Wednesday, November 18, 2026

वेदवाणी: चक्षु प्रपश्येमाक्षभिर्यजतत्रा: दृष्टीचे पावित्र्य आणि आजच्या डिजिटल युगातील आव्हान

 


यजुर्वेदातील एका सुंदर मंत्रात म्हटले आहे
,"भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्रा:". याचा अर्थ असा की, आपले डोळे केवळ पाहण्यासाठी नसून, जे काही पाहावे ते मंगलमय, कल्याणकारी आणि सत्य असावे. आपली दृष्टी विषयानुसार अचूक पाहण्यात आणि त्यानुसार योग्य व्यवहार करण्यात समर्थ होवो, हीच या प्रार्थनेची मूळ भावना आहे. जन्माला आल्यानंतर एक लहान बालक सर्वप्रथम आपल्या डोळ्यांनीच हे जग पाहते. आई-वडिलांचे किंवा जवळच्या व्यक्तींचे हालणारे ओठ पाहून तो बोलणे शिकतो, त्यांच्या पावलांवर पाऊल ठेवून तो चालणे शिकतो. लहानपणापासून डोळ्यांनी जे काही पाहिले जाते, त्याचेच आयुष्यभर अनुकरण करण्याची मानवी प्रवृत्ती असते. त्यामुळे "आपण  जे  पाहतो, जसे पाहतो, तसे जगतो" हे अक्षरशः सत्य आहे.

दृष्टी ही सृष्टी ठरवते. जर आपण डोळ्यांनी चांगल्या विचारांचे, उत्तम साहित्याचे, आणि मार्गदर्शक गोष्टींचे दर्शन घेतले, तर आपले वर्तनही तसेच सुसंस्कृत बनेल. म्हणूनच, यजुर्वेदाचा हा मंत्र आपल्या जीवनाचा स्थायी भाव बनला पाहिजे, जेणेकरून आपले डोळे केवळ बाह्य जग पाहणार नाहीत, तर जीवनाला योग्य दिशा देणारी आंतरिक दृष्टी देखील विकसित करतील.

आई-वडिलांची पहिली जबाबदारी : मुलांच्या व्यक्तिमत्त्वाची जडणघडण सर्वप्रथम घरातूनच सुरू होते. मुलांना चांगले पाहण्याचा आणि चांगले वागण्याचा उपदेश करण्यापेक्षा आई-वडिलांनी स्वतःच्या आचरणातून त्यांच्यासमोर आदर्श निर्माण करणे अधिक महत्त्वाचे आहे. घरामध्ये कोणते साहित्य वाचले जाते, दूरचित्रवाणीवर कोणते कार्यक्रम पाहिले जातात, मोबाईलवर कोणत्या गोष्टी पाहिल्या जातात, तसेच घरातील व्यक्ती एकमेकांशी कशा प्रकारे बोलतात आणि इतरांशी कसा व्यवहार करतात, या सर्व गोष्टींचा मुलांच्या मनावर खोल परिणाम होत असतो. आई-वडिलांनी स्वतः उत्तम साहित्याचे वाचन करावे, ज्ञानवर्धक कार्यक्रम पाहावेत, स्त्रियांचा सन्मान करावा, वडीलधाऱ्यांचा आदर करावा आणि सत्य, प्रामाणिकपणा व सदाचार यांचे पालन करावे. कारण मुले केवळ उपदेशातून नव्हे, तर अनुकरणातून अधिक शिकतात. आपण मुलांना जे करण्यास सांगतो, ते स्वतःही आपल्या वर्तनातून दाखवले पाहिजे.

सोशल मीडियाची जबाबदारी: आजच्या काळात मोबाईल आणि सोशल मीडिया हे मुलांच्या जीवनाचा अविभाज्य भाग बनले आहेत. इंटरनेटच्या माध्यमातून ज्ञानाचे प्रचंड भांडार उपलब्ध झाले असले, तरी त्याचबरोबर अश्लीलता, हिंसा, विकृत मनोरंजन, दिशाभूल करणारी माहिती आणि चुकीच्या प्रवृत्तींनाही सहज प्रवेश मिळाला आहे. त्यामुळे सोशल मीडिया कंपन्यांनी अल्पवयीन मुलांसाठी योग्य वयोगटानुसार सामग्री उपलब्ध करून देणे, अश्लील व हिंसक सामग्रीवर नियंत्रण ठेवणे आणि पालकांना प्रभावी नियंत्रणाची साधने उपलब्ध करून देणे आवश्यक आहे. केवळ अधिकाधिक प्रेक्षक आणि आर्थिक नफा मिळविण्याच्या उद्देशाने मुलांच्या कोवळ्या मनावर विपरीत परिणाम करणारी सामग्री प्रसारित होऊ नये, याची काळजी घेणे हीदेखील त्यांची सामाजिक जबाबदारी आहे.

प्रिंट आणि इलेक्ट्रॉनिक मीडियाची भूमिका: वृत्तपत्रे, मासिके, दूरचित्रवाणी वाहिन्या आणि इतर प्रसारमाध्यमे ही समाजाची वैचारिक जडणघडण करणारी महत्त्वाची साधने आहेत. त्यांनी केवळ सनसनाटी बातम्या, गुन्हेगारी, हिंसा आणि अश्लीलतेला प्राधान्य न देता ज्ञान, विज्ञान, साहित्य, संस्कृती, नैतिक मूल्ये आणि प्रेरणादायी व्यक्तिमत्त्वांना योग्य स्थान द्यावे. विशेषतः मुलांसाठी दर्जेदार बालसाहित्य, विज्ञानविषयक माहिती, महापुरुषांचे चरित्र, इतिहास आणि संस्कारक्षम कार्यक्रम मोठ्या प्रमाणावर उपलब्ध करून द्यावेत. प्रसारमाध्यमांनी समाजाला जे दाखवले जाते, त्याचा पुढील पिढीच्या विचारांवर आणि वर्तनावर काय परिणाम होईल, याचाही विचार केला पाहिजे.

शाळा आणि शिक्षकांची जबाबदारी: मुलांच्या दृष्टीला योग्य दिशा देण्यात शाळेची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे. शिक्षण म्हणजे केवळ पाठ्यपुस्तकातील धडे शिकविणे किंवा परीक्षेत चांगले गुण मिळविणे नव्हे. विद्यार्थ्यांमध्ये चांगले साहित्य वाचण्याची आवड, विचार करण्याची क्षमता, विवेकबुद्धी आणि योग्य-अयोग्य यातील फरक ओळखण्याची समज विकसित करणे हेही शिक्षणाचे उद्दिष्ट असले पाहिजे. शाळांमध्ये ग्रंथालये समृद्ध असावीत, महापुरुषांची चरित्रे, उत्तम कथा, विज्ञानविषयक पुस्तके आणि प्रेरणादायी साहित्य विद्यार्थ्यांना वाचण्यासाठी उपलब्ध असावे. शिक्षकांनी केवळ शिकविण्यापुरती आपली भूमिका मर्यादित न ठेवता स्वतःच्या आचरणातून विद्यार्थ्यांसमोर आदर्श ठेवावा. विद्यार्थ्यांना इंटरनेट आणि सोशल मीडियाचा योग्य वापर, माहितीची सत्यता पडताळण्याची पद्धत आणि चुकीच्या सामग्रीपासून स्वतःचे संरक्षण करण्याचे शिक्षणही दिले पाहिजे.

शेवटी, जबाबदारी संपूर्ण समाजाची: मुलांच्या हातात मोबाईल देऊन किंवा त्यांना इंटरनेटपासून पूर्णपणे दूर ठेवून ही समस्या सुटणार नाही. त्याऐवजी त्यांच्या मनात विवेकबुद्धी विकसित करणे आवश्यक आहे, जेणेकरून ते स्वतःहून चांगले आणि वाईट यातील फरक ओळखू शकतील. आई-वडील, शिक्षक, शाळा, प्रसारमाध्यमे, सोशल मीडिया कंपन्या आणि शासन या सर्वांनी आपापली जबाबदारी प्रामाणिकपणे पार पाडली, तरच मुलांसाठी निकोप आणि संस्कारक्षम वातावरण निर्माण होईल.

आपली पुढची पिढी काय पाहते, काय वाचते आणि काय ऐकते, यावरच तिच्या विचारांची आणि चारित्र्याची दिशा ठरणार आहे. म्हणूनच यजुर्वेदातील शुभदृष्टीची प्रार्थना केवळ वैयक्तिक जीवनापुरती मर्यादित न ठेवता ती कौटुंबिक आणि सामाजिक जीवनाचेही ध्येय बनवूया. मुलांना चांगले जग दाखविण्यापूर्वी आपण स्वतः चांगले जगण्याचा आदर्श निर्माण करूया. कारण आज आपण मुलांच्या डोळ्यांसमोर जे जग उभे करू, उद्या तीच मुले त्या जगाचे भविष्य घडवतील. हाच वैदिक ऋचाचा संदेश आहे.

No comments:

Post a Comment