दसरा ते दिवाळी : “अंतर्मनातील रावणदहन ते ज्ञानदीप प्रज्वलन

 


दसरा हा केवळ रावणाच्या पुतळ्याचे दहन करण्याचा सण नाही, तर आपल्या अंतःकरणातील विकारांवर विजय मिळवण्याची प्रेरणा देणारा महान उत्सव आहे. श्रीरामांनी रावणाचा वध करून अधर्मावर धर्माचा विजय प्रस्थापित केला, अशी रामायणातील कथा आपल्याला परिचित आहे. या कथेतून प्रेरणा घेऊन आपणही आपल्या मनातील वाईट प्रवृत्ती

, अनियंत्रित इच्छा आणि इंद्रियांचे दोष यांवर विजय मिळवला पाहिजे. बाहेरील रावणाचे दहन करणे ही प्रतीकात्मक कृती आहे; परंतु आपल्या मनातील अहंकार, लोभ, मोह, असत्य आणि क्रोध यांचे दहन करणे, हाच या उत्सवाचा खरा आत्मिक अर्थ आहे.
 
मनुष्याला पाच ज्ञानेंद्रिये आणि पाच कर्मेंद्रिये अशी दहा इंद्रिये आहेत. डोळे, कान, नाक, जीभ आणि त्वचा ही ज्ञानेंद्रिये, तर हात, पाय, वाचा, पायू आणि उपस्थ ही कर्मेंद्रिये मानली जातात. या इंद्रियांचा योग्य उपयोग झाला, तर ती ज्ञानप्राप्ती आणि सदाचरणाची साधने ठरतात; परंतु त्यांच्यावर विवेकाचे नियंत्रण नसेल, तर ती माणसाला विकारांच्या अधीन करू शकतात. डोळ्यांमुळे परधनाची किंवा परस्त्रीची आसक्ती निर्माण होऊ शकते, कानांना निंदा आणि असत्य ऐकण्याची सवय लागू शकते, तर नाक आणि त्वचा यांमुळे सुखोपभोगांची अनावश्यक आसक्ती वाढू शकते. जिभेच्या अतृप्त चोचल्यांमुळे आरोग्य बिघडू शकते आणि असत्य, कटू किंवा अपमानकारक वाणीमुळे संबंध दुरावू शकतात. हातांकडून चोरी, हिंसा किंवा अन्याय घडू शकतो, तर पाय चुकीच्या मार्गावर घेऊन जाऊ शकतात. शरीराच्या इतर कर्मेंद्रियांशी संबंधित असंयम, आळस आणि अयोग्य वर्तनही जीवनात अडचणी निर्माण करू शकते. म्हणून इंद्रियांना दोष देण्यापेक्षा त्यांचा वापर विवेकाने करणे आवश्यक आहे. इंद्रिये ही शत्रू नसून योग्य नियंत्रणाची अपेक्षा करणारी साधने आहेत.
 
मानवी जीवनात सदाचाराचे महत्त्व सांगताना धर्माची दहा लक्षणे नमूद केली आहेत. मनुस्मृतीतील प्रसिद्ध श्लोक असा आहे, “धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः। धीर्विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणम्॥” याचा अर्थ असा की धृती म्हणजे धैर्य आणि मनाची स्थिरता, क्षमा म्हणजे दुसऱ्यांच्या चुकांबद्दल सहनशीलता, दम म्हणजे मनावर नियंत्रण, अस्तेय म्हणजे चोरी न करणे, शौच म्हणजे शरीर आणि मनाची शुद्धता, इंद्रियनिग्रह म्हणजे इंद्रियांवर संयम ठेवणे, धी म्हणजे योग्य-अयोग्य यांचा विवेक करणारी बुद्धी, विद्या म्हणजे ज्ञान, सत्य म्हणजे सत्याचे आचरण आणि अक्रोध म्हणजे क्रोधावर नियंत्रण ठेवणे. ही धर्माची दहा लक्षणे केवळ धार्मिक विधींपुरती मर्यादित नाहीत; ती प्रत्येक माणसाने दैनंदिन जीवनात अंगीकारण्याची नैतिक मूल्ये आहेत. या मूल्यांचे आचरण केल्यास मनातील विकार कमी होतात, विचार शुद्ध होतात आणि इंद्रियांना योग्य दिशा मिळते. अशा प्रकारे धर्माचे आचरण करणे म्हणजे आपल्या अंतःकरणातील दोषांचे दहन करणे होय.
 
‘राम’ या शब्दाचा आध्यात्मिक अर्थ आनंद, रमणीयता आणि परमात्मतत्त्वाशी जोडला जातो. रामायणातील श्रीराम हे धर्म, कर्तव्य, संयम आणि आदर्श आचरणाचे प्रतीक मानले जातात. आपल्या अंतःकरणात विवेक, सद्बुद्धी आणि सत्यनिष्ठा जागृत झाली, तर आपणही जीवनातील अधर्म आणि विकारांशी संघर्ष करू शकतो. मनातील अहंकारावर नम्रतेने, लोभावर संतोषाने, असत्यावर सत्याने आणि क्रोधावर क्षमेने विजय मिळवणे, हा आपल्या जीवनातील खरा रावणवध आहे. हा विजय एका दिवसात मिळत नाही; त्यासाठी सतत आत्मपरीक्षण, योग्य विचार आणि सदाचरण यांची आवश्यकता असते. दसरा आपल्याला या आत्मविजयाचा संकल्प करण्याची प्रेरणा देतो.
 
जेव्हा माणूस केवळ स्वतःच्या सुखाचा विचार न करता इतर मानव, प्राणी आणि संपूर्ण निसर्गाच्या कल्याणाचाही विचार करतो, तेव्हा समाजात प्रेम, सहकार्य आणि शांततेचे वातावरण निर्माण होते. पृथ्वी, जल, अग्नी, वायू आणि आकाश या पंचमहाभूतांवर जीवन अवलंबून आहे. त्यांचे संतुलन राखणे, निसर्गसंपत्तीचा विवेकपूर्ण उपयोग करणे आणि सर्व सजीवांप्रती संवेदनशील राहणे ही आपली सामूहिक जबाबदारी आहे. निसर्गाचे संतुलन बिघडल्यास मानवी जीवनावरही त्याचे गंभीर परिणाम होतात. म्हणून खऱ्या अर्थाने रामराज्याची संकल्पना केवळ राजकीय किंवा सामाजिक व्यवस्थेपुरती मर्यादित न राहता न्याय, नैतिकता, परस्पर आदर, निसर्गसंवर्धन आणि सर्वांच्या कल्याणावर आधारित असली पाहिजे.  पंचमहाभूते  शांत आणि संतुलित असतील, तर प्रकृतीचे संतुलन राखले जाते; सर्व ऋतू वेळेवर येतात, सृष्टीत सुख, शांतता आणि समृद्धीचे साम्राज्य पसरते.
 
दसऱ्यानंतर येणारी दिवाळी हा या विचारप्रवासाचा पुढील टप्पा आहे. दसरा आपल्याला विकारांवर विजय मिळवण्याची प्रेरणा देतो, तर दिवाळी अंधार दूर करून प्रकाशाचे स्वागत करण्याचा संदेश देते. बाहेर दिवे लावून घर उजळवताना आपल्या अंतःकरणातही ज्ञान, विवेक, प्रेम आणि सद्भावनेचे दीप प्रज्वलित झाले पाहिजेत. अज्ञानाचा अंधार दूर करून ज्ञानाचा प्रकाश पसरवणे, स्वार्थाऐवजी परोपकाराची भावना वाढवणे आणि द्वेषाऐवजी प्रेमाची ज्योत तेवत ठेवणे, हाच या सणांचा व्यापक संदेश आहे.
 
चला, या दसऱ्याला आपल्या मनातील विकारांवर विजय मिळवण्याचा संकल्प करूया आणि दिवाळीत ज्ञान, विवेक व सदाचाराचा दीप प्रज्वलित करूया. बाहेरील रावणाचे दहन करण्याबरोबरच अंतःकरणातील दोषांचे दहन करूया. कारण खरा विजय दुसऱ्याला पराभूत करण्यात नसून स्वतःतील दोषांवर मात करण्यात आहे; आणि खरा प्रकाश केवळ घरात नव्हे, तर आपल्या विचारांत, वर्तनात आणि संपूर्ण जीवनात निर्माण होण्यात आहे.