच लागते. मग प्रश्न येणारच देह बंधंनातून जीवत्म्याला मुक्ति काशी मिळणार. मग आपल्या शरीरात आत्मा आपण कसा ओळखणार.
 
मुंडूक उपनिषद मध्ये ऋषि म्हणतात: द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते । ...अर्थात दोन सुंदर पक्षी नेहमी एकत्र राहणारे, परस्परांचे जिवलग मित्र (सखा) असलेले एकाच वृक्षावर बसलेले असतात. त्यांतील एक पक्षी त्या वृक्षाची गोड-कडू फळे चाखत राहतो, म्हणजे सांसारिक सुख आणि दुख भोगत राहतो; तर दुसरा पक्षी कोणतेही फळ न खाता, केवळ शांतपणे पाहत राहतो, साक्षीभावाने. हा वृक्ष म्हणजे शरीर. जो पक्षी फळे खात राहतो तो म्हणजे मनाने अर्थात देहबुद्धीने बांधलेला जीवात्मा, सुख-दुःखांचा भोक्ता, कर्मफळांत गुंतलेला "मी". जो पक्षी न खाता निव्वळ पाहत राहतो तो म्हणजे परमात्मा. कर्मबंधनातून मुक्त होऊन आपल्याला परमात्म्याशी जवळीक साधायची आहे. या समासात हाच भाव सामान्य माणसाला समजणार्‍या भाषेत समर्थांनी सांगितलं आहे.
 
या दोन पक्ष्यांचे उदाहरण आजच्या भाषेत सांगायचे झाले तर, आपण एखादा चित्रपट पाहताना ज्याप्रमाणे पडद्यावरील घटनांशी भावनिकरीत्या इतके गुंततो की स्वतःला त्या कथेचाच भाग समजू लागतो, तो झाला "फळ चाखणारा" पक्षी. पण जेव्हा चित्रपट संपतो आणि आपण थिएटरबाहेर येतो, तेव्हा आपल्याला जाणीव होते की आपण फक्त 'प्रेक्षक' होतो, कथेतील पात्र नव्हतो. हा जो 'साक्षीभाव' आहे, तोच दुसरा पक्षी म्हणजे परमात्मा.  रोजच्या आयुष्यात राग, मत्सर, मोह यांच्या प्रसंगी आपणही अनेकदा 'पात्र' बनून जातो; पण थोडे थांबून, श्वास घेऊन 'हे माझ्या मनात घडते आहे, मी ते फक्त पाहतो आहे' असे जाणणे,  हाच साक्षीभावाचा सराव आहे.
 
"आत्मा देहाअध्यें असतो । नाना सुखदुखें भोगितो ।
सेवटीं शरीर सांडून जातो । येकायेकीं ॥ १ ॥"
 
आत्मा शरीरात राहतो, त्याच्याद्वारे सुख-दुःखे भोगतो आणि शेवटी अचानक शरीर सोडून निघून जातो. देह हे तात्पुरते वास्तव्यस्थान आहे, कायमचे घर नाही. समर्थ पुढे म्हणतात,
 
"ऐसा दों दिसांचा भ्रम । त्यास म्हणती परब्रह्म ।
नाना दुःखाचा संभ्रम । मानून घेतला ॥ ६ ॥"
 
हा दोन दिवसांचा, क्षणभंगुर भ्रम आहे, त्यालाच लोक परब्रह्म समजून बसतात आणि नाना प्रकारच्या सुख-दुःखाच्या गोंधळालाच "मी" म्हणून स्वीकारतात. हे आजच्या सोशल मीडियावरील "परफेक्ट लाईफ"सारखेच आहे. फोटो, लाईक्स, रील इत्यादि पाहून दुसर्‍यांना आपले खरे स्वरूप कळणे शक्यच नाही. आपल्यालाही वाटते तेच "आपण" आहोत. पण उद्या तब्येत बिघडली किंवा परिस्थिती पालटली, तर ती ओळखच कोसळते. आपल्या खर्‍या स्वरूपाशी आपला साक्षात्कार होतो.
 
उदाहरणार्थ, एखाद्या इन्स्टाग्राम इन्फ्लुएन्सरचे हजारो फॉलोअर्स असतात, त्याचे आयुष्य 'परफेक्ट' भासते. पण त्याच व्यक्तीला जर अचानक एखादा गंभीर अपघात झाला, किंवा नात्यात मोठा तुटवडा आला, तर तेच फॉलोअर्स, त्या लाईक्स, कोणीही प्रत्यक्ष दुःखात सोबत देऊ शकत नाहीत. ती चकचकीत प्रतिमा ही केवळ एक क्षणभंगुर मुखवटा असते; आतला खरा 'मी' त्या प्रतिमेपेक्षा वेगळाच असतो, हे तेव्हा उमगते.
 
समर्थ रामदास स्वामींनी दासबोधात वर्णन केलेले संसारिक सुख-दुःखांचे स्वरूप मानवी देह आणि त्याच्या मर्यादांवर आधारित आहे. तरुणपणी शरीरात ताकद आणि सौंदर्य असते, तोवर माणूस नानाविध भौतिक सुखे उपभोगतो आणि स्वतःचे अस्तित्व, पद किंवा सौंदर्याच्या गर्वात वावरतो. मात्र, वृद्धापकाळात किंवा प्रतिकूल परिस्थितीत हेच शरीर अशक्त होते, अवयव साथ देईनासे होतात आणि माणूस इतरांवर अवलंबून राहतो. दैनंदिन आयुष्यातही पूर्ण सुख कधीच मिळत नाही; जुन्या काळात ढेकूण, माश्या आणि उंदरांचा त्रास जसा माणसाला छळायचा, तसाच आजच्या काळात वीज जाणे, भेसळयुक्त अन्न, कामाचा ताण, क्रेडिट कार्ड आणि किस्त देण्याची चिंता किंवा नात्यांमधील दुरावा यांसारख्या रोजच्या लहान-मोठ्या समस्या माणसाला अस्वस्थ करतात.
 
याचे आणखी एक साधे उदाहरण म्हणजे, नोकरीच्या सुरुवातीच्या काळात तरुण मंडळी नवीन पगारात मोठी स्वप्ने रंगवतात,  नवी गाडी, मोठे घर, परदेशवारी. पण काही वर्षांनी हप्ते (EMI), मुलांचे शिक्षण, वृद्ध आई-वडिलांची काळजी, आणि कामाच्या ठिकाणची स्पर्धा यांचे ओझे वाढत जाते. जे सुख कमावण्यासाठी इतकी धावपळ केली, तेच सुख हाती येईपर्यंत नवीन चिंता निर्माण होतात. हाच 'दों दिसांचा भ्रम' आहे.  सुख मिळाल्यासारखे वाटते, पण ते टिकत नाही, त्याची जागा लगेच दुसरी चिंता घेते.
 
मृत्यूसमयीचे साम्य
 
पुढे समर्थ सांगतात मृत्यूसमयीचे दैन्य व लाचारी श्रीमंत-गरीब किंवा राजा-रंक सर्वांना सारखीच असते. देहावर उभी असलेली प्रतिष्ठा, मग ती आजच्या भाषेत बँक बॅलन्स असो, सोशल मीडियावरचा स्टेटस असो, की शारीरिक सौंदर्य असो, शेवटी काहीही टिकत नाही. मृत्यूचा क्षण अत्यंत कठीण असतो; शरीरातून प्राण सहज जात नाहीत. म्हणूनच अज्ञानात न राहता, या नश्वर देहालाच सर्वस्व मानणाऱ्या 'देहबुद्धीच्या' पलीकडे जाऊन शाश्वत तत्त्वाकडे (आत्मज्ञानाकडे) लक्ष द्यावे, हाच समासाचा सार आहे.
 
तरुणपणी सुखांचा उपभोग घेत तो स्वतःची किंमत या नश्वर गोष्टींमध्येच शोधत असतो. पण वयाच्या उत्तरार्धात किंवा अचानक आलेल्या एखाद्या गंभीर आजारपणात हे चित्र पूर्णपणे बदलते. चेहऱ्यावरच्या सुरकुत्यांमुळे ते ग्लॅमर ओसरते, सोशल मीडियावरील फॉलोअर्स आणि डिजिटल स्टेटस त्याला आजाराच्या वेदनेतून वाचवू शकत नाहीत. अचानक कंपनीत 'ले-ऑफ' झाला किंवा नोकरी गेली, तर ती प्रतिष्ठा एका रात्रीत निघून जाते. गंभीर आजारपणात जेव्हा आयसीयूमध्ये (ICU) व्हेंटिलेटरवर पडून राहावे लागते, तेव्हा कोट्यवधींचा बँक बॅलन्स असणारा श्रीमंत असो वा सामान्य व्यक्ती, मृत्यूसमयीचे दैन्य आणि लाचारी दोघांसाठीही अगदी सारखीच असते. आयुष्यभर ज्या देहाला, सौंदर्याला आणि पदाला तो स्वतःचे अस्तित्व ('मी') समजत होता, ते किती क्षणभंगुर होते याची जाणीव त्याला शेवटी हताश झाल्यावर होते. देहावर आधारित सुख आणि अहंकार हे शेवटी असमाधान आणि दुःखातच संपतात, हेच यावरून स्पष्ट होते.
इतिहासातही याची अनेक उदाहरणे सापडतात. मोठमोठे सम्राट, ज्यांच्या एका आदेशावर लाखो लोकांचे भवितव्य ठरत असे, तेही शेवटी एका साध्या तापाने किंवा वृद्धापकाळाने खितपत पडलेले दिसतात. आजच्या काळातही, मोठमोठ्या उद्योगपतींना किंवा सेलिब्रिटींना जेव्हा गंभीर आजार होतो, तेव्हा त्यांचे पैसे उत्तम उपचार मिळवून देऊ शकतात, पण मृत्यूचा अंतिम क्षण, ती शारीरिक वेदना आणि हतबलता टाळू शकत नाहीत. यावरून हेच सिद्ध होते की देहावर आधारित कोणतीही श्रीमंती किंवा प्रतिष्ठा शेवटी तात्पुरतीच ठरते.
 
कर्मयोगाचा मार्ग
 
जर देवाने आपल्याला देह दिला आहे तर सुख आणि दुख येणारच मग माणसाने या जगात जगावे कसे भगवद्गीतेत भगवंत म्हणतात:
 
सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ ।
ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ॥
 
श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात कर्तव्यकर्म करताना त्याच्या फळाची (सुख मिळेल की दुःख, जिंकू की हरू) चिंता न करता, समबुद्धीने कर्म करावे. हीच स्थितप्रज्ञतेची सुरुवात आहे. मन सुख-दुःखाच्या हेलकाव्यांपासून अलिप्त राहिले, तरच खरी शांती आणि कर्मयोग साधतो. आपल्या आत्म्याशी आपली ओळख होते.
 
याचे एक व्यावहारिक उदाहरण म्हणजे एखादा खेळाडू. सामना जिंकणे किंवा हरणे हे त्याच्या हातात पूर्णपणे नसते.  प्रतिस्पर्धीचा खेळ, नशीब, पंचांचे निर्णय असे अनेक घटक कारणीभूत असतात. पण जो खेळाडू केवळ स्वतःच्या सरावावर, तंत्रावर आणि प्रयत्नांवर लक्ष केंद्रित करतो, आणि निकालाची फारशी चिंता न करता खेळत राहतो, तोच दीर्घकाळ स्थिर राहतो आणि खरा आनंद घेतो. हरल्यावर कोसळत नाही आणि जिंकल्यावर हुरळून जात नाही. हीच वृत्ती स्थितप्रज्ञतेच्या जवळ जाणारी आहे.  फळाची आसक्ती सोडून कर्तव्य चोख करणे.
 
देहात्मनिरूपण समासात समर्थांनी एकच मूलभूत सत्य वेगवेगळ्या उदाहरणांतून संगितले आहे. देह हा नाशवंत, बदलणारा आणि सुख-दुःखाने भरलेला आहे, आणि याच देहाशी बांधलेल्या, सतत सुख-दुःखात हेलपाटणाऱ्या जीवभावालाच अज्ञानी लोक चुकून "परब्रह्म" किंवा आपली खरी, कायमची ओळख समजून बसतात. परब्रह्म म्हणजे आपले खरे, शाश्वत स्वरूप. कधीही नाश न पावणारे, दुःखरहित आणि स्तुती-निंदेच्या पलीकडचे आहे. म्हणूनच समर्थ म्हणतात, आपण देह, त्याची सुख-दुःखे आणि त्यावर आधारित तात्पुरत्या ओळखी यांना अवाजवी महत्त्व न देता, त्यांच्या पलीकडे असलेल्या स्थिर आत्मतत्त्वाकडे विवेकाने लक्ष द्यावे. साधकाला जर जन्म मृत्यूच्या फेर्‍यातून मुक्त व्हायचे असेल तर, मृत्यू येण्यापूर्वी आपले मन देहातून काढून घ्यावे आणि मुक्त व्हावे. हाच खरा आत्म साक्षात्काराचा मार्ग आहे. समर्थांच्या शब्दांत:
 
ऎसें जयास ज्ञान जालें । तयाचें बंधन तुटलें ॥
येरां नसोनीच जडलें । सदृढ अविवेकें ॥१४॥(आत्माराम)
 
असा ज्याला स्वरूपसाक्षात्कार झाला त्याचे सर्व बंधन तुटलें, तो मुक्त झाला. हे बंधन वास्तविक नसून केवळ काल्पनिकच असल्याने, खरे पाहता कोणालाच ते नाही. परंतु अज्ञानाने 'मी जीव मज बंधन' या अविवेकाच्या भ्रांतीने, या जीवांनी आपल्याला संसारात दृढ बांधून घेतले आहे.
 
याचे एक सोपे उदाहरण म्हणजे स्वप्नात एखाद्याला वाघाने पकडले आणि तो घाबरून ओरडतो, घाम फुटतो.  पण जागा झाल्यावर त्याला कळते की तो वाघ, ती भीती, सगळे स्वप्नातलेच होते, प्रत्यक्षात काहीच घडले नव्हते. त्याचप्रमाणे देहबुद्धीचे बंधन हे एक प्रकारचे 'जागृत स्वप्न' आहे. ज्याला आत्मज्ञान होते, तो या स्वप्नातून जागा होतो आणि त्याला कळते की बंधन कधी खरे नव्हतेच,  ते फक्त अज्ञानामुळे खरे भासत होते. हीच समर्थांची शिकवण आजच्या काळातही तितकीच लागू पडते: बाह्य गोष्टींच्या मागे धावताना, आपल्या आतल्या शाश्वत, अविनाशी स्वरूपाचा विसर पडू देऊ नये.

मी लेक आहे मुद्गलानीची

"उत् स्म वातो वहति वासो अस्या अधिरथं यदजयत् सहस्रम् ।
रथीरभून् मुद्गलानी गविष्टौ..."

रणांगणी ती प्रथम उतरली, बैल जुव्याला बांधला खंबीर,
गर्जून उठला वृषभ पराक्रमी, दुमदुमले रणांगण गंभीर।
लगाम हाती, रथ चौफेर उधळला, शत्रूचा थरकाप उडाला,
मी लेक आहे मुद्गलानीची, जिच्यामुळे विजय उजाडला॥

वारा उधळीत होता पदर, तरी वस्त्रांकडे नसे तिचे भान,
डोळ्यांसमोर एकच ध्येय, गोधनरक्षा, धर्माचा मान।
बैलाच्या गर्जेने सैन्य चेतले, शौर्याचा जळला अग्निकुंड,
मी लेक आहे मुद्गलानीची, जिने जिंकले रण अखंड॥

गोधन पुन्हा स्वधर्मी आले, दस्यूंचा झाला पूर्ण पराभव।
ऋषींनी ऋचांत अमर केली, मुद्गलानीच्या शौर्‍याची गाथा॰  
स्वाभिमानी तेजस्वी मी देश धर्म सत्यासाठी आज ही भिडते।
मी लेक आहे मुद्गलानीची, रणरागिणी त्या मातृशक्तीची.  
 

धनाचा खरा उपयोग : धर्म, रक्षण आणि कल्याण”

 
 ऐन्द्रं सानसिं रयिं सजित्वानं सदासहम्। वर्षिष्ठमूतये भर॥

(ऋषी: मधुच्छंदा वैश्वामित्र, देवता: इंद्र, ऋग्वेद १.५.३)
 
हे इंद्रा, हे बलशाली परमेश्वरा! आम्हांला असे धन प्रदान कर, जे केवळ संग्रहासाठी नसून आमच्या रक्षणासाठी, पुष्टीसाठी, नित्य उपयोगासाठी आणि उत्कर्षासाठी कारणीभूत ठरेल. ते धन शत्रूंचे आघात परतवणारे, प्रतिस्पर्ध्यांवर विजय मिळवून देणारे आणि जीवनाला वैभवाकडे नेणारे असावे, अशी हृदयस्पर्शी प्रार्थना ऋषी मधुच्छंदा या ऋचेतून करतो.
 
केवळ तीन ओळींच्या या ऋचेत ऋषींनी धनाचे तत्त्वज्ञान अत्यंत मार्मिकपणे मांडले आहे. धन म्हणजे नुसता आकडा नव्हे; ते रक्षण (सुरक्षा), पुष्टी (आरोग्य), स्थैर्य (सातत्यपूर्ण उपयोगिता) आणि समृद्धी (उत्कर्ष),  या चार स्तंभांवर उभे असले तरच त्याला खरा अर्थ प्राप्त होतो. हजारो वर्षांपूर्वीची ही दृष्टी आजही तितकीच प्रस्तुत आहे, किंबहुना आजच्या स्पर्धात्मक जगात अधिकच निर्णायक ठरते.
 
जगात धनवानालाच लोक कुलीन, विद्वान आणि गुणवान समजतात. पण शास्त्र याहून खोल सत्य सांगते,  "धर्मस्य मूलम् अर्थः, सुखस्य मूलं धर्मः।" अर्थ हा धर्माचा पाया आहे आणि धर्म हा सुखाचा आधार. महाभारतातील विदुरनीतीही हेच अधोरेखित करते- निरुपयोगी धन हे भाराप्रमाणे आहे; ते सत्कारणी लागले तरच त्याला अर्थ प्राप्त होतो. म्हणूनच धनाचा तिरस्कार करणे जितके अज्ञानाचे लक्षण आहे, तितकेच त्याचा अंदाधुंद संचय करणेही अधर्माचे लक्षण आहे. खरी शहाणपणाची कसोटी आहे — धन कशासाठी आणि कसे वापरले जाते, हेच या ऋचेतून ऋषींनी स्पष्ट केले आहे.
 
१. रक्षणासाठी धन- सुरक्षा हाच पहिला स्वधर्म: आचार्य चाणक्यांनी अर्थशास्त्रात स्पष्टच म्हटले आहे, "कोशमूलो दण्डः", म्हणजे सामर्थ्यशाली सैन्य आणि दंडनीतीचे मूळ कोशातच (राजकोषातच) असते. ज्या राष्ट्राकडे संपत्ती आहे पण संरक्षणसिद्धता नाही, ते राष्ट्र वैभवशाली दिसले तरी असुरक्षित असते. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याच्या तिजोरीतील मोठा वाटा जलदुर्ग, आरमार आणि गडकोटांच्या उभारणीत गुंतवला.  तीच दूरदृष्टी आज 'सुरक्षा प्रथम' या धोरणाचा पाया ठरते.
 
आधुनिक उदाहरण याहून बोलके आहे. आखाती अरब देशांनी तेलसंपत्तीतून अफाट वैभव मिळवले, पण संरक्षण-सिद्धता व स्वदेशी तंत्रज्ञानाकडे दुर्लक्ष केल्याने इराणसारख्या शेजाऱ्याच्या क्षेपणास्त्र हल्ल्यांपुढे त्यांना हतबल व्हावे लागले.  रोज हजारो कोटींचे नुकसान सोसावे लागत आहे. उलट, इस्रायलने अल्प भूभाग व मर्यादित साधनसंपत्ती असूनही आपले धन संशोधन, तंत्रज्ञान आणि संरक्षणात गुंतवले आणि 'आयर्न डोम'सारख्या प्रणालींद्वारे अस्तित्व टिकवले.
 
भारतानेही हाच धडा आत्मसात केला आहे. नरेंद्र मोदींच्या नेतृत्वाखाली 'आत्मनिर्भर भारत' आणि 'मेक इन इंडिया' अंतर्गत स्वदेशी तेजस लढाऊ विमाने, ब्रह्मोस क्षेपणास्त्रे, आकाश प्रणाली आणि ड्रोन तंत्रज्ञानात मोठी गुंतवणूक झाली. याचे मूर्त फळ म्हणजे २०२५ मधील ऑपरेशन सिंदूर— पहलगाम येथील भ्याड दहशतवादी हल्ल्याला उत्तर म्हणून भारताने पाकिस्तानातील दहशतवादी तळांवर केलेली निर्णायक कारवाई. यात नौदल, थलसेना आणि वायुसेना यांचा समन्वय, स्वदेशी शस्त्रसज्जता आणि राजकीय इच्छाशक्ती स्पष्ट दिसली, आणि भारताने अणुधमकीलाही बळी न पडता दहशतवादाविरोधात 'न्यू नॉर्मल' धोरण जगासमोर मांडले.
 
२. पुष्टीसाठी धन- आरोग्य हीच खरी संपत्ती: संस्कृत सुभाषित म्हणते, "शरीरमाद्यं खलु धर्मसाधनम्", शरीर हेच सर्व साधनांचे मूळ साधन आहे. निरोगी प्रजा हीच राष्ट्राची खरी संपत्ति आहे. कौटिल्याने अर्थशास्त्रात राजाचे प्रथम कर्तव्य 'योगक्षेम' (प्रजेचे कल्याण) सांगितले आहे.  "प्रजासुखे सुखं राज्ञः, प्रजानां च हिते हितम्",  प्रजेच्या सुखातच राजाचे सुख सामावलेले आहे. सम्राट अशोकाने आपल्या शिलालेखांतून मनुष्य आणि पशूंसाठीही औषधालये, विहिरी व रस्ते उभारल्याचा उल्लेख आढळतो. हे प्राचीन भारतातील 'पुष्टी'च्या तत्त्वज्ञानाचे मूर्त रूप होते.
 
आधुनिक भारतात याच परंपरेचा विस्तार दिसतो. आयुष्मान भारत योजनेद्वारे कोट्यवधी गरीब कुटुंबांना मोफत आरोग्यसेवेची हमी मिळाली, नवीन वैद्यकीय महाविद्यालये आणि एम्ससारख्या संस्था उभ्या राहिल्या, प्राथमिक आरोग्य केंद्रे बळकट झाली आणि डिजिटल हेल्थ मिशनने आरोग्यसेवा तळागाळापर्यंत पोहोचवली. कोविड काळात भारताने स्वतःच्या नागरिकांना लसीकरण देतानाच जगातील १०० हून अधिक देशांना 'वॅक्सिन मैत्री' अंतर्गत मदत केली.  हे दाखवते की योग्य दिशेने वापरलेले धन केवळ स्वतःची नव्हे, तर संपूर्ण मानवतेची पुष्टी करते.
 
३. सातत्याने उपयुक्त ठरणारे धन- ज्ञान व तंत्रज्ञानातील गुंतवणूक: तक्षशिला आणि नालंदा या प्राचीन विद्यापीठांत राजाश्रयाने उभारलेले ज्ञानभांडार शतकानुशतके जगाला मार्गदर्शन करत राहिले. हे सिद्ध करते की ज्ञानात गुंतवलेले धन कधीही क्षीण होत नाही, उलट पिढ्यानपिढ्या फळ देत राहते. आधुनिक जगात जपानचे उदाहरण याहून समर्पक आहे. दुसऱ्या महायुद्धातील उद्ध्वस्ततेनंतरही जपानने आपले उरलेसुरले धन उद्योग, संशोधन व शिक्षणात ओतले आणि काही दशकांतच जगातील अग्रगण्य अर्थव्यवस्था म्हणून उभे राहिले.
 
भारतानेही डिजिटल इंडिया, स्टार्टअप इंडिया, नवीन राष्ट्रीय शिक्षण धोरण (NEP २०२०) आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), सेमीकंडक्टर मिशन, अंतराळ तंत्रज्ञान यांसारख्या क्षेत्रांत मोठी गुंतवणूक केली आहे. चांद्रयान-३ च्या यशस्वी चंद्र-दक्षिण ध्रुव लँडिंगने हे सिद्ध केले की मर्यादित खर्चातही योग्य नियोजनाने जागतिक स्तरावरचे तांत्रिक यश मिळवता येते. यामुळेच भारत आज जगातील तिसरी सर्वात मोठी स्टार्टअप इकोसिस्टम आणि वेगाने वाढणारी डिजिटल अर्थव्यवस्था बनला आहे। हे धन खऱ्या अर्थाने 'सदासहम्' म्हणजे सदैव उपयोगी ठरणारे आहे.
 
४. वाढ आणि समृद्धी आणणारे धन:  चाणक्यांनी अर्थशास्त्रात राजाला विद्या (शिक्षण), योगक्षेम (कल्याण) आणि दंड (सुरक्षा) या तीन आघाड्यांवर धन खर्च करण्याचा उपदेश दिला कारण यातूनच राष्ट्राची खरी वाढ साधली जाते. गुरुकुल पद्धती, आयुर्वेद आणि राज्यसंरक्षण यांत गुंतवलेले धन हेच प्राचीन भारताच्या समृद्धीचे रहस्य होते.
 
आजच्या भारताने या प्राचीन नीतीला आधुनिक चौकट दिली आहे.  शिक्षणात NEP २०२०, आरोग्यात आयुष्मान भारत, संरक्षणात आत्मनिर्भर भारत आणि तंत्रज्ञानात डिजिटल इंडिया व AI मिशन. या चतुःसूत्रीतून लाखो युवकांना रोजगार, कोट्यवधी नागरिकांना आरोग्यसेवा आणि राष्ट्राला आर्थिक व सामरिक बळ मिळाले आहे. मधुच्छंदा ऋषींनी जे धन "वर्षिष्ठम्" (अत्युत्तम) आणि उत्कर्षाला नेणारे मागितले, त्याचेच प्रत्यंतर आजच्या भारताच्या वाटचालीत दिसते.
 
ऋग्वेदातील  ही ऋचा एक राष्ट्रनीतीच आहे. रक्षण, पुष्टी, सातत्य आणि समृद्धी- या चार आधारस्तंभांवर उभे असलेले धनच खऱ्या अर्थाने "इंद्रदत्त" ठरते. इतिहास साक्षी आहे, ज्या राष्ट्रांनी संपत्तीला केवळ उपभोगाचे साधन मानले, ती कालौघात लयाला गेली; आणि ज्यांनी तिला रक्षण, आरोग्य, ज्ञान व समृद्धीचे माध्यम बनवले, ती चिरकाल तेजाने तळपत राहिली. आजचा भारत त्याच सनातन दृष्टिकोनाला आधुनिक तंत्रज्ञान व धोरणांची जोड देत, मधुच्छंदा ऋषींच्या त्या पुरातन प्रार्थनेला नवा अर्थ देत आहे.
 

विश्वरूप दर्शन: सर्वांमध्ये एकच परमात्मा

महाभारताच्या कुरुक्षेत्रात जेव्हा अर्जुन आपल्याच स्वजनांविरुद्ध युद्ध करण्यापासून विमुख झाला, तेव्हा त्याचा हा द्वंद्व केवळ कौटुंबिक मोहाचा नव्हता, तर तो त्या खोल मानवी प्रश्नाचा होता- सत्य आणि धर्म काय आहे. भगवान श्रीकृष्णांनी हीच द्विधा मनःस्थिती शांत करण्यासाठी आपले विराट स्वरूप दाखवले. गीतेच्या अकराव्या अध्यायात वर्णिलेले हे विश्वरूप दर्शन काही साधे चमत्कार नव्हते, तर संपूर्ण सृष्टी, सर्व जीव, सर्व लोक एकाच परमात्म्यामध्ये सामावलेले आहेत हे दाखवण्याचे माध्यम होते. याच अध्यायात कृष्ण सांगतात की जे योद्धे रणभूमीवर उभे आहेत, ते सर्व आधीच त्या विराट रूपात विद्यमान आहेत- निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन्. हा उपदेश केवळ अर्जुनासाठी नव्हता, तर संपूर्ण मानवतेसाठी होता। प्रत्येक प्राणी, प्रत्येक रूप त्याच एका अविनाशी सत्तेची अभिव्यक्ती आहे.
 
प्राचीन संस्कृतींमध्ये हाच भाव वेगवेगळ्या रूपांत प्रकट होत राहिला आहे. वैदिक काळात सूर्य, अग्नी, वरुण, इंद्र, पृथ्वी आणि नद्यांना देवत्व मानले गेले. वृक्ष, नाग, गाय, पर्वत  सर्वांमध्ये दिव्यता पाहिली गेली. हा काही अंधश्रद्धेचा भाग नव्हता, तर हा भाव होता की निसर्गाचा प्रत्येक अंश त्याच परम चैतन्याचा विस्तार आहे. भारताबाहेरही इतर प्राचीन संस्कृतींमध्ये हीच प्रवृत्ती दिसून येते. प्राचीन इजिप्त संस्कृतीत सूर्यदेवता रा, सृष्टी आणि पुनर्जन्माचे देवता ओसायरिस, मातृत्व आणि जादूची देवी आयसिस, तसेच आकाशदेवता होरस अशा अनेक देवी-देवतांची पूजा होत असे, आणि तिथेही प्राण्यांना, जसे मांजर, बैल आणि श्येन पक्षी,पवित्र मानले जाई. मध्य अमेरिकेतील माया संस्कृतीत पावसाचा देव चाक, सृष्टिकर्ता कुकुल्कान (पंख असलेला सर्प), तसेच मक्याच्या देवतेची उपासना प्रचलित होती, जी शेती आणि निसर्गचक्राशी जोडलेली होती. दक्षिण अमेरिकेतील इंका संस्कृतीत सूर्यदेवता इंती हे सर्वोच्च देवता मानले जात, त्याचबरोबर गर्जनेचा देव इल्यापा आणि पृथ्वीमाता पचामामा यांचीही पूजा होत असे. या सर्व संस्कृतींमध्ये एक समान भाव दिसून येतो, निसर्गाच्या शक्तींमध्ये आणि जीवनदायी घटकांमध्ये परमात्म्याला पाहण्याची प्रवृत्ती, मग तो भारत असो, इजिप्त असो किंवा अमेरिका खंड असो. ऋग्वेदातील हे वचन याच भावनेचे सार आहे- एकं सत् विप्रा बहुधा वदन्ति, म्हणजेच सत्य एकच आहे, विद्वान त्याला वेगवेगळ्या नावांनी संबोधतात. ईशावास्य उपनिषदही सांगते की, ईशावास्यमिदं सर्वम्, या जगाचा कणकण ईश्वराने व्यापलेला आहे. हाच विचार पुढे गीतेत अधिक स्पष्टपणे प्रकट झाला.

भगवान कृष्णांच्या काळातही भारतात विविध जनपदांमध्ये वेगवेगळ्या देवी-देवतांची उपासना प्रचलित होती. स्वाभाविक आहे की जेव्हा माणूस आपल्याच श्रद्धेला सर्वश्रेष्ठ मानू लागतो, तेव्हा तिथूनच संघर्षाची सुरुवात होते. आपल्याच उपासना पद्धतीला श्रेष्ठ मानून ती इतरांवर लादण्याची प्रवृत्ती नेहमीच वाद, वैमनस्य आणि अखेरीस युद्धाला जन्म देत आली आहे. इतिहास साक्षी आहे की याच प्रवृत्तीमुळे भूतकाळात लाखो निरपराध लोक मारले गेले, कधी धर्मयुद्धांच्या (क्रुसेड्स) नावाखाली, कधी धार्मिक मोहिमा आणि साम्राज्यवादी विस्ताराच्या नावाखाली, तर कधी आपला मतच एकमेव सत्य मानून इतरांची श्रद्धा नष्ट करण्याच्या प्रयत्नात. दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान यहुद्यांचा नरसंहार (होलोकॉस्ट) हे याचे अत्यंत वेदनादायी उदाहरण आहे, जिथे वांशिक आणि वैचारिक श्रेष्ठत्वाच्या दुराग्रहाने लाखो निरपराध लोकांचे जीवन संपवले. यावरून हे स्पष्ट होते की जेव्हा एखादा समुदाय आपली ओळख, श्रद्धा किंवा विचारधारा इतरांपेक्षा श्रेष्ठ मानून ती बळजबरीने प्रस्थापित करण्याचा प्रयत्न करतो, तेव्हा त्याचा परिणाम विध्वंस आणि नरसंहाराशिवाय दुसरे काही नसतो. अर्जुनाचा द्वंद्व खरे तर याच मानवी प्रवृत्तीचे प्रतिनिधित्व करतो, जो आपली श्रद्धा आणि कर्तव्य यांच्यात अडकलेला असतो. याच संदर्भात गीतेतील हा श्लोक अत्यंत हृदयस्पर्शी आहे, ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम्. मनुष्य ज्या कोणत्याही रूपात माझी उपासना करतो, मी त्याच रूपात त्याचा स्वीकार करतो, कारण सर्व मार्ग शेवटी माझ्यापर्यंतच पोहोचतात. यापेक्षाही सोपा संदेश गीतेच्या नवव्या अध्यायात मिळतो- पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति. भगवंताला भव्य कर्मकांडाची गरज नाही, तर निष्कपट भावाने अर्पण केलेले एक पान, एक फूलही स्वीकार्य आहे. याचा अर्थ स्पष्ट आहे की बाह्य आडंबर आवश्यक नाही, अंतःकरणातील भाव आणि सदाचरण हीच खरी पूजा आहे. सनातन परंपरेत वर्णिलेला धर्माचा अर्थ सत्य, अहिंसा, करुणा, कर्तव्यपालन करणेच पुरेसे आहे, मग उपासना पद्धती कोणतीही असो.
 
आज जेव्हा धर्माच्या नावाखाली जगाच्या अनेक भागांत वैमनस्य, हिंसा आणि जिहादसारख्या प्रवृत्ती दिसून येत आहेत, तेव्हा गीतेचा हा उपदेश अधिकच प्रासंगिक ठरतो. माणूस आजही त्याच द्विधा मनःस्थितीत आहे ज्यात अर्जुन होता॰ आपली श्रद्धा श्रेष्ठ आणि इतरांची श्रद्धा कनिष्ठ मानण्याची प्रवृत्ती आजही संघर्षाचे मूळ कारण बनलेली आहे. गीता आपल्याला शिकवते की प्रत्येक जीवामध्ये, प्रत्येक उपासना पद्धतीच्या मुळाशी तोच एक परमात्मा विराजमान आहे, हे जर मान्य केले, तर मतभेद आणि द्वेषाचे कोणतेही औचित्य उरत नाही. हे तत्त्वज्ञान धर्मांमधील सहअस्तित्व, सहिष्णुता आणि परस्पर सन्मानाचा पाया रचते. सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ही भावना जर आजच्या माणसाने आत्मसात केली, तर धार्मिक कट्टरता आणि हिंसेचा मोठा भाग आपोआप संपुष्टात येऊ शकतो. गीतेचे विश्वरूप दर्शन म्हणूनच केवळ एक पौराणिक प्रसंग नाही, तर आजच्या विभाजित आणि अशांत जगासाठी एक जिवंत मार्गदर्शक तत्त्व आहे.