भारतातील गोशाळा आजवर केवळ दान, सेवा आणि गोसंवर्धनाचे केंद्र मानल्या जात होत्या. मात्र सीबीजी (कम्प्रेस्ड बायोगॅस) तंत्रज्ञानाच्या आगमनाने या गोशाळांना एका नव्या आर्थिक क्रांतीचे केंद्र बनण्याची संधी मिळाली आहे. गायीच्या शेणापासून तयार होणारी बायोगॅस शुद्ध व संकुचित करून सीएनजीसारखी वापरता येणारी सीबीजी तयार केली जाते, जी वाहन इंधन, स्वयंपाकाचा गॅस आणि औद्योगिक वापरासाठी थेट बाजारात विकली जाऊ शकते. यामुळे गोशाळा केवळ सेवाभावी संस्था न राहता एक सक्षम ऊर्जा-उद्योग म्हणून उभी राहू शकते.
सीबीजी म्हणजे काय आणि ती कशी तयार होते
गायीच्या शेणापासून प्रथम सामान्य बायोगॅस तयार होते, ज्यामध्ये प्रामुख्याने मिथेन आणि कार्बन डायऑक्साइड असतो. ही गॅस शुद्धीकरण प्रक्रियेतून (स्क्रबिंग) पार करून त्यातील कार्बन डायऑक्साइड आणि इतर अशुद्ध घटक वेगळे केले जातात. उरलेली शुद्ध मिथेनयुक्त गॅस उच्च दाबाखाली संकुचित केली जाते, तीच सीबीजी होय. ही गॅस सीएनजीच्या तुलनेत जवळपास सारखीच ऊर्जा क्षमता ठेवते आणि म्हणूनच ती वाहनांसाठी इंधन म्हणून थेट वापरता येते.
१००० गायींच्या गोशाळेतून सीबीजी उत्पादनाची क्षमता
समजा एका गोशाळेत १००० गायी असून प्रत्येक गायीपासून दररोज सरासरी १५ किलो शेण मिळते, तर एकूण १५ टन शेण दररोज उपलब्ध होते. या शेणापासून सुमारे ५५०–६०० घनमीटर कच्ची बायोगॅस तयार होते. शुद्धीकरणानंतर यातून अंदाजे ३०० ते ३५० किलो सीबीजी दररोज मिळू शकते. सध्याच्या बाजारभावानुसार सीबीजीची किंमत सुमारे ६० ते ७५ रुपये प्रति किलो असल्याने, या उत्पादनातून दररोज सुमारे १८,००० ते २६,००० रुपयांचे उत्पन्न शक्य आहे. वार्षिक स्तरावर हे उत्पन्न सुमारे ६५ लाख ते ९५ लाख रुपयांपर्यंत पोहोचू शकते, जे केवळ एका उपउत्पादनातून मिळणारे उत्पन्न आहे.
सीबीजी विक्रीचे विविध मार्ग
सीबीजी विकण्यासाठी गोशाळांना अनेक पर्याय उपलब्ध आहेत. सरकारच्या 'सतत' (SATAT) योजनेअंतर्गत तेल कंपन्यांना थेट सीबीजी विकता येते, ज्यामुळे दीर्घकालीन आणि स्थिर उत्पन्नाची हमी मिळते. स्थानिक पातळीवर सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्था, ऑटोरिक्षा आणि खासगी वाहनांसाठीही सीबीजी पुरवठा करता येतो. औद्योगिक वापरासाठी जवळच्या कारखान्यांना पाइपलाइनद्वारे किंवा सिलिंडरद्वारे गॅस पुरवठा करणेही शक्य आहे. या विविध मार्गांमुळे गोशाळेला बाजारावरील अवलंबित्व कमी होऊन उत्पन्नाचे स्रोत वाढतात.
सीबीजी सोबतच इतर उपउत्पादनांतूनही उत्पन्न
सीबीजी उत्पादन प्रक्रियेनंतर उरणारी स्लरी वाया जात नाही. तिच्यापासून उच्च दर्जाचे सेंद्रिय खत तयार करता येते, जे बाजारात ४ ते १० रुपये प्रति किलो दराने विकले जाऊ शकते. याशिवाय गोमूत्रापासून जीवामृत, घनजीवामृत आणि सेंद्रिय कीटकनाशक तयार करून अतिरिक्त उत्पन्न मिळवता येते. अशा प्रकारे सीबीजी मॉडेल हे एकल उत्पन्नाचे साधन न राहता एक संपूर्ण वर्तुळाकार (सर्क्युलर) अर्थव्यवस्था तयार करते, जिथे शेण, गोमूत्र आणि स्लरी या सर्वांचा पुरेपूर वापर होतो.
गुंतवणूक आणि सरकारी सहाय्य
सीबीजी प्रकल्प उभारण्यासाठी सुरुवातीला मोठी गुंतवणूक लागते, परंतु केंद्र व राज्य सरकारांकडून यासाठी अनुदान, कर्जसुविधा आणि सबसिडी उपलब्ध आहेत. पेट्रोलियम मंत्रालयाच्या 'सतत' योजनेंतर्गत सीबीजी प्रकल्पांना प्रोत्साहन दिले जाते, ज्यामुळे गुंतवणुकीचा परतावा कालावधी कमी होतो. सहकारी संस्था, स्वयंसेवी संघटना आणि खासगी गुंतवणूकदार एकत्र येऊन असे प्रकल्प उभारल्यास जोखीम विभागली जाते आणि यशाची शक्यता वाढते.
ग्रामीण रोजगार आणि सामाजिक परिवर्तन
सीबीजी प्रकल्पांमुळे गोशाळांच्या आसपास मोठ्या प्रमाणात प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्ष रोजगार निर्माण होतो. शेण संकलन, वाहतूक, संयंत्र चालवणे, गुणवत्ता नियंत्रण, पॅकेजिंग आणि विपणन अशा विविध टप्प्यांवर स्थानिक तरुणांना काम मिळू शकते. यामुळे गावातूनच रोजगार निर्माण झाल्याने शहरांकडे होणारे स्थलांतर कमी होते. त्याचबरोबर भटक्या गोवंशाची समस्याही मोठ्या प्रमाणात सुटू शकते, कारण गोशाळांना शेण हे मौल्यवान संसाधन वाटू लागल्याने अधिकाधिक गोवंश आश्रयाला घेतले जाण्याची शक्यता वाढते.
राष्ट्रीय स्तरावरील संभाव्य परिणाम
भारतात उपलब्ध सुमारे १५ कोटी गोवंशाच्या शेणाचा वैज्ञानिक पद्धतीने सीबीजी निर्मितीसाठी वापर केल्यास, हे मॉडेल देशाच्या ऊर्जा सुरक्षेत मोठे योगदान देऊ शकते. आयात केलेल्या नैसर्गिक वायू आणि कच्च्या तेलावरील अवलंबित्व कमी होऊन परकीय चलनाची मोठी बचत होऊ शकते. त्याचबरोबर पर्यावरण संरक्षण, कार्बन उत्सर्जन कपात आणि स्वच्छ ऊर्जेच्या उद्दिष्टांनाही चालना मिळते.
निष्कर्ष
सीबीजी मॉडेल हे गोशाळांसाठी केवळ एक आर्थिक संधी नसून, ती खऱ्या अर्थाने गौ-क्रांतीची सुरुवात ठरू शकते. शेणासारख्या पूर्वी टाकाऊ मानल्या जाणाऱ्या संसाधनाचे मौल्यवान ऊर्जा-स्रोतात रूपांतर करून गोशाळा स्वयंपूर्ण होऊ शकतात, रोजगार निर्माण करू शकतात आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला नवी दिशा देऊ शकतात. सरकार, सहकारी संस्था, खासगी क्षेत्र आणि शेतकरी यांनी एकत्रितपणे या दिशेने पावले उचलल्यास, गोशाळा दानावर अवलंबून राहण्याऐवजी ग्रामीण विकासाचे खरे इंजिन बनू शकतात.
No comments:
Post a Comment