ब्रह्मचर्येण कन्या युवानं विन्दते पतिम्।: महत्व ब्रह्मचर्य आणि स्त्री शिक्षणाचे

 

ब्रह्मचर्येण कन्या युवानं विन्दते पतिम्।
अनड्वान् ब्रह्मचर्येणाश्वो घासं जिगीषति ll
अथर्ववेद (११.५.१८):
 
ब्रह्मचर्येण कन्या युवानं विन्दते पतिम्: ब्रह्मचर्याच्या पालनाने (अर्थात शिक्षण पूर्ण करून आणि स्वतःचे चारित्र्य घडवून) कन्या तरुण आणि योग्य पती प्राप्त करते.
 
अनड्वान् ब्रह्मचर्येणाश्वो घासं जिगीषति: त्याचप्रमाणे, बैल आणि घोडा सुद्धा ब्रह्मचर्याद्वारे (शक्तीचा संचय करून) आपले गवत किंवा भक्ष्य प्राप्त करण्याची क्षमता मिळवतात.
 
मंत्राचे महत्त्व आणि स्पष्टीकरण:
 
१. स्त्रियांच्या शिक्षणाचा अधिकार: हा मंत्र हे सिद्ध करतो की वैदिक काळात स्त्रियांनाही 'ब्रह्मचर्य' (विद्याभ्यास) आश्रमाचे पालन करण्याचा अधिकार होता. उत्तम वैवाहिक जीवनासाठी केवळ बाह्य सौंदर्य नाही, तर ज्ञान आणि चारित्र्य (ब्रह्मचर्य) आवश्यक मानले गेले आहे.
 
२. आत्मबळ: ज्याप्रमाणे एखाद्या प्राण्याला (बैल किंवा घोडा) त्याचे कार्य करण्यासाठी शारीरिक शक्तीची गरज असते, तशीच मानवाला जीवनातील उद्दिष्टे गाठण्यासाठी मानसिक आणि बौद्धिक शक्तीची गरज असते, जी ब्रह्मचर्याने प्राप्त होते.
 
३. विवाह आणि योग्यता: येथे 'युवानं' या शब्दाचा अर्थ केवळ वयाने तरुण असा नाही, तर 'गुणवान आणि पराक्रमी' असाही आहे. स्वतः सुशिक्षित आणि चारित्र्यवान असल्यामुळे कन्या स्वतःसाठी योग्य जोडीदार निवडण्यास समर्थ होते.
 
अथर्ववेदातील ही ऋचा मानवी जीवनात 'ब्रह्मचर्य' म्हणजेच शिस्त, शिक्षण आणि आत्मसंयमाचे महत्त्व किती अनन्यसाधारण आहे, हे स्पष्ट करते. खाली या मंत्राचा सविस्तर अर्थ आणि उदाहरणे दिली आहेत:
 
1. आत्मविकास आणि योग्य जोडीदाराची निवड: या मंत्राचा पहिला भाग सांगतो की, ज्याप्रमाणे एखादा तरुण विद्याभ्यास करून स्वतःला सिद्ध करतो, त्याचप्रमाणे कन्येने देखील ब्रह्मचर्य आश्रमाचे पालन करून ज्ञान आणि कौशल्य आत्मसात केले पाहिजे. जेव्हा एखादी स्त्री सुशिक्षित, सुसंस्कृत आणि मानसिकदृष्ट्या प्रगल्भ असते, तेव्हाच ती स्वतःसाठी एक योग्य, पराक्रमी आणि गुणवान पती निवडण्यास समर्थ होते. उदाहरणार्थ, प्राचीन काळी गार्गी किंवा मैत्रेयी सारख्या विदुषींनी आधी आपले शिक्षण (ब्रह्मचर्य) पूर्ण केले, ज्यामुळे त्यांना समाजात आणि कौटुंबिक जीवनात सर्वोच्च स्थान मिळाले. आधुनिक संदर्भात सांगायचे तर, जेव्हा एखादी मुलगी आपले शिक्षण आणि करिअरवर लक्ष केंद्रित करून स्वतःचे व्यक्तिमत्व घडवते, तेव्हा तिला तिच्या विचारांशी जुळणारा आणि तिचा आदर करणारा जोडीदार मिळणे अधिक सोपे होते.
 
२.       शक्तीचा संचय आणि ध्येयप्राप्ती: मंत्राचा दुसरा भाग बैल (अनड्वान्) आणि घोडा (अश्व) यांचे उदाहरण देतो. हे प्राणी जर सैरभैर न धावता संयमाने आपली शक्ती वाचवतात, तरच ते जड ओझे वाहण्यास किंवा शर्यत जिंकण्यास समर्थ होतात. ज्याप्रमाणे प्रशिक्षणा शिवाय घोडा रणांगणावर उपयुक्त ठरत नाही, तसेच मानवी जीवन आहे. तरुण वयात इंद्रियांवर ताबा मिळवून आणि विचलित न होता जर अभ्यासावर लक्ष केंद्रित केले, तर ती साठवलेली ऊर्जा भविष्यात मोठे यश मिळवून देते. उदाहरणार्थ, एखादा खेळाडू जेव्हा वर्षानुवर्षे कठोर शिस्त आणि 'ब्रह्मचर्य' (संयम) पाळतो, तेव्हाच तो ऑलिम्पिकसारख्या स्पर्धेत पदक जिंकू शकतो. म्हणजेच, संयम हीच यशाची गुरुकिल्ली आहे.
 
३.       नैसर्गिक नियम आणि जगण्याचा आधार: थोडक्यात सांगायचे तर, हा मंत्र केवळ विवाहापुरता मर्यादित नसून तो जीवनाच्या प्रत्येक क्षेत्राला लागू होतो. 'ब्रह्मचर्य' म्हणजे केवळ अविवाहित राहणे नव्हे, तर आपल्या उर्जेला एका विशिष्ट ध्येयाकडे वळवणे होय. ज्या प्रमाणे निसर्गात प्रत्येक जीव अन्नासाठी किंवा अस्तित्वासाठी संघर्ष करतो, त्या संघर्षात तोच टिकतो ज्याच्याकडे आंतरिक शक्ती असते. शिक्षण ही तीच शक्ती आहे जी माणसाला 'गवत' (जीवनावश्यक गरजा) मिळवण्यास आणि सन्मानाने जगण्यास सक्षम बनवते. हा मंत्र प्राचीन काळातील स्त्री-पुरुषांच्या समान शिक्षणाचा आणि नैतिक मूल्यांच्या जोपासनेचा एक भक्कम पुरावा आहे.