वेदवाणी: यशाची गुरुकिल्ली - विद्या, आरोग्य आणि पुरुषार्थ

प्राचीन काळापासून वेद हे संपूर्ण जगाला सत्य आणि धर्माच्या मार्गावर चालण्याची दिव्य प्रेरणा देत आले आहेत. केवळ आध्यात्मिक प्रगतीच नव्हे, तर श्रेष्ठ विद्या प्राप्त करणे आणि तिचा समाजासाठी प्रचार-प्रसार करणे यावर वेदांचा मुख्य भर राहिला आहे. आळसाचा पूर्णपणे त्याग करून शरीराने निरोगी राहणे आणि अखंड पुरुषार्थ करणे, हाच मानवी जीवनाचा खरा उद्देश असल्याचे वेद आपल्याला सांगतात. यजुर्वेदातील खालील ऋचेमध्ये (मंत्रात) नेमका हाच यशस्वी जीवन जगण्याचा संदेश अत्यंत सुंदर रितीने दिला आहे."

कस्त्वा युनक्ति स त्वा युनक्ति कस्मै त्वा युनक्ति तस्मै त्वा युनक्ति। कर्मणे वाँवेषाय वाम् ॥यजु.१.६॥

वेद मंत्राचा अर्थ आणि उपदेश: या मंत्रात प्रश्नोत्तराच्या रूपाने परमेश्वराने जीवांना उपदेश केला आहे.

प्रश्न: ‘कोण मला सत्कर्म करण्यासाठी प्रवृत्त करतो?’

उत्तर: तो प्रजापती म्हणजेच परमेश्वरच तुम्हांला वेदाच्या उपदेशाच्या माध्यमातून पुरुषार्थ करण्याची आणि उत्तम, चांगले कर्म करण्याची प्रेरणा देतो.

विद्यार्थ्याचा विद्वानास प्रश्न: ‘कोण आहे जो अंतर्यामीरूपाने माझ्या आत्म्यामध्ये सत्याचा प्रकाश करतो?’

विद्वानाचे उत्तर: ‘सर्वव्यापक जगदीश्वर सत्याचा प्रकाश देतो.’

प्रश्न: 'तो परमेश्वर आम्हांला कोण-कोणत्या प्रयोजनासाठी उपदेश करतो आणि आज्ञा देतो?’

उत्तर: ‘सुखाच्या प्राप्तीकरिता, सुखस्वरूप परमेश्वराच्या प्राप्तीकरिता आणि सत्य-विद्या व सत्य-धर्माच्या प्रसाराकरिता.’

प्रश्न: ‘तो ईश्वर मला आणि तुम्हांला कोणते कर्म करण्यासाठी उपदेश देतो?’

उत्तर: ‘यज्ञ करण्यासाठी.’

प्रश्न: ‘तो कोण-कोणत्या पदार्थांच्या प्राप्तीसाठी आज्ञा करतो?’

उत्तर: ‘सर्व विद्यांच्या प्राप्तीसाठी आणि त्यांच्या प्रचारासाठी.’
 
या ऋचेत ऋषि म्हणतात,  माणसाने प्रामुख्याने दोन उद्दिष्टांसाठी प्रवृत्त व्हावे-
पहिले म्हणजे पुरुषार्थ करणे व शरीर निरोगी ठेवून चक्रवर्ती राज्यपदाची प्राप्ती करणे; आणि दुसरे उद्दिष्ट म्हणजे सर्व विद्या चांगल्या प्रकारे अवगत करून त्यांचा प्रचार-प्रसार करणे. कोणत्याही माणसाने पुरुषार्थाचा त्याग करून आळसाचा आश्रय कदापि करू नये. (संदर्भ: यजुर्वेद भाष्य - पंडित वेदकुमार वेदालंकार)
 
आधुनिक युगाच्या संदर्भात वरील ऋचेचे विश्लेषण:

आजच्या आधुनिक युगात, एक विद्यार्थी म्हणून विद्या प्राप्त करण्याचा उद्देश काय असावा आणि तो कसा पूर्ण करावा, याचे विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे:
 
१. विद्या प्राप्तीचा उद्देश (Objective)
 
यजुर्वेदाच्या भाष्यात सांगितलेले दोन मुख्य उद्देश आजच्या आधुनिक भाषेत खालीलप्रमाणे लागू होतात:

चक्रवर्ती राज्यपदाची प्राप्ती (Leadership & Financial Independence): आजच्या काळात 'चक्रवर्ती राज्य' म्हणजे कोणावर जुलूम करणे नव्हे, तर आपल्या क्षेत्रात सर्वोच्च स्थान (Excellence) गाठणे. विद्यार्थ्याचा उद्देश केवळ एक नोकरी मिळवणे हा नसून, आपल्या ज्ञानातून उद्योग, तंत्रज्ञान, कला किंवा प्रशासनात नेतृत्व (Leadership) निर्माण करणे हा असला पाहिजे.

निरोगी शरीर आणि पुरुषार्थ: तंत्रज्ञानाच्या युगात शारीरिक आणि मानसिक आरोग्य टिकवून ठेवणे हा मुख्य उद्देश आहे, जेणेकरून आपण आपल्या कौशल्याचा पूर्ण वापर करू शकू.

विद्येचा प्रचार-प्रसार (Social Responsibility): स्वतः शिकून मोठे होणे हा अर्धवट उद्देश झाला. खऱ्या विद्येचा उद्देश 'सामुदायिक विकास' हा आहे. आपण जे शिकलो, त्यातून समाजातील इतरांचे जीवन कसे सुकर करता येईल (उदा. नवीन शोध लावणे, गरजूंना शिकवणे, योग्य मार्गदर्शन करणे) हा व्यापक दृष्टिकोन असणे आवश्यक आहे.
 
२. हा उद्देश कसा पूर्ण करावा? (Implementation with Modern Examples)
 
आळसाचा त्याग आणि सातत्य (Overcoming Procrastination): भाष्यात स्पष्ट म्हटले आहे की, "माणसाने पुरुषार्थाचा त्याग करून आलस्याचे ग्रहण कदापी करू नये." आजच्या काळात सोशल मीडियाचे व्यसन आणि रिल्स पाहण्यात वेळ घालवणे हा आधुनिक आळस आहे. यावर मात करून विद्यार्थ्यांनी आपल्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित केले पाहिजे.

कौशल्याधारित शिक्षण (Skill-based Learning): केवळ पदवी (Degree) मिळवणे म्हणजे विद्या नव्हे. आजच्या उदाहरणाने सांगायचे तर, आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI), डेटा सायन्स, कोडिंग, किंवा कोणतीही व्यावसायिक कला आत्मसात करून त्यात 'उत्कृष्टता' मिळवणे म्हणजे खरा पुरुषार्थ होय.

ज्ञानाचा समाजासाठी उपयोग (Knowledge Sharing): आजचे तरुण ओपन सोर्स सॉफ्टवेअर बनवतात, डिजिटल माध्यमांतून मोफत शिक्षण देतात किंवा स्टार्टअप्स सुरू करून नवीन रोजगार निर्माण करतात. हे यजुर्वेदातील 'विद्येच्या प्रचाराचे' उत्तम आधुनिक उदाहरण आहे.
 
अखंड पुरुषार्थाची आधुनिक प्रेरणादायी उदाहरणे
 
यजुर्वेदाने सांगितलेला हा अखंड पुरुषार्थ आणि विद्येचा प्रसार आजच्या काळात खालील महान व्यक्तींच्या उदाहरणांतून स्पष्टपणे दिसून येतो:
 
१. योग आणि शिक्षण क्षेत्र (बाबा रामदेव): योगऋषी बाबा रामदेव हे अखंड पुरुषार्थाचे उत्तम उदाहरण आहेत. ते दररोज पहाटे ४ वाजल्यापासून रात्री १० वाजेपर्यंत अविरत कष्ट करतात. निरोगी शरीर आणि योगाच्या बळावर त्यांनी केवळ भारतातच नव्हे, तर जगभरात 'स्वदेशी' आणि आरोग्याचा प्रचार केला. आज 'भारतीय शिक्षण बोर्डा'च्या माध्यमातून ते भारतीय संस्कृती आणि आधुनिक शिक्षणाचा प्रसार संपूर्ण देशात करत असून यजुर्वेदाचा आदर्श जिवंत करत आहेत.

२. राजकीय आणि राष्ट्रसेवा क्षेत्र (पंतप्रधान नरेंद्र मोदी): पंतप्रधान नरेंद्र मोदी हे वयाच्या ७५ व्या वर्षीही अत्यंत निरोगी राहून दिवसातील १६-१८ तास काम करतात, जो एक प्रचंड पुरुषार्थ आहे. त्यांनी योग, शिस्तबद्ध जीवनशैली आणि कठोर कष्टांच्या जोरावर भारताला जागतिक पातळीवर एक 'चक्रवर्ती' म्हणजेच अग्रगण्य राष्ट्र बनवण्याचा ध्यास घेतला आहे. 'नवे शैक्षणिक धोरण' (NEP) आणून त्यांनी देशातील तरुणांना कौशल्याधारित आणि सत्य विद्या देण्याचा मोठा मार्ग मोकळा केला आहे.

३. माहिती तंत्रज्ञान आणि उद्योग क्षेत्र (एन. आर. नारायण मूर्ती): इन्फोसिसचे सह-संस्थापक नारायण मूर्ती यांनी आपल्या तंत्रज्ञानाच्या 'विद्येचा' आणि बुद्धीचा वापर करून भारतात आयटी (IT) क्रांती घडवून आणली. अत्यंत साधी जीवनशैली आणि शिस्तीच्या बळावर त्यांनी शून्यातून प्रचंड पुरुषार्थ केला आणि भारतीय आयटी क्षेत्राला जागतिक पातळीवर सर्वोच्च (चक्रवर्ती) स्थान मिळवून दिले. त्यांनी केवळ स्वतःच संपत्ती कमावली नाही, तर लाखो तरुणांना रोजगार देऊन आणि ज्ञान तंत्रज्ञानाचा प्रसार करून सामाजिक जबाबदारीचे उत्तम उदाहरण देशासमोर ठेवले.