वेदवाणी : शांत मन, दीर्घायुष्याचा मंत्र

 

आजचा मनुष्य बाह्य जग, डिजिटल चमकधमक, अवांछित इच्छा आणि धावपळीच्या जीवनाच्या जाळ्यात इतका गुंतला आहे की त्याचे मन अत्यंत अस्थिर झाले आहे. जेव्हा चंचल इंद्रिये मोह-माया आणि भोग-विलासाच्या मागे धावतात, तेव्हा मनुष्य मानसिक आणि शारीरिक व्याधींनी ग्रस्त होतो. आज नैराश्य, ताणतणाव आणि आत्महत्येसारख्या घटना ही मानसिक दुर्बलतेचीच फलश्रुती आहेत. निराशा आणि हताश होण्याचे मुख्य कारण म्हणजे मनाचे भटकणे, जे आपल्याला जीवनातील आव्हानांचा सामना करण्यापासून रोखते.
 
मनाच्या या भटकावाला थांबवण्यासाठी ऋषी म्हणतात :
 
"आ त एतु मनः पुनः क्रत्वे दक्षाय जीवसे। ज्योक्च सूर्यं दृशे॥" (ऋग्वेद १०/५७/४)
 
ऋग्वेदातील ही ऋचा आपल्याला सांगते की मनुष्याचे भटकलेले मन पुन्हा स्थिर व्हावे, उत्तम कर्मासाठी सज्ज व्हावे आणि दीर्घायुष्याचा आशीर्वाद मिळावा. ‘क्रत्वे’ म्हणजे उत्तम कर्म, यज्ञ आणि प्रज्ञेचे कर्तृत्व; ‘दक्षाय’ म्हणजे मनाची एकाग्रता व स्थिरता; तर ‘जीवसे’ म्हणजे जीवन जगण्याचा नवा उत्साह.  
 
ऋषींची प्रार्थना करतो की मनुष्याचे मन मोह-मायेपासून निवृत्त होऊन पुन्हा त्याच्याकडे परतावे, जेणेकरून तो श्रेष्ठ कर्मांनी आत्मबल वाढवेल आणि आरोग्यपूर्ण दीर्घायुष्य प्राप्त करेल. या ऋचेचा गाभा असा आहे की मन स्थिर नसेल तर जीवनात संतुलन अशक्य आहे. ध्यान, योग आणि आत्मनियंत्रणाद्वारे जेव्हा मन एकाग्र होते, तेव्हा कार्यकुशलता वाढते, निर्णयक्षमता बळकट होते आणि जीवन जगण्याचा उत्साह पुन्हा जागृत होतो. म्हणूनच, शांत आणि केंद्रित मन हेच मानसिक शांती, आरोग्य आणि दीर्घायुष्याचे खरे मूलमंत्र आहे.
स्पष्ट आहे की मन स्थिर न झाल्यास जीवनात संतुलन अशक्य आहे.
 
आजच्या संदर्भात हे एका कॉर्पोरेट व्यावसायिक किंवा विद्यार्थ्याच्या उदाहरणातून समजता येते. आजचा युवक सोशल मीडिया, नोटिफिकेशन आणि अखंड स्पर्धेच्या वातावरणात जगतो, ज्यामुळे तो ‘बर्नआउट’ (अत्यधिक मानसिक थकवा), अनिद्रा आणि दीर्घकालीन तणावाचा बळी ठरतो. त्याचे मन स्थिर राहत नाही आणि तो छोट्या-छोट्या अपयशांनी खचतो.
 
परंतु जेव्हा तो ध्यान किंवा योगाच्या माध्यमातून मनाला बाह्य विषयांपासून दूर करून एकाग्र करतो, तेव्हा त्याची कार्यकुशलता (‘क्रत्वे’) सुधारते, निर्णयक्षमता (‘दक्षाय’) बळकट होते आणि जीवन जगण्याचा हरवलेला उत्साह (‘जीवसे’) पुन्हा जागृत होतो.
म्हणूनच, मनाचे नियंत्रण हेच आजच्या तणावपूर्ण जीवनात मानसिक शांती, आरोग्य आणि दीर्घायुष्याचे वरदान देऊ शकते