समर्थ विचार: मंदिर आणि मठांचे व्यवस्थापन

 

आपल्या सनातन धर्मात मंदिर हे केवळ देवदर्शन आणि पूजापाठापुरते मर्यादित स्थान नसून, ते संपूर्ण समाजाला एकत्र बांधणारे आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेला गतिमान करणारे मुख्य केंद्र आहे. मंदिरात साजरे होणारे देवांचे बहुदिवसीय उत्सव, जत्रा, भागवत सप्ताह, प्रवचन आणि कीर्तने याद्वारे केवळ आध्यात्मिक प्रबोधन होत नाही, तर लोककलेचे आणि व्यापाराचे एक विराट व्यासपीठ निर्माण होते. या जत्रांमध्ये समाजातील प्रत्येक घटकाला आणि कलाकाराला हक्काचे स्थान मिळते. नट, बहुरूपी, जादूगार, दशावतारी व गोंधळी कलाकार आणि लोकनृत्य सादर करणाऱ्या नर्तकी आपल्या कलागुणांचे सादरीकरण करतात; ज्यामुळे आपल्या पारंपरिक लोककलांचे जतन होते.
 
यासोबतच, लहान मुलांची खेळणी विकणारे, सुवासिक द्रव्ये, गृहोपयोगी वस्तू आणि विविध साहित्याचे स्टॉल्स लावणारे छोटे व्यापारी, तसेच ज्ञानप्रसाराचे काम करणारे पुस्तक विक्रेते यांना या निमित्ताने मोठी बाजारपेठ मिळते. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, मंदिराच्या परिसरात भरणाऱ्या या जत्रांमुळे त्या भागातील शेतकरी, कुंभार, विणकर आणि हस्तकला कारागिरांच्या उत्पादनांना थेट ग्राहक मिळून ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला (Rural Economy) मोठे चलन मिळते. उत्सवकाळात दूरवरून येणाऱ्या भाविकांच्या सेवेसाठी आयोजित करण्यात येणारी मोफत वैद्यकीय (मेडिकल) शिबिरे आणि अन्नछत्रे हे मंदिराच्या सामाजिक बांधिलकीचे उत्तम उदाहरण आहे. थोडक्यात सांगायचे तर, आपली मंदिरे ही केवळ उपासनेची ठिकाणे नसून ती कला, संस्कृती, व्यापार, आरोग्य आणि समाजकल्याण यांचा मेळ घालणारी एक आदर्श, स्वयंपूर्ण व्यवस्था आहे.
 
संत समर्थ रामदास स्वामी हे केवळ पारमार्थिक संत नव्हते, तर ते एक द्रष्टे समाजसंघटक आणि कुशल व्यवस्थापक होते. त्यांनी शिवकाळात महाराष्ट्रात उभारलेली मंदिरे ही केवळ उपासनेची ठिकाणे नव्हती, तर ती संकटकाळात समाजाला धान्य, आश्रय आणि बळ देणारी प्रमुख केंद्रे होती. समर्थांनी महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यात ११०० पेक्षा जास्त मठांची आणि मारुती मंदिरांची स्थापना केली. एका मध्यवर्ती केंद्रातून (चाफळ) या सर्व मठांचे जाळे आणि तिथे काम करणारे शेकडो तरुण 'रामदासी' कार्यकर्ते सांभाळणे, हे उत्कृष्ट नेटवर्क मॅनेजमेंट (Network Management) आणि नेतृत्वाचे उत्तम उदाहरण आहे. असे करताना मठ आणि मंदिर कसे बांधले पाहिजे, तिथली व्यवस्था कशी असायला पाहिजे, याचे विस्तृत वर्णन श्री सार्थ दासबोधातील 'अर्चन भक्ती' आणि इतर समासांमध्ये केले आहे.
 
१. मंदिराचा परिसर वैभवपूर्ण असावा
 
समर्थ रामदास स्वामी म्हणतात की, जुनी झालेली देवळे व मंदिरे यांचा जीर्णोद्धार करावा आणि त्यासाठीचे आवश्यक ते काम तत्परतेने पूर्ण करावे. हत्ती, रथ, घोडे, सिंहासने, चौरंग, पालख्या, सुखावह वाहने, मंचक, डोलारे, विमाने इत्यादी सर्व साधने नूतनीकरण करून सज्ज ठेवावीत. मेघडंबरी, छत्रे, चामरे, अब्दागिऱ्या, निशाणे या वस्तू काळजीपूर्वक सांभाळाव्यात. देवाची नाना प्रकारची वाहने, बसण्यासाठी उत्तम ठिकाणे आणि विविध प्रकारची सुवर्णासने वगैरे प्रयत्नपूर्वक जपून ठेवावीत. भुवने, कोठड्या, पेट्या, पेटारे, रांजण, हौद, घागरी अशा मौल्यवान व उपयुक्त वस्तू अतिप्रयत्नाने जमा कराव्यात.
 
संकटप्रसंगी उपयोगी पडणारी अनेक भुयारे, तळघरे आणि त्यांना जोडणारे गुप्त बोगदे, विविध स्थळांना जोडणारी गुप्त द्वारे आणि अत्यंत मूल्यवान वस्तूंची भांडारे (खजिना) प्रयत्नपूर्वक निर्माण करून त्यांचे जतन करावे. उत्तम जागा निवडून भव्य मंदिराची निर्मिती करावी. तिथे अनेक देवकुळे, शिखरे, मोठी पटांगणे, मंडप, धर्मशाळा, विहिरी, सरोवरे, मठ इत्यादींचे बांधकाम करावे. मंदिराच्या परिसरात सुंदर वन-उपवने आणि सुगंधी फुलांच्या बागा (पुष्पवाटिका) असाव्यात; जिथे ऋषी-मुनी आणि तपस्वी शांत वातावरणात तपश्चर्या करू शकतील. शुक (पोपट), सारिका (मैना), मोर (मयूर) व कोकिळा यांसारखे पक्षी आपल्या मधुर आवाजाने तो परिसर जिवंत ठेवतील. या निसर्गरम्य आणि पवित्र परिसरात देवाच्या सेवेसाठी व वैभवासाठी गाई, म्हशी, घोडे, हत्ती, तसेच तलावात विहार करणारी बदके यांसारखे पशू-पक्षी मंदिराला अर्पण करावेत.
 
२. भक्तांची व्यवस्था
 
तडाग कूप आणि सरोवर। निर्मळोदके भरले दिसावे।
धर्मशाळा आणि अन्नछत्र। जेथे विसावे साधूपात्र॥
 
मंदिरात होणाऱ्या उत्सवांमध्ये भाग घेण्यासाठी आणि जत्रेसाठी दूरवरून येणाऱ्या भाविकांची तसेच साधू-संतांची सोय करणे हे मंदिराचे प्रमुख कर्तव्य आहे. त्या काळात लोक पायी चालत देवदर्शनासाठी येत असत. अनेकदा त्यांच्याजवळ पुरेसा पैसा किंवा खाण्या-पिण्याचे साहित्य नसायचे. समर्थांनी यासाठी मंदिर उभारताना मंदिराच्या परिसरात स्वच्छ पाण्याची, निवासाची आणि भोजनाची चोख व्यवस्था असावी, असे निर्देश दिले आहेत. भक्तांना स्नानासाठी आणि पिण्याच्या पाण्यासाठी मंदिराच्या आवारात तलाव (तडाग), विहीर (कूप) किंवा सरोवर असावे, जे नेहमी निर्मळ पाण्याने भरलेले असेल. तसेच प्रवाशांच्या हक्काच्या निवासासाठी 'धर्मशाळा' आणि भुकेलेल्यांसाठी अखंड 'अन्नछत्र' चालवले जावे, जेणेकरून तिथे येणाऱ्या साधू-संतांना व गरिबांना हक्काचा आश्रय मिळेल.
 
३. अन्नभंडार (धान्यकोठी) आणि सामग्री व्यवस्था
 
मंदिराच्या कोठारांमध्ये नेहमी मुबलक धान्य भरून ठेवलेले असावे आणि सर्व प्रकारची सामग्री आधीच तयार करून ठेवावी. गरजेच्या वेळी, उत्सवाप्रसंगी किंवा दुष्काळासारख्या आपत्कालीन परिस्थितीत ती सामग्री अत्यंत आदराने, नियोजित पद्धतीने आणि चातुर्याने लोकांच्या सेवेसाठी वापरावी.

४. संकटकालीन व्यवस्थापन (Crisis Management) व सुरक्षा
 
शिवकाळात परकीय आक्रमणे आणि दुष्काळ या दोन्ही संकटांचा सातत्याने सामना करावा लागत होता. अशा वेळी मंदिरांमध्ये तळघरे आणि धान्य कोठारे सज्ज ठेवण्याचा समर्थांचा विचार म्हणजेच आजच्या काळातील 'Risk & Crisis Management' होय.

भुयेरीं तळघरें आणी विवरें । नाना स्थळें गुप्त द्वारें ।
अनर्घ्ये वस्तूंचीं भांडारें । येत्नें करीत जावीं ॥  
 
समर्थ म्हणतात की, मंदिरात गुप्त भुयारे, तळघरे, विवरे अशी अनेक गुप्त स्थळे आणि त्यांना जोडणाऱ्या गुप्त वाटा तयार कराव्यात. तसेच अमूल्य वस्तू सुरक्षित ठेवण्यासाठी गुप्त भांडारे प्रयत्नपूर्वक बनवावीत. भारताच्या इतिहासात मंदिरांवर वारंवार परकीय आक्रमणे झाली. लुटारू राज्यकर्त्यांनी मंदिरांतील सोने, मूर्ती व मौल्यवान संपत्ती लुटण्याचा प्रयत्न केला. अशा संकटकाळात गुप्त भुयारे व तळघरांमुळे देवाची मूर्ती तसेच खजिना शत्रूच्या नजरेपासून सुरक्षित राहत असे. गुप्त द्वारांमुळे पुजारी व भाविक संकटसमयी सुखरूप बाहेर पडू शकत असत. भांडारांमध्ये साठवलेले धन पुढे मंदिराच्या पुनर्बांधणीसाठी, धर्मकार्यासाठी व गरजू भक्तांच्या मदतीसाठी उपयोगी पडत असे. थोडक्यात, संकटकाळात मंदिराचे अस्तित्व, देवतेची प्रतिष्ठा आणि शतकानुशतके जमवलेली संपत्ती या सर्वांचे रक्षण या गुप्त व्यवस्थेमुळे शक्य होत असे. समर्थांनी हे केवळ आध्यात्मिक नव्हे, तर अत्यंत व्यावहारिक दृष्टिकोनातून सांगितले आहे.
 
५. आदर्श मंदिर प्रबंधक: समर्थांच्या 'महंत लक्षणां'तील व्यवस्थापकीय दृष्टी
 
समर्थ रामदास स्वामींच्या मते, मंदिराची भव्य व्यवस्था सांभाळणारा 'महंत' किंवा प्रबंधक (Manager) हा अत्यंत कार्यक्षम, चतुर आणि उत्तम जनसंपर्क असणारा असावा. समर्थांनी 'महंत लक्षणे' सांगताना स्पष्ट केले आहे की, प्रबंधकाने केवळ एकांतात न बसता 'जनांत मिसळावे' (लोकसंग्रह करावा), पण आपले अंतःकरण ईश्वराशी जोडून ठेवावे.
 
एका आदर्श प्रबंधकाकडे प्रचंड सोशीकपणा आणि 'सावधपण' असावे, जेणेकरून मंदिराच्या कोठारातील धान्य, हिशोब आणि सुरक्षितता यात कोणतीही त्रुटी राहणार नाही. 'आधी केले मग सांगितले' या उक्तीप्रमाणे महंताने स्वतः कष्ट करून इतरांसमोर आदर्श ठेवावा. त्याने कोणाचेही मन न दुखवता, सर्वांना सोबत घेऊन मंदिराचे उत्सव, अन्नछत्रे आणि सामाजिक कार्ये तडीस न्यावीत. प्रबंधकाकडे 'राजकारण' (म्हणजेच व्यवहारातील चातुर्य व मुत्सद्दीपणा) असावे, जेणेकरून तो बाह्य संकटांपासून मंदिराचे रक्षण करू शकेल आणि अंतर्गत व्यवस्था शिस्तीत राखेल. थोडक्यात, समर्थांचा महंत हा आजच्या काळातील एका सक्षम 'CEO' सारखा आहे, ज्याच्याकडे आध्यात्मिक नैतिकतेचे अधिष्ठान आणि व्यावहारिक प्रशासनाचे (Administration) अजोड कौशल्य आहे. समर्थ म्हणतात:
 
महंतें महंत करावें। युक्तीबुद्धीनें भरावें।
कळावंत करूनि सोडावें। बहुतां जनां॥  
 
महंताने केवळ स्वतःच काम करू नये, तर आपल्या हाताखाली काम करणाऱ्या कार्यकर्त्यांनाही आपल्यासारखेच कार्यक्षम आणि कलावंत (कुशल) बनवावे, जेणेकरून मंदिराची व्यवस्था अविरत आणि सक्षमपणे चालू राहील. यालाच आजच्या कॉर्पोरेट भाषेत 'Succession Planning' (उत्तराधिकारी नियोजन) किंवा 'Team Empowerment' (संघ सक्षमीकरण) म्हणतात.
 
६. भगवंताची पूजा-अर्चा
 
पंचामृतें गंधाक्षतें | पुष्पें परिमळद्रव्यें बहुतें |
धूपदीप असंख्यातें | नीरांजनें कर्पुराचीं ||

समर्थ म्हणतात की, अनेक प्रकारच्या उत्तम सामग्रीने परमेश्वराची पूजा करावी. पंचामृत, गंध-अक्षता, फुले, पुष्कळ परिमळद्रव्ये, धूप-दीप, अनेक प्रकारच्या आरत्या व कापूर नीरांजने; तसेच सुग्रास नैवेद्य, विविध प्रकारची फळे, तांबूल, दक्षिणा, नाना अलंकार, उत्तम वस्त्रे, वनमाळा, पालख्या, छत्रे, आरामदायक सुखासने, मेघडंबरी, अब्दागिऱ्या, दिंड्या, पताका, निशाणे, आणि टाळ-मृदंगाच्या गजर करून देवाचे वैभव वाढवावे.

परंतु, जर प्रतिकूल परिस्थिती असेल आणि बाह्य साधनांची कमतरता असेल, तर समर्थांनी यावरही मार्ग सुचवला आहे. अनुकूल परिस्थिती नसताना आपल्या अंतर्यामी, मनाने षोडशोपचारे भगवंताची पूजा करावी. अशा प्रकारे केलेल्या पूजेला 'मानसपूजा' असे म्हणतात. जे जे भव्य-दिव्य अलंकार आणि वैभव आपल्याला प्रत्यक्ष अर्पण करता येत नाही, ते कल्पनेने निर्माण करून मनातील परमात्म्याला अत्यंत मनोभावे अर्पण करावे.
 
ऐसी पूजा न घडे बरवी | तरी मानसपूजा करावी |
जें जे आपणांस पाहिजे | तें तें कल्पून वाहिजे |
येणें प्रकारें कीजे | मानसपूजा ||
 
सारांश: समर्थ रामदास स्वामींनी दासबोधाच्या माध्यमातून मांडलेली मंदिर व मठ व्यवस्था ही केवळ धार्मिक कर्मकांडांपुरती मर्यादित नसून, ते एक अत्यंत प्रगत, व्यवहार्य आणि आदर्श सामाजिक-प्रशासकीय मॉडेल (Administrative Model) आहे. समर्थांच्या काळात मंदिरांना केवळ भक्तीचे केंद्र न ठेवता, समाजप्रबोधन, आपत्कालीन साहाय्य आणि लोककल्याणाचे मुख्य व्यासपीठ बनवले गेले.

आजच्या २१ व्या शतकातील आधुनिक व्यवस्थापन शास्त्राचा (Modern Management) विचार केला तर, समर्थांचे हे विचार थक्क करणारे आहेत. त्यांनी 'अर्चन भक्ती'च्या बहाण्याने दिलेले धडे प्रत्यक्षात Infrastructure Management (मंदिराचा परिसर व वास्तू विकास), Hospitality & Supply Chain (भक्तांची सोय, धर्मशाळा आणि अन्नछत्रांचे नियोजन), Crisis Management (संकटसमयी भुयारे व खजिन्याचे रक्षण), आणि Human Resource & Leadership Development (महंत लक्षणे आणि कार्यकर्त्यांचे सक्षमीकरण) यांचे उत्कृष्ट मार्गदर्शन करतात.
 
थोडक्यात सांगायचे तर, आजच्या काळातील कोणत्याही मोठ्या संस्थेला, कॉर्पोरेट कंपनीला किंवा सार्वजनिक व्यवस्थेला यशस्वीपणे चालवण्यासाठी ज्या नेतृत्वाची, दूरदृष्टीची आणि शिस्तीची गरज असते, ती सर्व मूल्ये समर्थांनी शतकांपूर्वीच आपल्या मंदिर व्यवस्थापनात गुंफली होती. आध्यात्मिक अधिष्ठानाला जेव्हा चतुर व्यवहाराची आणि सामाजिक बांधिलकीची जोड मिळते, तेव्हाच एक स्वयंपूर्ण आणि आदर्श समाज निर्माण होऊ शकतो, हाच समर्थांच्या या मंदिर व्यवस्थापनाचा मुख्य गाभा आहे. त्यांचे हे विचार आजच्या आधुनिक व्यवस्थापकांसाठी आणि मंदिर प्रशासकांसाठी मार्गदर्शक दिवा ठरतात.