वेदवाणी : पृथ्वीच्या मर्मावर आघात नको

 
वैदिक संस्कृतीत निसर्ग आणि मानव यांचे नाते उपभोगाचे नसून सह-अस्तित्वाचे आणि कृतज्ञतेचे राहिले आहे. आपल्या प्राचीन ग्रंथांनी नेहमीच मानले आहे की आपण या धरतीची लेकरे आहोत आणि ही धरा आपली माता आहे ("माता भूमिः पुत्रो अहं पृथिव्याः"). अथर्ववेदातील भूमिसूक्त याच शाश्वत सत्याची आठवण करून देते, जिथे ऋषी पृथ्वीची क्षमा मागत म्हणतात:
 
"यत् ते भूम विक्षणामि क्षिप्रं तद् अपि रोहतु।
मा ते मर्म विमृग्वरि मा ते हृदयम् अर्पिषम्॥"
 
ऋषी धरतीमातेची क्षमायाचना करत म्हणतात, हे पृथ्वी! खनन किंवा दोहनाने मी तुझ्या शरीराला जी इजा करीन, ती लवकर पुन्हा भरून येवो. हे सर्वव्यापिनी! मी तुझ्या मर्मावर किंवा तुझ्या हृदयावर आघात करू नये.
 
हा मंत्र आपल्याला शिकवतो की निसर्गाकडून आपल्या गरजा भागवणे हा अपराध नाही, परंतु निसर्गाच्या मूळ स्वरूपाला कायमची हानी पोहोचवणे हा मानवतेच्या विनाशाचा मार्ग आहे.
 
धरतीने ध्रुवापासून विषुववृत्तापर्यंत, प्रत्येक प्रदेशात तेथील वातावरणानुसार माणसासाठी पुरेशा सुविधा दिल्या आहेत. निसर्गाचा संदेश स्पष्ट आहे: जितके आवश्यक तितकेच घ्या आणि ज्याचे पुनरुज्जीवन शक्य नाही, त्याचे दोहन थांबवा. जीवनासाठी आवश्यक सर्व गोष्टी धरतीने पृष्ठभागावरच सहज उपलब्ध करून दिल्या आहेत, जसे पिण्यासाठी स्वच्छ पाणी आणि घर बांधण्यासाठी गवत, बांबू व माती इत्यादी.
 
जेव्हा एखादा शेतकरी आपल्या उपजीविकेसाठी किंवा जगण्यासाठी जमिनीवर नांगर चालवतो, तेव्हा तो तिच्या पृष्ठभागावर थोडासा आघात करतो, जो निसर्ग आपल्या पुनरुत्पादक शक्तीने (Regeneration) भरून काढतो. हे दोहन आहे, म्हणजे गरजेइतकेच घेणे आणि त्याची भरपाई करणे. परंतु जेव्हा हेच नाते वासना, अंदाधुंद उपभोग (Consumerism) आणि लोभाचे रूप घेते, तेव्हा माणूस आईचे दूध पिण्याऐवजी तिचे 'रक्त शोषू' लागतो.
 
आज विकासाच्या नावाखाली जे काही घडत आहे, ती त्या प्राचीन इशाऱ्याची थेट अवहेलना आहे. ज्या हानीची कधीच भरपाई करता येत नाही, तिचाच माणूस आज अंदाधुंद वापर करत आहे:
 
डोंगरांचा विनाश आणि काँक्रीटचे जंगल: विकासाच्या नावाखाली डोंगर फोडले जात आहेत, जंगलांचा सफाया केला जात आहे. तुटलेले डोंगर आणि नष्ट झालेली परिसंस्था (Ecosystem) कोणतेही तंत्रज्ञान पुन्हा उगवू शकत नाही.
 
जीवाश्म इंधनाचे (कोळसा आणि पेट्रोलियम) दोहन: जमिनीच्या गर्भातून पेट्रोल, डिझेल आणि कोळसा काढून हवेत कार्बन मिसळला जात आहे. एकदा जमिनीतून बाहेर निघालेले ऊर्जा स्रोत पुन्हा गर्भात टाकता येत नाहीत.
 
महाभूतांचे प्रदूषण: ज्या पाच महाभूतांपासून (पृथ्वी, जल, वायू, अग्नी, आकाश) आपले शरीर बनले आहे, ते आज आपले कारखाने, प्लास्टिक आणि रासायनिक कचऱ्यामुळे प्रदूषित होत आहेत.

याचा परिणाम असा होईल की ज्या नैसर्गिक संसाधनांची भरपाई माणूस स्वतः करू शकत नाही, ती नष्ट झाल्यावर जीवनाचा समतोल बिघडेल. प्रदूषित पाणी शुद्ध करण्याची, नष्ट झालेली जंगले आणि जैवविविधता पूर्णपणे परत आणण्याची तसेच पृथ्वीच्या गर्भातून काढलेले जीवाश्म इंधन पुन्हा निर्माण करण्याची क्षमता माणसाकडे नाही. निसर्गाची हानी केवळ सध्याच्या पिढीपुरती मर्यादित राहणार नाही, तर येणाऱ्या पिढ्यांच्या जीवनावर आणि अस्तित्वावरही तिचा परिणाम होईल. म्हणूनच तोच विकास सार्थक आहे जो निसर्गाच्या पुनरुत्पादन क्षमतेचा आदर करून होतो, त्याचे मूळ स्वरूप नष्ट करून नव्हे.

जर आज आपण आपल्या वासनांवर नियंत्रण ठेवले नाही आणि वेदांच्या इशाऱ्याकडे दुर्लक्ष करून धरतीमातेच्या हृदयाला दुखवत राहिलो, तर एक दिवस असा येईल जेव्हा धरती आपल्या असीमित वासनांचा भार पेलण्यास असमर्थ ठरेल. पृथ्वीवरील समस्त जीवन नष्ट होईल आणि प्राणहीन धरती अंतराळात फिरत राहील, मानवाच्या विनाशाची कथा सांगत. प्राचीन मंत्रद्रष्ट्या ऋषींची ही प्रार्थना केवळ एक मंत्र नाही, तर आधुनिक पर्यावरण संकटापासून वाचण्याचे मार्गदर्शक सूत्र आहे.