अमर आत्मा आणि पंचमहाभूते: सृष्टीच्या रहस्याचा वेध

 

ऋग्वेदाच्या पहिल्या मंडळातील १६४ व्या सूक्तातील एका ऋचेत ऋषी दीर्घतमा यांनी अतिशय सुंदर आणि तात्विक विचार मांडला आहे. मनुष्याच्या शरीरात जीव आणि आत्मा दोन्ही निवास करतात. जरी शरीराचा नाश झाला तरी जीवात्मा नष्ट होत नाही, तर तो दुसरे स्वरूप धारण करत राहतो. जन्म-मृत्यूचे हे चक्र असेच अविरत सुरू राहते. आत्मा साक्षीभावाने जीवात्म्यासोबत सदैव राहत असतो,
 
अपाङ् प्राङनेति स्वधया गृभीत अमर्त्यो मर्त्येण स योनिः।
ता शश्वन्तो विषूचीना वियन्तो नान्यं चिक्युरूप जन्म न मृत्यम्॥
 
ऋषी म्हणतात, जीव आपल्या केलेल्या कर्मांच्या बंधनामुळे कधी नीच योनीत जन्म घेतो, तर कधी उत्तम देह प्राप्त करतो. आत्मा अमर आहे, पण तो या मर्त्य (नाशवंत) देहाशी जोडलेला असतो. आत्मा आणि सूक्ष्म मनोमय देह हे दोघे नेहमी एकत्र राहतात आणि विविध लोकांमध्ये भ्रमण करतात. सर्वसामान्य लोक केवळ जीवात्म्याला आणि त्याच्या शरीराला ओळखतात, पण अज्ञानामुळे त्यामागच्या परमेश्वराला ओळखू शकत नाहीत. दुसऱ्या अर्थाने पाहिले तर, "मर्त्य" म्हणजे नाश पावणारा जीव आणि "अमर्त्य" म्हणजे परमेश्वर, हे दोघे सदैव एकत्र असतात. जीवाला लोक सहज ओळखतात, पण मूढजन परमेश्वराला सहजासहजी ओळखू शकत नाहीत.
 
सृष्टीतील स्थावर-जंगम, मनुष्यसहित सर्व प्राणिमात्रांची निर्मिती ही निसर्गाच्या मूळ घटकांपासून म्हणजेच पृथ्वी, जल, तेज (अग्नि), वायू आणि आकाश या पाच महाभूतांपासून झाली आहे. मानवी शरीर आणि इतर सर्व प्राणी हे याच पंचमहाभूतांची जैविक, रासायनिक आणि भौतिक संरचना आहेत. ही पंचमहाभूते शरीरात निवास करतात; त्यामुळे शरीर नष्ट झाले तरी पंचमहाभूते कधीही नष्ट होत नाहीत. केवळ त्यांचे स्वरूप वेगवेगळ्या प्राण्यांच्या आणि निसर्गाच्या रचनेनुसार बदलत राहते.
 
आजच्या वैज्ञानिक दृष्टिकोन असणाऱ्या पिढीच्या मनात हा प्रश्न येणारच, की हा अविनाशी आत्मा खरोखरच आहे का? आणि असेल तर त्याला कसे ओळखायचे? हा प्रश्न प्रत्येक विचारशील व्यक्तीच्या मनात येतो. वेदात ज्या अविनाशी आत्म्याला 'विभू' म्हटले गेले आहे, त्यालाच आजचे विज्ञान 'ऊर्जा' (Energy) मानतो. जेव्हा त्या परम चेतनेला किंवा आत्म्याला सृष्टीच्या निर्मितीची इच्छा झाली, तेव्हा त्यात एक सूक्ष्म कंपन (Vibration) झाले, एक आदिम नाद उमटला (ज्याला विज्ञानाच्या भाषेत 'बिग बँग' सिद्धांताशीही जोडता येते). त्यातूनच पंचमहाभूतांची निर्मिती झाली. ही पंचमहाभूते सतत आपले रूप बदलत असतात, ज्यामुळे संपूर्ण ब्रह्मांडात 'जन्म-मृत्यूचे चक्र' सदैव सुरू राहते.
 
आपण आपल्या शरीराला ओळखतो आणि पंचमहाभूतांचे ज्ञानही आपल्याला आहे. मात्र, या सर्वांच्या पलीकडे असणाऱ्या त्या मूळ अविनाशी आत्म्याचे ज्ञान कसे होणार? जो व्यक्ती हे पूर्णपणे ओळखतो की या चराचर सृष्टीतील प्रत्येक घटकात त्याच परमात्म्याचा निवास आहे, तो ज्ञानी व्यक्ती कोणाचीही घृणा करत नाही. तो सर्वभूतेषु समदर्शी बनून, कर्मबंधनातून पूर्णपणे मुक्त होतो आणि याच शरीरात जिवंत राहूनही 'मोक्षाचा' आनंद अनुभवतो.